Đứng bật dậy khỏi giường mỗi sáng hoặc đứng lên sau khi ngồi lâu khiến nhiều người bỗng nhiên tối sầm mặt mũi, choáng váng, thậm chí ngất xỉu. Đây là biểu hiện điển hình của hạ huyết áp tư thế. Nhiều người truyền tai nhau mẹo uống nước lọc để cắt cơn choáng, nhưng uống nhấp từng ngụm hay uống cạn một hơi mới thực sự có tác dụng?

Câu trả lời trực tiếp từ các dữ liệu y khoa là: Uống nhanh một lượng nước lớn (từ 350 đến 500 ml) trong thời gian ngắn (dưới 5 phút) có thể làm tăng huyết áp tạm thời và giảm nguy cơ tụt áp khi đứng dậy [1], [2]. Cách uống từng ngụm nhỏ rải rác chỉ giúp giải khát thông thường, không tạo đủ phản xạ nâng huyết áp tức thì.

Hạ huyết áp tư thế là gì và cơ chế nâng áp của nước

Hạ huyết áp tư thế là tình trạng huyết áp giảm kéo dài (huyết áp tâm thu giảm từ 20 mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương giảm từ 10 mmHg trở lên) trong vòng 3 phút sau khi chuyển sang tư thế đứng [3]. Tình trạng này rất phổ biến ở người lớn tuổi, ảnh hưởng từ 7% đến 30% người cao tuổi sống trong cộng đồng, cũng như người mắc bệnh tiểu đường hoặc Parkinson [4], [3]. Bệnh làm giảm chất lượng cuộc sống và gắn liền với nguy cơ sa sút trí tuệ, đột quỵ, tử vong [5].

Về mặt cơ chế, kỹ thuật uống nhanh một cốc nước lớn (trong y học gọi là "water bolus") kích hoạt "phản xạ tăng áp thẩm thấu" (osmopressor response) [1]. Khi một lượng lớn nước đi vào dạ dày và ruột trong thời gian ngắn, nó tác động lên hệ thần kinh tự chủ tạo ra phản ứng nâng huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương trong ngắn hạn [1], [2]. Bên cạnh đó, việc bổ sung nước kết hợp với chế độ ăn tăng muối trong trường hợp có chỉ định giúp làm tăng thể tích huyết tương (lượng dịch trong lòng mạch), từ đó cải thiện khả năng chịu đựng của cơ thể khi thay đổi tư thế [6].

Ngoài lúc đứng dậy đột ngột, người bệnh còn dễ bị tụt huyết áp trong vòng 2 giờ sau bữa ăn [7]. Nguyên nhân là quá trình tiêu hóa làm máu dồn về hệ tuần hoàn dạ dày - ruột; ở người bình thường, hệ thần kinh giao cảm sẽ làm co mạch vùng tạng để bù trừ, nhưng người bị hạ huyết áp tư thế do thần kinh lại thiếu hụt phản xạ co mạch này [7]. Kỹ thuật uống nước nhanh cũng giúp giảm mức độ sụt giảm huyết áp sau ăn [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về kỹ thuật uống nước nhanh?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã đo lường trực tiếp mức tăng huyết áp của kỹ thuật này. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 đã rà soát dữ liệu từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên và nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên cơ sở dữ liệu MEDLINE và Embase tính đến tháng 6/2023 [1]. Nghiên cứu đánh giá tác động của việc uống nhanh 350 đến 500 ml nước lên huyết áp và nhịp tim [1]. Kết quả cho thấy ở người bị hạ huyết áp tư thế, uống nước nhanh làm tăng huyết áp tâm thu trung bình 24,18 mmHg và tăng huyết áp tâm trương 11,98 mmHg, đồng thời giảm nhẹ nhịp tim 3,46 nhịp/phút khi ngồi hoặc nằm ngửa [1]. Ở người khỏe mạnh, huyết áp chỉ tăng nhẹ (tâm thu tăng 2,33 mmHg, tâm trương tăng 2,73 mmHg) và nhịp tim không đổi đáng kể [1]. Riêng nhóm mắc hội chứng nhịp tim nhanh tư thế (POTS) không có thay đổi huyết động đáng kể khi ngồi hoặc nằm, và nghiên cứu này chưa đánh giá tác động ở tư thế đứng trên nhóm POTS [1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2002 đã thử nghiệm trên 11 bệnh nhân hạ huyết áp tư thế nặng do suy thần kinh tự chủ và 9 bệnh nhân nhịp tim nhanh tư thế do bất dung nạp tư thế vô căn [2]. Người tham gia uống 480 ml nước máy ở nhiệt độ phòng trong thời gian dưới 5 phút [2]. Ở nhóm suy thần kinh tự chủ, huyết áp trung bình sau 1 phút đứng đã tăng từ mức 83/53 mmHg (trước khi uống) lên 114/66 mmHg tại thời điểm 35 phút sau khi uống nước [2]. Trên 7 bệnh nhân được kiểm tra thêm tình trạng hạ huyết áp sau ăn, việc uống nước giúp giảm mức tụt huyết áp sau bữa ăn từ 43/20 mmHg (khi không uống nước) xuống chỉ còn giảm 22/12 mmHg [2]. Ở nhóm 9 bệnh nhân nhịp tim nhanh tư thế, uống nước làm giảm nhịp tim khi đứng từ 123 nhịp/phút xuống 108 nhịp/phút [2].

Đối với người cao tuổi, một nghiên cứu năm 2018 đã thực hiện 150 nghiệm pháp đứng trên 25 người từ 60 đến 92 tuổi để so sánh 4 biện pháp không dùng thuốc: uống nước nhanh, mang tất áp lực, băng ép bụng và các động tác vận động đối kháng [3]. Tiêu chí đánh giá hiệu quả là mức giảm huyết áp tâm thu được cải thiện từ 10 mmHg trở lên [3]. Kết quả cho thấy uống nước nhanh đứng đầu với tỷ lệ đáp ứng đạt 56% và làm tăng huyết áp tâm thu khi đứng thêm 12 mmHg [3]. Tiếp theo là băng ép bụng (đáp ứng 52%, tăng 10 mmHg), vận động đối kháng (đáp ứng 44%, tăng 7,5 mmHg) và thấp nhất là tất áp lực (đáp ứng 32%, tăng 6 mmHg) [3]. Không có tác dụng phụ nào được ghi nhận, dù nghiên cứu lưu ý không biện pháp đơn lẻ nào cải thiện triệu chứng cơ năng lúc đứng trong lần đo đó [3].

Về mặt tâm lý và khả năng duy trì, một nghiên cứu định tính năm 2018 phỏng vấn sâu 25 bệnh nhân trên 60 tuổi tại phòng khám té ngã và ngất [5]. Người bệnh đánh giá uống nước nhanh và các động tác vận động đối kháng là dễ chấp nhận nhất [5]. Ban đầu, ý niệm phải uống cạn một cốc nước lớn là rào cản, nhưng khi thực hiện thì người bệnh thấy dễ hơn tưởng tượng, ngoại trừ nỗi lo đi tiểu nhiều lần [5]. Ngược lại, tất áp lực bị đa số từ chối vì khó mang vào hay tháo ra và gây tâm lý mặc cảm về ngoại hình [5].

Bên cạnh nước lọc, việc bù thể tích tuần hoàn qua chế độ ăn mặn cũng được ghi nhận trong một báo cáo ca lâm sàng năm 2002 ở một thiếu niên 14 tuổi bị hạ huyết áp tư thế tức thì [6]. Khi thuốc co mạch đơn thuần không đủ tác dụng, bệnh nhân được bổ sung muối NaCl (3 g x 2 lần/ngày đường uống kèm chế độ ăn thường ngày chứa 5-6 g NaCl/ngày) [6]. Sau 48 giờ, phương pháp đo trở kháng điện sinh học đa tần số xác nhận thể tích huyết tương của bệnh nhân tăng lên, kéo theo huyết áp và khả năng chịu đựng tư thế đứng cải thiện rõ rệt [6].

Hiểu lầm thường gặp khi xử trí tụt huyết áp tư thế

Hiểu lầm phổ biến nhất là kết hợp càng nhiều biện pháp cùng lúc thì hiệu quả càng cao. Một nghiên cứu pha 2 năm 2019 đã đánh giá 111 phản ứng huyết áp trên 37 người từ 60 tuổi trở lên khi phối hợp nhiều phương pháp [8]. So với việc chỉ uống nước nhanh đơn thuần (tỷ lệ đáp ứng 56%), phác đồ A (uống nước nhanh + vận động đối kháng) chỉ đạt tỷ lệ đáp ứng 38% (tăng huyết áp tâm thu 13 mmHg), còn phác đồ B (uống nước nhanh + vận động đối kháng + băng ép bụng) đạt 46% (tăng 20 mmHg) [8]. Các tác giả kết luận phối hợp nhiều biện pháp cùng lúc không mang lại lợi ích vượt trội so với việc tập trung làm tốt một liệu pháp đơn lẻ như uống nước nhanh [8].

Hiểu lầm thứ hai là hễ hay chóng mặt khi đứng lên thì nên nằm nghỉ tuyệt đối trên giường. Thực tế, chỉ một thời gian ngắn nằm bất động tại giường cũng làm suy giảm chức năng tim mạch, gây mất cơ bắp và làm bệnh hạ huyết áp tư thế nặng thêm, tạo thành vòng xoắn bệnh lý [7].

Hiểu lầm thứ ba là phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc nâng huyết áp. Thuốc điều trị tiêu chuẩn tuy có hiệu quả khi đứng nhưng lại làm trầm trọng thêm tình trạng tăng huyết áp khi nằm ngửa (một số thuốc như pyridostigmine cải thiện nhẹ huyết áp tư thế mà không làm nặng thêm tăng huyết áp tư thế nằm) [4]. Do áp lực tư thế thay đổi theo từng thời điểm trong ngày, thuốc không thể giải quyết triệt để mà bắt buộc phải kết hợp với các biện pháp không dùng thuốc như uống nước nhanh ngắt quãng [4].

Ai nên thận trọng với kỹ thuật uống nước nhanh và ăn tăng muối?

Dù không ghi nhận biến cố bất lợi trong các thử nghiệm trên người cao tuổi [8], [3], kỹ thuật uống nhanh một lượng nước lớn không dành cho tất cả mọi người. Người cao tuổi có bệnh lý đường tiết niệu cần cân nhắc thời điểm uống vì phương pháp này gây lo ngại về việc tăng tần suất đi tiểu [5].

Đặc biệt, những bệnh nhân vừa bị hạ huyết áp khi đứng vừa bị tăng huyết áp khi nằm ngửa cần tránh uống nước nhanh ngay trước khi đi ngủ hoặc khi chuẩn bị nằm nghỉ, vì nước làm tăng huyết áp ở cả tư thế ngồi và nằm ngửa [1], [4].

Đối với biện pháp bổ sung muối (như dùng thêm 6 g muối/ngày ngoài khẩu phần ăn để tăng thể tích huyết tương), phương pháp này trong nghiên cứu được thực hiện dưới sự giám sát tại bệnh viện và kết hợp thuốc [6]. Người có bệnh nền tim mạch, suy tim, bệnh thận hoặc tăng huyết áp tuyệt đối không tự ý ăn mặn khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Ngoài ra, các triệu chứng của hạ huyết áp tư thế đôi khi rất kín đáo như chỉ thấy mệt mỏi hoặc suy giảm nhận thức, người bệnh nên đi khám để được chẩn đoán chính xác thay vì tự điều trị [4].

Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng phản xạ nâng áp của nước một cách an toàn và hiệu quả, người bị hạ huyết áp tư thế có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Lượng nước và tốc độ uống: Chuẩn bị một cốc nước lọc ở nhiệt độ phòng khoảng 350 đến 500 ml (tương đương một chai nước suối nhỏ 480 ml) và uống hết trong vòng dưới 5 phút [1], [2].
  • Thời điểm uống: Uống trước khi cần đứng dậy sinh hoạt hoặc trước bữa ăn để đón đầu cơn tụt áp, vì hiệu quả tăng huyết áp ghi nhận rõ ở thời điểm 35 phút sau khi uống [2].
  • Điều chỉnh bữa ăn: Chia nhỏ bữa ăn thành nhiều bữa trong ngày, ưu tiên tinh bột có chỉ số đường huyết (GI) thấp và tránh các bữa ăn giàu tinh bột có chỉ số đường huyết cao để ngăn máu dồn quá mức về dạ dày gây tụt áp sau ăn [7].
  • Vận động và sinh hoạt: Không bỏ tập thể dục nhưng nên chọn các bài tập ở tư thế ngồi hoặc nằm ngửa như đạp xe tại chỗ, máy chèo thuyền [7]. Bơi lội rất tốt vì áp lực thủy tĩnh của nước dưới hồ giúp chống lại tình trạng tụt áp do trọng lực, nhưng phải hết sức cẩn thận lúc bước ra khỏi hồ bơi vì mất áp lực nước đột ngột dễ làm máu dồn xuống chân gây choáng [7]. Tránh tắm nước nóng, xông hơi hoặc ở nơi thời tiết nóng ẩm vì nhiệt độ cao làm giãn mạch [7].
  • Kết hợp vận động đối kháng: Khi chuẩn bị đứng lên, có thể thực hiện thêm các động tác gồng cơ đối kháng (như bắt chéo chân, siết cơ) vì đây là cách kín đáo, không tốn dụng cụ và thực hiện ngay lúc chuyển tư thế [5].

Kỹ thuật uống nhanh 350-500 ml nước lọc là giải pháp đầu tay đơn giản, không tốn kém giúp nâng huyết áp tạm thời cho người bị hạ huyết áp tư thế [1], [3]. Tuy nhiên, đây là biện pháp hỗ trợ kiểm soát tình huống, không phải cách chữa khỏi hoàn toàn bệnh nền. Người bệnh cần duy trì lối sống vận động phù hợp và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ toàn diện, nhất là khi đang dùng thuốc điều trị [4], [7].