Người bị suy giáp có nên áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn để kiểm soát cân nặng?

Tăng cân khó kiểm soát là nỗi trăn trở thường trực của nhiều người mắc bệnh suy giáp. Trước trào lưu nhịn ăn gián đoạn đang phổ biến, không ít bệnh nhân tự hỏi liệu phương pháp cắt giảm thời gian ăn này có giúp họ lấy lại vóc dáng hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là người bị suy giáp không nên tự ý nhịn ăn kéo dài hoặc cắt giảm calo quá mức. Các dữ liệu khoa học cho thấy việc nhịn ăn làm suy giảm quá trình chuyển đổi hormone tuyến giáp từ dạng dự trữ (T4) sang dạng hoạt động (T3), đồng thời làm sai lệch các chỉ số xét nghiệm máu và làm chậm thêm quá trình phân giải mỡ vốn đã trì trệ ở người bệnh ^[1], ^[2], ^[3].

Chuyển đổi hormone T4 sang T3 diễn ra thế nào khi nhịn ăn

Tuyến giáp tiết ra hai loại hormone chính là thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3), đóng vai trò thiết yếu đối với sự phát triển và chức năng của hệ tim mạch cũng như quá trình trao đổi chất ^[4]. Ở bệnh nhân suy giáp lâm sàng, nồng độ T3 và T4 trong máu đều giảm, kéo theo sự tăng vọt của hormone kích thích tuyến giáp (TSH) từ tuyến yên nhằm thúc đẩy tuyến giáp làm việc nhiều hơn ^[4]. Ngay cả khi suy giáp dưới lâm sàng (T3 và T4 bình thường nhưng TSH cao), người bệnh vẫn thường cần bổ sung hormone ngoại sinh ^[4].

Để cơ thể sử dụng được, hormone T4 phải được chuyển đổi thành T3 thông qua các enzyme khử iod (deiodinase) tại các mô ngoại vi, tuyến yên và não bộ ^[1], ^[5], ^[3]. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt calo hoặc nhịn ăn, quá trình chuyển hóa T4 ở ngoại vi bị ức chế mạnh ^[3]. Thay vì tạo ra T3 có hoạt tính sinh học để đốt cháy năng lượng, cơ thể lại chuyển hướng tạo ra rT3 (reverse T3) — một dạng hormone bất hoạt, khiến nồng độ T3 trong máu sụt giảm thêm ^[3].

Sự sụt giảm này tạo ra một nghịch lý tại não bộ và tuyến yên. Thông thường, khi T4 và T3 trong máu giảm do suy tuyến giáp nguyên phát, vùng dưới đồi sẽ tăng sản xuất hormone giải phóng thyrotropin (TRH) và tuyến yên tăng tiết TSH ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, khi nhịn ăn ngắn hạn, dù hormone tuyến giáp trong máu giảm mạnh, việc sản xuất và giải phóng TRH cũng như TSH lại bị ức chế ^[1], ^[5]. Điều này khiến cơ thể người bệnh vốn đã thiếu hụt hormone lại càng rơi vào trạng thái suy giảm chuyển hóa sâu hơn.

Nghiên cứu trên người bệnh suy giáp nói gì

Một nghiên cứu công bố năm 1983 đã trực tiếp khảo sát ảnh hưởng của việc nhịn ăn lên quá trình chuyển hóa hormone ở những người mắc bệnh suy giáp ^[3]. Nhóm tác giả tiến hành đo nồng độ T4, T3, rT3 và phản ứng của TSH với TRH trên 7 bệnh nhân suy giáp trước và sau khi nhịn ăn kéo dài 60 giờ ^[3].

Kết quả cho thấy việc nhịn ăn trong 60 giờ làm thay đổi rõ rệt quá trình chuyển đổi T4 ở ngoại vi ^[3]. Nồng độ T4 trong huyết thanh của 7 bệnh nhân giữ nguyên ở mức 2,7 microgam/dl trong suốt hai giai đoạn nghiên cứu, nhưng nồng độ T3 trung bình trong máu lại giảm đáng kể từ 88 ng/dl xuống còn 60 ng/dl ^[3]. Cùng lúc đó, chỉ số rT3 vốn không thể phát hiện được ở 6 trên 7 bệnh nhân ban đầu đã tăng lên mức có thể phát hiện hoặc mức bình thường thấp ở 4 trong số 7 người sau khi nhịn ăn ^[3].

Không chỉ làm giảm chuyển đổi T4 sang T3, nhịn ăn còn làm giảm 29% mức tăng TSH tối đa trong huyết thanh và giảm 32% tổng phản ứng của TSH đối với TRH ở nhóm bệnh nhân này ^[3]. Đáng chú ý, ở 2 bệnh nhân mắc suy giáp nhẹ, việc nhịn ăn đã kéo chỉ số TSH nền từ mức cao bệnh lý là 7,6 microU/ml và 11 microU/ml xuống mức 3,5 microU/ml và 4,1 microU/ml — tức nằm gọn trong giới hạn bình thường ^[3]. Nghiên cứu kết luận rằng nhịn ăn làm thay đổi chuyển hóa hormone ngoại vi và trục dưới đồi - tuyến yên ở người suy giáp tương tự như ở người bình thường, nhưng có thể làm che lấp tình trạng suy giáp nhẹ khi xét nghiệm máu ^[3].

Bằng chứng từ các mô hình thực nghiệm về enzyme chuyển đổi và mô mỡ

Để hiểu sâu hơn cơ chế bên trong tế bào mà không thể sinh thiết trên người, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu trên mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 1985 trên chuột thực nghiệm đã so sánh sự khác biệt giữa nhóm chuột bị cắt tuyến giáp (gây suy giáp) 4 tuần trước đó và nhóm chuột bình thường nhịn ăn trong 72 giờ ^[1]. Ở nhóm chuột nhịn ăn 72 giờ, nồng độ T3, T4 và TSH trong máu giảm lần lượt 52%, 43% và 48% ^[1]. Khi kiểm tra hoạt tính của enzyme T4 5'-deiodinase (enzyme chuyển T4 thành T3) tại tuyến yên, nhóm chuột suy giáp có tốc độ hoạt động tối đa của enzyme này tăng gấp 9 lần để bù trừ, trong khi việc nhịn ăn lại làm giảm 37% hoạt tính của enzyme này so với nhóm đối chứng ^[1]. Dù lượng T3 trong máu giảm sâu, lượng T3 trong nhân tế bào tuyến yên của chuột nhịn ăn chỉ giảm 15% và tổng số thụ thể T3 giảm 23%, khiến tỷ lệ lấp đầy thụ thể tại tuyến yên vẫn ngang bằng hoặc cao hơn bình thường, giải thích vì sao tuyến yên không tiết thêm TSH khi nhịn ăn ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 1998 tiếp tục khảo sát enzyme deiodinase loại II (DII) — enzyme chính chuyển đổi T4 sang T3 tại não — trên các nhóm chuột bình thường, chuột dùng thuốc kháng giáp propylthiouracil (PTU) trong 3 tuần để gây suy giáp, và chuột nhịn ăn trong 3 ngày ^[5]. Kết quả ghi nhận dùng thuốc PTU 3 tuần làm giảm T3 và khiến T4 không thể phát hiện được, trong khi nhịn ăn 3 ngày làm giảm 50% nồng độ hormone tuyến giáp trong máu ^[5]. Tuy nhiên, mức độ biểu hiện mRNA của enzyme DII tại vùng dưới đồi ở chuột nhịn ăn lại cao hơn gấp 2 lần so với chuột bị suy giáp do thuốc ^[5]. Đặc biệt, khi tiêm bổ sung hormone T4 ngoại sinh, mức biểu hiện DII ở chuột bình thường giảm xuống, nhưng việc bổ sung T4 hoàn toàn không thể đảo ngược được sự gia tăng DII do nhịn ăn gây ra tại vùng dưới đồi ^[5].

Về mục tiêu giảm mỡ, hai nghiên cứu công bố năm 1994 và năm 1997 trên chuột Wistar đực 3 tuần tuổi (được cắt tuyến giáp, nuôi 1 tháng ở nhiệt độ 25 độ C rồi cho nhịn ăn 3 ngày, có hoặc không tiêm bổ sung 4,6 nmol T3/100 g trọng lượng cơ thể mỗi ngày) đã làm rõ khả năng phân giải mỡ (lipolysis) tại các tế bào mỡ ^[2], ^[6]. Nghiên cứu năm 1994 chỉ ra rằng quá trình phân giải mỡ bị ức chế mạnh ở trạng thái suy giáp và chỉ được kích hoạt rất yếu ớt khi nhịn ăn ^[2]. Các tế bào mỡ của chuột suy giáp gần như không phản ứng với các chất kích thích phân giải mỡ như theophylline kết hợp adrenaline hoặc isoproterenol; việc nhịn ăn chỉ cải thiện một phần nhỏ và phải có hormone T3 bổ sung mới khôi phục được khả năng đốt mỡ về mức bình thường ^[2]. Nghiên cứu năm 1997 bổ sung thêm rằng cả việc nhịn ăn và tình trạng suy giáp đều làm giảm phản ứng của thụ thể alpha 2-adrenergic tại tế bào mỡ, và việc tiêm T3 không trực tiếp điều chỉnh con đường này ^[6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có mang lại góc nhìn sinh lý học rõ ràng: nhịn ăn trực tiếp cản trở quá trình chuyển đổi T4 thành T3 ở ngoại vi, làm giảm nồng độ T3 hoạt động và tăng rT3 bất hoạt ^[3]. Đồng thời, ở trạng thái thiếu hụt hormone tuyến giáp, mô mỡ phản ứng rất kém với tín hiệu phân giải mỡ từ việc nhịn ăn ^[2].

Tuy nhiên, độc giả cần lưu ý những giới hạn nhất định của bằng chứng. Nghiên cứu trực tiếp trên bệnh nhân suy giáp có cỡ mẫu nhỏ (7 người) và áp dụng hình thức nhịn ăn liên tục trong 60 giờ, khác với các khung giờ nhịn ăn gián đoạn ngắn hơn trong đời sống hàng ngày ^[3]. Bên cạnh đó, các phân tích chuyên sâu về hoạt tính enzyme deiodinase tại mô não, tuyến yên và khả năng phân giải của tế bào mỡ được thực hiện trên mô hình chuột nhắt với thời gian nhịn ăn 72 giờ (3 ngày) ^[1], ^[5], ^[2], ^[6]. Dù vậy, sự nhất quán giữa dữ liệu trên người và động vật đều cảnh báo rằng việc cắt giảm năng lượng đột ngột gây bất lợi cho hệ trục tuyến giáp ^[1], ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi người suy giáp nhịn ăn

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cứ nhịn ăn thì cơ thể sẽ tự động đốt mỡ thừa hiệu quả. Thực tế thực nghiệm cho thấy khi thiếu hụt hormone tuyến giáp, quá trình phân giải mỡ cơ bản bị ức chế nghiêm trọng ^[2]. Nếu chưa đưa nồng độ T3 về mức cân bằng mà chỉ ép cơ thể nhịn ăn, tế bào mỡ vẫn kém nhạy cảm với các tín hiệu đốt cháy năng lượng ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là đang uống thuốc bổ sung hormone T4 (như levothyroxine) thì có thể thoải mái nhịn ăn mà không sợ thiếu hụt hormone hoạt động. Dữ liệu trên người suy giáp cho thấy dù nồng độ T4 trong máu giữ nguyên ở mức 2,7 microgam/dl, việc nhịn ăn vẫn làm giảm T3 từ 88 ng/dl xuống 60 ng/dl do quá trình chuyển hóa ngoại vi bị đình trệ ^[3]. Nghiên cứu năm 1998 cũng chứng minh việc đưa T4 từ bên ngoài vào không ngăn chặn được những biến đổi bất thường của enzyme chuyển đổi tại vùng dưới đồi do nhịn ăn gây ra ^[5].

Hiểu lầm thứ ba liên quan đến kết quả xét nghiệm máu. Nhiều người thấy chỉ số TSH giảm về mức bình thường sau một đợt nhịn ăn giảm cân liền nghĩ rằng bệnh suy giáp đã thuyên giảm. Thực chất, nhịn ăn làm giảm độ nhạy của tuyến yên, có thể kéo TSH từ mức bệnh lý (7,6 - 11 microU/ml) xuống mức bình thường (3,5 - 4,1 microU/ml) ở người suy giáp nhẹ, gây ra sự nhầm lẫn nguy hiểm khi đánh giá chức năng tuyến giáp ^[3].

Ai nên đặc biệt thận trọng

Nhóm đầu tiên cần tránh nhịn ăn là người mắc suy giáp chưa được điều trị ổn định hoặc suy giáp dưới lâm sàng. Tình trạng suy giáp vốn đã gây ra nhiều hệ lụy cho tim mạch như tăng huyết áp tâm trương, nhịp tim chậm, tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, viêm hệ thống, rối loạn chức năng nội mô và tăng đông máu ^[4]. Việc nhịn ăn làm giảm thêm T3 — hormone vốn giữ vai trò điều hòa sức co bóp cơ tim, mức tiêu thụ oxy, cung lượng tim và huyết áp — sẽ làm tăng gánh nặng lên hệ tim mạch ^[4], ^[3].

Nhóm thứ hai là những người chuẩn bị đi xét nghiệm máu để chẩn đoán hoặc điều chỉnh liều thuốc tuyến giáp. Việc cắt giảm calo hoặc nhịn ăn trước đó có thể làm giảm giả tạo chỉ số TSH nền, khiến bác sĩ bỏ sót tình trạng suy giáp nhẹ hoặc đánh giá sai liều lượng thuốc cần thiết ^[3].

Nhóm thứ ba là người đang mắc các bệnh lý cấp tính hoặc suy kiệt. Khi cơ thể suy yếu kèm theo ăn uống kém, sự sụt giảm T3 và TSH rất dễ bị nhầm lẫn hoặc chồng lấp với các rối loạn chức năng tuyến giáp khác cần được theo dõi y tế chặt chẽ ^[3].

Cách áp dụng thực tế để kiểm soát cân nặng an toàn

Thay vì tìm đến các phương pháp nhịn ăn cực đoan, người bệnh suy giáp nên ưu tiên điều trị chuẩn hóa nồng độ hormone theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Khi hormone T3 được phục hồi đầy đủ, quá trình phân giải mỡ tại các mô mỡ mới có thể hoạt động trở lại mức bình thường ^[2].

Về thời điểm và lượng dùng thực phẩm, người bệnh nên duy trì các bữa ăn đều đặn trong ngày với mức năng lượng vừa phải, tránh để cơ thể rơi vào trạng thái đói kéo dài làm kích hoạt cơ chế giảm chuyển đổi T4 sang T3 và tăng sinh rT3 ^[3]. Khi chế biến món ăn, nên ưu tiên các thực phẩm giàu dinh dưỡng, hạn chế chất béo bão hòa để bảo vệ sức khỏe tim mạch, vốn là cơ quan dễ bị tổn thương bởi tình trạng rối loạn mỡ máu và xơ vữa động mạch ở người suy giáp ^[4].

Khi đi khám định kỳ, bệnh nhân chỉ nên nhịn ăn qua đêm theo đúng số giờ tiêu chuẩn nếu bác sĩ yêu cầu làm thêm xét nghiệm đường huyết lúc đói hoặc mỡ máu lúc đói ^[4]. Tuyệt đối không thực hiện các đợt nhịn ăn dài ngày trước kỳ kiểm tra để đảm bảo chỉ số TSH và T3 phản ánh chính xác nhất tình trạng thực tế của tuyến giáp ^[3].

Kiểm soát cân nặng ở người suy giáp đòi hỏi sự kiên nhẫn và phối hợp chặt chẽ giữa dùng thuốc cùng lối sống lành mạnh. Việc nhịn ăn không những không giúp đốt mỡ hiệu quả khi thiếu hụt hormone mà còn cản trở quá trình chuyển đổi T4 sang T3, làm giảm lượng hormone hoạt động trong cơ thể ^[2], ^[3]. Người bệnh có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc tuyến giáp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho sức khỏe tổng thể.