Người bị huyết áp cao có nên dùng đảng sâm bắc?

Nhiều người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mạn tính thường có thói quen tìm đến các vị thuốc bổ cổ truyền như đảng sâm bắc để hầm canh, sắc nước uống nhằm tăng cường sinh lực và bồi bổ khí huyết. Tuy nhiên, với những ai đang phải sống chung với tình trạng huyết áp cao, việc đưa bất kỳ loại thảo dược bồi bổ nào vào cơ thể cũng dấy lên nỗi lo ngại liệu vị thuốc này có gây tăng huyết áp đột ngột hay gây hại cho tim mạch hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là người bị tăng huyết áp không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối đảng sâm bắc, song cần hết sức cẩn trọng và chỉ nên dùng sau khi đã tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị. Các bằng chứng khoa học bước đầu cho thấy dược liệu này không làm tăng áp lực dòng máu mà trái lại, trong y học cổ truyền và một số thử nghiệm, chiết xuất họ đảng sâm còn ghi nhận khả năng hỗ trợ hạ chỉ số huyết áp cũng như bảo vệ tế bào cơ tim ^{[1] [2]}. Dù vậy, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng thay thế thuốc kê đơn vì nguy cơ tụt huyết áp quá mức hoặc tương tác thuốc bất lợi.

Đảng sâm bắc và những tác động ghi nhận lên hệ tim mạch

Đảng sâm bắc, tên khoa học là Codonopsis pilosula, từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền với nhiều công dụng quý như bổ trung ích khí, kiện tỳ dưỡng phế, sinh tân dưỡng huyết và hỗ trợ hạ huyết áp ^{[1] [3] [4]}. Không chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian, y học hiện đại ngày nay đã bắt đầu đi sâu phân tích các hợp chất hoạt tính cũng như cơ chế tác động sinh học của loại rễ củ này lên hệ thống mạch máu và cơ tim.

Trong quá trình điều hòa hoạt động của cơ thể, hormone Angiotensin II (AngII) đóng vai trò làm co mạch và có thể thúc đẩy tổn thương tim mạch khi nồng độ tăng cao. Ở người bị cao huyết áp kéo dài, áp lực buồng tim gia tăng cộng hưởng cùng các yếu tố kích thích nội sinh có thể khiến tế bào cơ tim bị phì đại hoặc tự chết theo chu trình (apoptosis). Nghiên cứu cho thấy Codonopsis pilosula có khả năng can thiệp trực tiếp vào các chuỗi phản ứng tín hiệu gây hại này, từ đó giúp bảo vệ sự toàn vẹn của mô cơ tim ^{[1] [5]}.

Cơ chế bảo vệ tế bào tim trước tác nhân gây hại

Để làm rõ khả năng bảo vệ tim, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2013 đã tiến hành khảo sát tác động của Codonopsis pilosula trên tế bào cơ tim H9c2 ^[5]. Trong mô hình này, việc tăng nồng độ Angiotensin II kết hợp với chất kích thích thụ thể IGFII (Leu27-IGFII) kích hoạt quá trình tự chết của tế bào tim thông qua con đường tăng dòng canxi nội bào, hoạt hóa calcineurin và làm thủng màng ngoài ty thể ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất Codonopsis pilosula đã ức chế đáng kể hoạt động của promoter IGFIIR, đảo ngược hiện tượng tràn canxi vào tế bào và giảm hiện tượng tính thấm màng ngoài ty thể bị biến đổi ^[5]. Đồng thời, các chỉ dấu apoptotic quan trọng bị giảm biểu hiện, trong khi các protein bảo vệ như Bcl-2 và p-Bad lại gia tăng ^[5].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm công bố năm 2014 trên cùng dòng tế bào cơ tim H9c2 đã đánh giá khả năng sống sót của tế bào thông qua xét nghiệm MTT và nhuộm TUNEL ^[1]. Các nhà khoa học nhận thấy sự kết hợp giữa AngII và Leu27-IGFII làm giảm mạnh tỷ lệ sống của tế bào cơ tim, nhưng sự can thiệp của Codonopsis pilosula đã đảo ngược hoàn toàn tác động tiêu cực này ^[1]. Tình trạng apoptosis được giảm thiểu rõ rệt, đồng thời sự gia tăng quá mức của enzym caspase 3 gây chết tế bào cũng bị kìm hãm hiệu quả ^[1]. Điều này cho thấy chiết xuất đảng sâm bắc mang lại hiệu ứng bảo vệ trực tiếp trên tế bào cơ tim trước các tổn thương do quá trình tăng áp lực tim gây ra ^[1].

Thử nghiệm lâm sàng về khả năng hạ huyết áp tâm thu

Không chỉ dừng lại ở các tế bào biệt lập, tác động hạ huyết áp của chiết xuất thực vật thuộc chi đảng sâm đã được thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2020 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất Codonopsis lanceolata trên 80 người trưởng thành từ 19 đến 60 tuổi ^[2]. Các đối tượng tham gia đều ở giai đoạn tiền tăng huyết áp với chỉ số huyết áp tâm thu dao động 120-139 mmHg và huyết áp tâm trương 80-89 mmHg ^[2].

Những người này được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 thành hai nhóm: một nhóm dùng chiết xuất Codonopsis lanceolata và nhóm còn lại dùng giả dược (tinh bột) liên tục trong 6 tuần ^[2]. Kết quả đo lường vào cuối đợt thử nghiệm cho thấy nhóm can thiệp có sự sụt giảm đáng kể chỉ số huyết áp tâm thu so với mức ban đầu, đồng thời hoạt tính enzym chống oxy hóa catalase tăng lên ở cả phân nhóm có huyết áp tâm thu cao lẫn phân nhóm tăng huyết áp độ 1 ^[2].

Đáng chú ý, ở phân nhóm có huyết áp tâm thu ban đầu tăng cao, nồng độ nitrite huyết thanh – tiền chất tạo oxit nitric giúp giãn mạch – tăng lên đáng kể ở nhóm dùng chiết xuất so với nhóm giả dược (với p = 0,038) ^[2]. Còn ở những người tăng huyết áp độ 1, các chỉ số viêm và tổn thương tế bào gồm protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) và malondialdehyde đều giảm sâu rõ rệt (lần lượt với p = 0,020 và p = 0,039) ^[2]. Kết quả này chứng minh chiết xuất đảng sâm có khả năng hỗ trợ cải thiện rối loạn chức năng nội mô, kháng viêm và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ^[2].

Giá trị thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Mặc dù các dữ liệu nghiên cứu kể trên đem lại hy vọng lớn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của y văn hiện hành. Nghiên cứu lâm sàng năm 2020 cho thấy hiệu quả hạ huyết áp rõ ràng nhưng đối tượng khảo sát là loài Codonopsis lanceolata trên 80 người tiền tăng huyết áp trong thời gian ngắn 6 tuần ^[2]. Đối với loài đảng sâm bắc phổ biến (Codonopsis pilosula), bằng chứng ghi nhận tác dụng hạ huyết áp phần nhiều bắt nguồn từ y học cổ truyền và các mô hình tế bào tim trong phòng thí nghiệm ^{[1] [5] [3]}.

Do đó, người bệnh không thể đồng nhất kết quả phòng thí nghiệm với việc chiết xuất đảng sâm có thể thay thế hoàn toàn một viên thuốc hạ áp đang dùng. Bệnh tăng huyết áp là một bệnh lý mãn tính phức tạp, đòi hỏi phải kiểm soát huyết áp liên tục và ổn định 24 giờ mỗi ngày để phòng tránh đột quỵ hay suy tim. Bất kỳ sự gián đoạn hay tự ý thay thế nào cũng tiềm ẩn rủi ro khôn lường đối với tính mạng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu bổ khí

Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người là đánh đồng đảng sâm bắc với nhân sâm (Panax ginseng). Nhân sâm chứa các ginsenoside có hoạt tính kích thích hệ thần kinh giao cảm mạnh, dễ khiến huyết áp tăng vọt nếu người bệnh đang trong cơn tăng huyết áp kịch phát. Trong khi đó, đảng sâm bắc thuộc chi Codonopsis, có dược tính êm dịu hơn, được y học cổ truyền xếp vào nhóm bình hòa và thực tế được dùng với mục đích hỗ trợ hạ huyết áp chứ không kích thích tăng áp ^{[1] [3]}.

Ngược lại, một số người khi nghe nói đảng sâm có tác dụng hạ áp thì lại lầm tưởng có thể uống nước sắc đảng sâm thật đậm đặc để "cắt cơn" huyết áp cao. Đây là một quan niệm hết sức sai lầm. Thảo dược tự nhiên cần thời gian tác động chuyển hóa và không có tác dụng hạ áp khẩn cấp như thuốc tây y. Việc lạm dụng liều lượng quá cao có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác phức tạp với hệ chuyển hóa của cơ thể.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng đảng sâm bắc?

Người đang được điều trị tăng huyết áp bằng các loại thuốc ức chế men chuyển, chẹn thụ thể hoặc thuốc lợi tiểu cần hết sức thận trọng khi dùng thêm các sản phẩm từ đảng sâm. Do chiết xuất từ chi đảng sâm có khả năng kích hoạt cơ chế giãn mạch thông qua tăng nitrite huyết thanh ^[2], việc dùng chung với thuốc hạ áp có thể gây ra hiệu ứng cộng dồn, làm tụt huyết áp tư thế khiến người bệnh hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.

Những trường hợp sau đây cũng cần tuyệt đối tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi dùng:

• Người có huyết áp dao động thất thường, chưa được kiểm soát ổn định bằng phác đồ y khoa.
• Bệnh nhân suy tim nặng, rối loạn nhịp tim phức tạp hoặc đang dùng cùng lúc nhiều nhóm thuốc tim mạch chuyên khoa.
• Người đang gặp các đợt nhiễm trùng cấp tính, sốt cao hoặc rối loạn tiêu hóa thể đầy trướng, theo kinh nghiệm y học cổ truyền cần tạm ngừng bồi bổ.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống thường ngày

Nếu người bệnh có chỉ số huyết áp đã được kiểm soát tốt và muốn dùng đảng sâm bắc để nâng cao sức đề kháng, hãy áp dụng theo nguyên tắc "thận trọng, liều thấp và theo dõi sát". Bạn có thể dùng một lượng nhỏ đảng sâm bắc khô (khoảng 10-15g) đem nấu nước uống loãng hoặc hầm cùng các món canh dưỡng sinh như canh gà, canh sườn hầm kỷ tử và hạt sen. Thời điểm dùng tốt nhất là vào ban ngày, sau bữa ăn sáng hoặc trưa, tránh uống quá muộn vào buổi tối.

Trong suốt quá trình sử dụng, người bệnh bắt buộc phải duy trì việc đo và ghi nhật ký huyết áp tại nhà 2 lần mỗi ngày (sáng sau khi ngủ dậy và chiều tối). Nếu nhận thấy chỉ số huyết áp có dấu hiệu hạ xuống dưới mức bình thường (dưới 90/60 mmHg) hoặc xuất hiện cảm giác choáng váng khi thay đổi tư thế, cần ngưng dùng ngay lập tức và liên hệ với cơ sở y tế. Điều cốt lõi là không bao giờ được tự ý bỏ bớt hay ngưng dùng thuốc hạ áp theo đơn bác sĩ chỉ vì cảm thấy cơ thể khỏe khoắn hơn sau khi bồi bổ.

Tóm lại, người bị huyết áp cao hoàn toàn có thể sử dụng đảng sâm bắc như một giải pháp bồi bổ phụ trợ, nhờ vào tiềm năng bảo vệ cơ tim và hỗ trợ giãn mạch đã được khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và nguy cơ tụt huyết áp quá mức rất mong manh nếu người bệnh tự ý lạm dụng liều lượng. Hãy luôn duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ đơn thuốc điều trị và coi thảo dược như một liệu pháp phối hợp có kiểm soát từ thầy thuốc.