Mỗi khi những đợt không khí lạnh tràn về, các phòng cấp cứu tim mạch thường ghi nhận lượng bệnh nhân nhập viện gia tăng đáng kể. Không ít người có tiền sử rối loạn nhịp tim đột ngột cảm thấy tim đập dồn dập, loạn nhịp hoặc hụt hơi ngay sau khi bước ra ngoài trời rét hoặc vô tình tiếp xúc với nước lạnh. Liệu sự giảm sâu của nhiệt độ môi trường có trực tiếp kích hoạt cơn rung nhĩ kịch phát hay không?

Câu trả lời được các nghiên cứu y khoa khẳng định là có. Môi trường lạnh sâu tạo ra kích thích mạnh mẽ lên hệ thống thần kinh giao cảm và gây rối loạn điều hòa tự chủ của quả tim, từ đó đóng vai trò như một ngòi nổ làm khởi phát các cơn rung nhĩ kịch phát nguy hiểm.

Mối liên hệ giữa thời tiết chuyển lạnh và cơn rung nhĩ kịch phát

Rung nhĩ là tình trạng rối loạn nhịp tim dai dẳng phổ biến nhất hiện nay, có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do tim mạch [1]. Thời gian mùa đông từ lâu đã được ghi nhận có sự liên quan mật thiết với sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, phần lớn bắt nguồn từ các biến cố tim mạch cấp tính [2]. Khi thời tiết chuyển lạnh đột ngột, cơ thể buộc phải kích hoạt hàng loạt phản xạ thần kinh và mạch máu để duy trì thân nhiệt.

Đối với người có tiền sử rung nhĩ, sự thích ứng này không diễn ra êm ả. Hệ thống thần kinh tự chủ – cơ quan điều hòa nhịp tim, nhịp thở và huyết áp – đóng vai trò cốt lõi trong việc tạo ra môi trường thuận lợi cho các yếu tố khởi phát, duy trì và phát triển nền tảng gây rung nhĩ [1]. Khi gặp nhiệt độ thấp, hệ thần kinh tự chủ bị xáo trộn, làm thay đổi đặc tính điện học của các tế bào cơ tim [1].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng những biến đổi bệnh lý xảy ra trên cơ tim trong suốt quá trình rung nhĩ đều chịu sự tác động sâu sắc từ những thay đổi trong hệ thần kinh tự chủ [3]. Do đó, người bệnh rung nhĩ thường rất nhạy cảm với các đợt rét đậm, rét hại, khi mà các phản xạ bù trừ của cơ thể vô tình trở thành yếu tố kích hoạt rối loạn nhịp.

Cơ chế "xung đột thần kinh": Khi giao cảm và phó giao cảm cùng bị kích hoạt

Bình thường, hệ thần kinh tự chủ gồm hai nhánh đối nghịch nhưng cân bằng nhau: hệ giao cảm (tăng nhịp tim, co mạch khi căng thẳng hoặc lạnh) và hệ phó giao cảm hay phế vị (chậm nhịp tim, thư giãn). Tuy nhiên, khi gặp lạnh đột ngột, sự cân bằng này có thể bị phá vỡ hoàn toàn, dẫn đến hiện tượng đồng kích hoạt bất thường cả hai nhánh.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã mô tả hiện tượng "xung đột thần kinh tự chủ" khi cả hai nhánh của hệ thần kinh tự chủ cùng được kích hoạt nhanh chóng, tạo tiền đề khởi phát cơn rung nhĩ [4]. Sự kích thích các thụ thể cảm nhận nhiệt độ lạnh trong bối cảnh trương lực phế vị tăng cao có thể thúc đẩy sự kích hoạt đồng thời cả phản xạ phế vị lẫn phản xạ giao cảm [4].

Khi hệ phó giao cảm hoạt động quá mức, nó làm rút ngắn thời gian điện thế hoạt động của tế bào cơ tim [5]. Tình trạng này đồng thời làm giảm bước sóng dẫn truyền điện học trong tâm nhĩ, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho cơ chế vòng vào lại xuất hiện khi có yếu tố khởi kích [5]. Ngược lại, kích thích điện của hệ thần kinh tự chủ cũng làm gia tăng khả năng dẫn truyền và kích thích cơn rung nhĩ xuất hiện [3].

Sự tương tác phức tạp giữa hệ giao cảm và phó giao cảm diễn ra ở nhiều cấp độ, từ thần kinh trung ương, hạch thần kinh cho đến cấp độ tế bào và dưới tế bào [6]. Các tương tác năng động này có thể làm thay đổi đặc tính dẫn truyền và thời kỳ trơ của tim, làm khởi phát các hoạt động kích hoạt bất thường dẫn đến cơn loạn nhịp kịch phát [6].

Nhiệt độ lạnh tác động thế nào đến điện thế tim? Nghiên cứu thực nghiệm

Để làm sáng tỏ tác động của thời tiết giá rét lên hoạt động điện học của tim, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 đã tiến hành thử nghiệm trên 51 nam giới tăng huyết áp chưa điều trị và 32 nam giới khỏe mạnh đối chứng ở độ tuổi từ 55 đến 65 tuổi [2]. Các đối tượng tham gia được tiếp xúc với môi trường lạnh toàn thân trong vòng 15 phút ở nhiệt độ -10 độ C, sức gió 3 m/s và mặc trang phục mùa đông [2].

Kết quả đo đạc điện tâm đồ cho thấy thời gian từ đỉnh sóng T đến cuối sóng T tăng từ 67 lên 72 mili giây ở nhóm tăng huyết áp và từ 71 lên 75 mili giây ở nhóm đối chứng [2]. Biên độ sóng T tăng từ 0,12 lên 0,14 mV ở nhóm tăng huyết áp và từ 0,17 lên 0,21 mV ở nhóm đối chứng [2]. Trong khi đó, khoảng QTc lại bị rút ngắn từ 408 xuống 398 mili giây ở nhóm tăng huyết áp và từ 410 xuống 401 mili giây ở nhóm đối chứng [2].

Bên cạnh đó, tiếp xúc với nhiệt độ lạnh làm tăng cả chỉ số biến thiên nhịp tim tần số thấp từ 390 lên 630 ms² ở nhóm tăng huyết áp và từ 380 lên 700 ms² ở nhóm đối chứng [2]. Chỉ số tần số cao cũng tăng tương ứng từ 90 lên 190 ms² ở nhóm tăng huyết áp và từ 150 lên 300 ms² ở nhóm đối chứng, trong khi tỷ lệ giữa tần số thấp và tần số cao bị suy giảm [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tần suất các nhát bóp ngoại tâm thu thất tăng nhẹ trong thời gian tiếp xúc với lạnh [2].

Những biến đổi tương đương giữa người tăng huyết áp và người khỏe mạnh chứng minh rằng việc tiếp xúc với cái lạnh vừa phải ở vùng mặt và làm mát nhẹ toàn thân đã làm thay đổi quá trình tái cực thất do sự biến đổi điều hòa thần kinh tự chủ của tim [2]. Đây chính là bằng chứng xác thực cho thấy cái lạnh tác động trực tiếp và nhanh chóng lên hệ thống điện học của cơ tim.

Tác động kép từ kích thích lạnh cục bộ: Bài học từ nước đá lạnh

Không chỉ có không khí lạnh bên ngoài, việc nạp các tác nhân lạnh cục bộ vào cơ thể như uống nước đá cũng có thể trở thành ngòi nổ nguy hiểm. Một báo cáo lâm sàng năm 2021 ghi nhận trường hợp một vận động viên ba môn phối hợp xuất hiện cơn rung nhĩ kịch phát ngay sau khi uống nước đá lạnh [4]. Nước lạnh có thể làm gia tăng các thông số stress oxy hóa do lạnh, yếu tố đã được chứng minh là có liên quan đến việc kích hoạt rung nhĩ [4].

Trong trường hợp này, phản ứng giao cảm sau khi uống nước đá diễn ra ngay đúng thời điểm hoạt động thể chất vừa dừng lại và trương lực phó giao cảm đang chiếm ưu thế [4]. Sự kích thích tại thực quản bởi nhiệt độ quá lạnh có thể là yếu tố khởi phát nhiều cơn nhịp nhanh lâm sàng chưa được nhận diện đầy đủ [4].

Việc điều trị các cơn loạn nhịp bắt nguồn từ nuốt chất lạnh vẫn còn nhiều thách thức. Mặc dù việc kiểm soát nhịp có thể đạt được với nhiều loại thuốc như thuốc chẹn beta, thuốc chống loạn nhịp nhóm I, verapamil và amiodarone, nhưng các loại thuốc này đôi khi có thể làm trầm trọng thêm tình trạng loạn nhịp do căn nguyên thực sự chưa được hiểu rõ hoàn toàn [4]. Đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, phẫu thuật định vị lại thực quản hoặc cắt bỏ kích thích thần kinh trực tiếp đã từng được cân nhắc [4].

Tái cấu trúc thần kinh tự chủ và nguy cơ rung nhĩ kéo dài

Rung nhĩ không đơn thuần là một cơn loạn nhịp thoáng qua mà nó còn gây ra những biến đổi lâu dài trong cấu trúc cơ tim. Hoạt động của hệ thần kinh tự chủ ở bệnh nhân rung nhĩ là sự kết hợp giữa phản xạ kích thích do chính cơn rung nhĩ tạo ra và sự góp phần của các bệnh lý đi kèm như tăng huyết áp, béo phì hay rối loạn thở khi ngủ [1].

Quá trình tái cấu trúc thần kinh tự chủ ở các tế bào cơ tâm nhĩ bao gồm sự tăng sinh thần kinh giao cảm tiến triển, thể hiện qua sự gia tăng mật độ dây thần kinh giao cảm và hiện tượng đâm chồi nhánh thần kinh giao cảm tại tâm nhĩ [5]. Vùng tĩnh mạch phổi đóng vai trò tích cực trong các cơn rung nhĩ do có mật độ dày đặc các dây thần kinh giao cảm và cholinergic bao quanh [3]. Vị trí nối giữa tĩnh mạch phổi và tâm nhĩ trái chính là khu vực tập trung nhiều cấu trúc thần kinh tự chủ nhạy cảm này [3].

Khi hệ thần kinh tự chủ liên tục bị xáo trộn do các kích thích môi trường lạnh hoặc bệnh lý chuyển hóa, cơ chất rung nhĩ ngày càng trở nên vững chắc [1]. Việc phân loại rung nhĩ đơn thuần theo nhánh phó giao cảm hay giao cảm hiện nay chỉ mang lại giá trị hạn chế trong quản lý lâm sàng thực tế [7]. Do đó, việc can thiệp quản lý tích cực và toàn diện các yếu tố nguy cơ là chiến lược quan trọng để biến đổi hệ thần kinh tự chủ và đảo ngược cơ chất sinh loạn nhịp [1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi trời rét

Bất kỳ ai bị rung nhĩ cũng cần cẩn giác trước thời tiết lạnh giá, nhưng một số nhóm bệnh nhân sẽ đối diện với rủi ro cao hơn hẳn:

  • Người có bệnh lý nền tăng huyết áp và tim mạch mạn tính: Tiếp xúc với lạnh đột ngột làm tăng huyết áp và tăng gánh nặng cơ học lên tâm thất, kết hợp với biến đổi điện sinh lý tim dễ làm bùng phát cơn loạn nhịp [2], [6].
  • Người cao tuổi: Hệ thống điều hòa thân nhiệt và phản xạ thần kinh tự chủ ở người già thường kém linh hoạt, làm tăng nguy cơ co thắt mạch và rối loạn nhịp tim khi trời chuyển lạnh [2].
  • Người có cấu trúc tâm nhĩ đã bị tái cấu trúc hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ: Bệnh nhân béo phì, ngưng thở khi ngủ hoặc đã bị rung nhĩ nhiều đợt có mật độ thần kinh giao cảm tăng sinh cao, rất dễ phản ứng thái quá trước các kích thích nhiệt độ [1], [5].
  • Vận động viên hoặc người lao động gắng sức ngoài trời: Việc vận động mạnh rồi dừng lại đột ngột trong môi trường lạnh, hoặc uống nước đá lạnh sau khi tập luyện, có thể gây xung đột thần kinh tự chủ dẫn đến khởi phát cơn rung nhĩ [4].

Người bệnh cần theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo như cảm giác hồi hộp, tim đập nhanh không đều, hụt hơi, chóng mặt hoặc đau tức ngực khi nhiệt độ giảm sâu. Nếu xuất hiện các triệu chứng này, cần nghỉ ngơi ở nơi ấm áp và liên hệ ngay với cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Hướng dẫn thực hành: Bảo vệ tim mạch khi nhiệt độ giảm sâu

Để giảm thiểu tối đa kích thích thần kinh giao cảm và ngăn ngừa rung nhĩ kịch phát trong mùa đông, người bệnh nên chủ động áp dụng các biện pháp sinh hoạt khoa học:

  1. Giữ ấm cơ thể toàn diện: Chú ý đặc biệt đến việc bảo vệ vùng đầu, cổ, ngực, bàn tay và bàn chân khi ra ngoài. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc làm mát vùng mặt và cơ thể dù trong thời gian ngắn chỉ 15 phút ở nhiệt độ thấp cũng đủ gây rối loạn tái cực thất và kích hoạt phản xạ thần kinh tự chủ [2]. Khi bước ra khỏi phòng ấm, hãy mặc ấm nhiều lớp và đeo khẩu trang để tránh hít thở không khí lạnh đột ngột.
  2. Tuyệt đối tránh ăn uống đồ quá lạnh: Không uống nước đá lạnh, bia lạnh hoặc ăn kem, đặc biệt là ngay sau khi vừa vận động hoặc khi cơ thể đang mệt mỏi, nhằm tránh kích thích các thụ thể nhiệt lạnh ở thực quản gây xung đột phản xạ giao cảm và phó giao cảm [4]. Hãy ưu tiên uống nước ấm từng ngụm nhỏ để duy trì tuần hoàn ổn định.
  3. Điều chỉnh thói quen vận động: Tránh tập thể dục ngoài trời vào sáng sớm khi sương muối và nhiệt độ xuống thấp nhất. Nên chuyển sang tập luyện trong nhà kín gió, khởi động kỹ lưỡng trước khi tập và giảm dần cường độ trước khi dừng hẳn.
  4. Kiểm soát tốt các bệnh lý đồng mắc: Tiếp tục duy trì phác đồ điều trị tăng huyết áp, kiểm soát cân nặng và theo dõi giấc ngủ đều đặn, bởi việc quản lý tích cực các yếu tố nguy cơ này giúp điều chỉnh hệ thần kinh tự chủ và ngăn ngừa cơ chất sinh loạn nhịp tiến triển [1].
  5. Dùng thuốc đúng chỉ định: Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hoặc tăng liều các thuốc chống loạn nhịp, thuốc chẹn beta mà không có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tim mạch [4].

Thời tiết chuyển lạnh sâu là một thử thách đáng kể đối với hệ thống tim mạch, đặc biệt là ở những bệnh nhân có tiền sử rung nhĩ kịch phát. Việc hiểu rõ cơ chế kích thích thần kinh tự chủ do nhiệt độ thấp sẽ giúp người bệnh chủ động phòng ngừa, bảo vệ trái tim an toàn qua mùa đông giá rét. Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào về nhịp tim, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để nhận được sự chăm sóc y tế chuẩn xác nhất.