Nhiều người có thói quen tụ tập bạn bè bên bàn nướng nghi ngút khói hoặc thưởng thức các đĩa hải sản tươi ngon cùng vài cốc bia mát lạnh để giải tỏa căng thẳng sau giờ làm việc. Tuy nhiên, chỉ sau một bữa ăn thịnh soạn vào buổi tối, không ít người đã phải thức giấc giữa đêm vì ngón chân cái hoặc khớp cổ chân đau buốt dữ dội, sưng đỏ và nóng rát đến mức không thể chạm nhẹ vào chăn. Tình trạng khởi phát đột ngột này thường là dấu hiệu kinh điển của một cơn viêm khớp gout cấp tính.
Hiện tượng đau đớn dữ dội sau bữa tiệc không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ hiện tượng "cộng hưởng kép" nguy hại giữa bia và thức ăn giàu đạm. Hải sản cùng các loại thịt nướng nạp vào cơ thể một lượng lớn purin thúc đẩy sinh tổng hợp axit uric, trong khi chất cồn và các hoạt chất có trong bia vừa cung cấp thêm purin vừa làm suy giảm khả năng đào thải axit uric qua đường thận. Sự kết hợp này khiến nồng độ axit uric trong máu tăng vọt trong thời gian rất ngắn, dẫn đến phản ứng kết tinh muối urate và bùng phát viêm khớp cấp tính dữ dội.
Cơn đau gout cấp tính và gánh nặng sức khỏe tiềm ẩn
Bệnh gout là một dạng bệnh lý viêm khớp phát sinh do sự lắng đọng các tinh thể muối urate tại các mô và dịch bên trong cơ thể [1]. Tinh thể này hình thành khi nồng độ axit uric trong huyết thanh duy trì ở mức cao vượt quá ngưỡng bão hòa trong một khoảng thời gian dài [1]. Trong quần thể dân số nói chung, tỷ lệ mắc bệnh dao động trong khoảng từ 0,5% đến 1%, tương đương với tỷ lệ ghi nhận ở bệnh viêm khớp dạng thấp [1].
Khi cơn gout cấp tính khởi phát, người bệnh thường phải chịu đựng những cơn đau nhức vô cùng dữ dội tại khớp bị ảnh hưởng [1]. Triệu chứng viêm cấp này thường xuất hiện từng đợt, kéo dài từ vài ngày cho đến một hoặc hai tuần trước khi tạm lắng xuống [1]. Nếu không được kiểm soát tốt và thay đổi lối sống kịp thời, bệnh có xu hướng tiến triển thành viêm khớp mạn tính [1]. Ở giai đoạn muộn, bệnh có thể gây ra hạt tophi dưới da, phá hủy cấu trúc khớp không thể hồi phục, gây loét và làm tăng nguy cơ tổn thương thận kèm tăng huyết áp hay suy giảm chức năng thận mạn tính [2].
Tác động kép: Purin từ mồi nhậu và rào cản đào thải từ cồn
Để hiểu rõ nguồn cơn của cơn đau sau bữa nhậu, cần nhìn nhận con đường chuyển hóa axit uric trong cơ thể con người. Axit uric là sản phẩm thoái giáng cuối cùng của quá trình chuyển hóa các hợp chất purin [3]. Phần lớn axit uric bắt nguồn từ quá trình chuyển hóa purin nội sinh, tuy nhiên lượng purin ngoại sinh hấp thu từ bữa ăn hàng ngày cũng đóng góp một phần đáng kể vào tổng lượng axit uric của cơ thể [3]. Các loại thực phẩm giàu purin như thịt và hải sản khi được nạp vào với số lượng lớn sẽ làm tăng trực tiếp nồng độ axit uric trong huyết thanh [4].
Song song với gánh nặng purin từ thức ăn, bia rượu tác động mạnh mẽ lên toàn bộ chu trình thanh thải axit uric của cơ thể [4]. Việc tiêu thụ một lượng lớn đồ uống có cồn làm tăng nồng độ axit uric huyết thanh và gia tăng nguy cơ bùng phát cơn gout thông qua cơ chế kích thích thoái giáng nucleotide adenine và sinh ra axit lactic [4]. Sự gia tăng của axit lactic trong máu tạo ra sự cạnh tranh trực tiếp tại ống thận, từ đó làm giảm bài tiết axit uric qua nước tiểu [4]. Tình trạng giảm bài tiết này đặc biệt nguy hiểm bởi có tới 99% các trường hợp mắc bệnh gout vốn đã có khiếm khuyết bẩm sinh trong quá trình bài xuất axit uric [2]. Khi quá trình sản sinh tăng vọt gặp đúng lúc quá trình bài tiết bị chặn đứng, nồng độ axit uric trong máu sẽ đạt đỉnh đột ngột và kích hoạt phản ứng viêm khớp cấp tính.
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa bia rượu và bệnh gout
Ảnh hưởng của đồ uống có cồn đối với bệnh gout đã được nhiều nhóm chuyên gia trên thế giới đánh giá một cách toàn diện [5]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã tiến hành tra cứu dữ liệu từ năm 2000 đến 2021 và thu thập 15 nghiên cứu chuyên sâu về mối liên quan giữa đồ uống có cồn và bệnh gout [5]. Phân tích này khẳng định rằng thói quen uống rượu bia ngắt quãng theo từng đợt ăn nhậu đóng vai trò như một yếu tố kích hoạt trực tiếp các cơn đau gout cấp tính, bất kể người bệnh sử dụng loại đồ uống có cồn nào [5].
Trong số các loại đồ uống có cồn phổ biến, bia được xác định là nguồn gây nguy cơ tăng axit uric máu lớn nhất do sở hữu tác động kết hợp của cả ethanol và hàm lượng purin sẵn có [6]. Một nghiên cứu so sánh giữa bia có cồn và bia không cồn cho thấy nồng độ axit uric trong huyết tương tăng tương ứng 6,5% và 4,4% sau khi uống, chứng minh riêng lượng purin trong bia đã có tác động đáng kể làm tăng nồng độ axit uric [6]. Phân tích số liệu từ khảo sát dinh dưỡng quốc gia NHANES tại Mỹ chỉ ra rằng mỗi khẩu phần bia tiêu thụ hàng ngày làm tăng nồng độ axit uric huyết thanh thêm 0,46 mg/dl, trong khi mỗi khẩu phần rượu nặng làm tăng 0,29 mg/dl [6]. Ở nghiên cứu thuần tập CARDIA, lượng bia tiêu thụ cũng tỷ lệ thuận với nồng độ axit uric, thể hiện rõ nhất ở nữ giới với mức tăng 0,03 mg/dl cho mỗi khẩu phần bia uống thêm hàng tuần [6].
Về nguy cơ khởi phát bệnh, một nghiên cứu thuần tập tiến cứu ở nam giới phát hiện những người uống từ hai cốc bia trở lên mỗi ngày có nguy cơ mắc bệnh gout cao gấp 2,5 lần so với người không uống, với nguy cơ tương đối tăng 1,49 lần cho mỗi khẩu phần tiêu chuẩn 12-oz mỗi ngày [6]. Việc sử dụng rượu mạnh cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh lên 1,6 lần so với nhóm không uống, với nguy cơ tương đối tăng 1,15 lần cho mỗi ly tiêu chuẩn hàng ngày [6]. Ngoài ra, một số loại rượu chưng cất tự nấu bất hợp pháp còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc chì, dẫn đến tổn thương chức năng thận, suy giảm bài tiết urate và gây ra thể bệnh gout do nhiễm độc chì [6].
Mối liên quan giữa bia và purin cũng được chứng minh từ sớm trong một nghiên cứu đối chứng vào năm 1983 trên 61 nam giới mắc bệnh gout và 52 người thuộc nhóm chứng [7]. Kết quả ghi nhận có 25 người bệnh gout (chiếm 41%) tiêu thụ hơn 60 g cồn mỗi ngày, tương đương với 2,5 lít bia [7]. Những người nghiện rượu nặng trong nghiên cứu này có lượng nitơ purin nạp vào cơ thể cao hơn đáng kể, và một nửa lượng purin đó có nguồn gốc trực tiếp từ chính lượng bia họ đã uống [7]. Lượng purin bổ sung này đã hiệp đồng cùng tác động tăng axit uric của cồn để gây ra những biểu hiện bệnh lý trên lâm sàng [7].
Nguy cơ bùng phát cơn đau cấp tính từ thịt và hải sản
Không chỉ có bia rượu, việc tiêu thụ thực phẩm giàu purin trong thời gian ngắn là nguyên nhân trực tiếp kích ngòi cơn đau dữ dội [8]. Một nghiên cứu quy mô lớn năm 2014 đánh giá về thói quen ăn uống trong 2 ngày đã phát hiện nhóm người nạp purin ở mức cao nhất, chủ yếu từ các nguồn gốc động vật, có nguy cơ tái phát cơn gout cấp tính cao gấp gần 5 lần so với nhóm tiêu thụ ở mức thấp nhất [8]. Đáng chú ý, nguy cơ tái phát tăng vọt này xảy ra độc lập với các yếu tố nguy cơ khác như độ tuổi, giới tính, tình trạng sử dụng rượu bia hay việc có đang dùng thuốc allopurinol và thuốc lợi tiểu hay không [8].
Nghiên cứu trực tuyến nói trên cũng nhấn mạnh rằng các đợt bùng phát tái phát là dấu hiệu đặc trưng của bệnh gout chưa được điều trị hoặc điều trị chưa thỏa đáng [8]. Khoảng hai phần ba số bệnh nhân từng trải qua cơn gout trong năm trước đó sẽ tiếp tục bị ít nhất một đợt đau tái phát trong năm tiếp theo nếu không có biện pháp kiểm soát [8]. Các chuyên gia cũng lưu ý rằng tình trạng tăng axit uric máu mạn tính còn liên quan chặt chẽ đến hội chứng kháng insulin, biểu hiện qua tình trạng béo bụng, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và giảm dung nạp glucose [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi dự tiệc nhậu
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chuyển từ uống bia sang uống rượu mạnh hoặc rượu vang là có thể thoải mái ăn hải sản nướng mà không lo tái phát cơn gout. Mặc dù rượu vang có thể ít làm tăng axit uric hơn trong một số nghiên cứu quan sát do chứa chất chống oxy hóa và phytoestrogen, nhưng các bằng chứng tổng quan cho thấy việc dung nạp cồn ngắt quãng theo từng đợt nhiều vẫn có thể kích hoạt cơn gout cấp tính bất kể đó là loại cồn nào [5]. Chất cồn khi vào cơ thể đều phân hủy nucleotide adenine và tạo ra axit lactic, gây cản trở nghiêm trọng quá trình đào thải axit uric tại thận [4].
Một hiểu lầm tai hại khác là việc nhịn đói cả ngày để "dành bụng" cho bữa tiệc nướng buổi tối nhằm tránh dư thừa năng lượng. Thực tế, trạng thái nhịn đói hoặc thiếu năng lượng đột ngột sẽ ức chế bài tiết axit uric qua thận, tương tự như tình trạng mất nước hoặc vận động quá sức [4]. Khi bước vào bàn nhậu với một cơ thể đang thiếu nước, hơi đói và lập tức nạp dồn dập hải sản cùng bia, nguy cơ bùng phát cơn viêm khớp cấp tính sẽ tăng lên gấp nhiều lần [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Những người đã từng được chẩn đoán mắc bệnh gout hoặc từng trải qua các đợt sưng đau khớp ngón chân cái sau khi ăn uống cần hạn chế tối đa việc dùng chung bia với đồ nướng, hải sản [3, 8]. Việc kiểm soát chế độ ăn uống là vô cùng quan trọng, bởi mục tiêu điều trị căn bản là đưa nồng độ axit uric trong máu xuống dưới mức 6,5 mg/dl để hạn chế tổn thương khớp và thận [2]. Với những người có nồng độ axit uric huyết thanh tăng nhẹ dưới 8,5 mg/dl, việc điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng có thể là biện pháp can thiệp đơn độc đầu tiên trước khi xem xét dùng thuốc suốt đời [6, 7].
Những cá nhân mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì, huyết áp cao hoặc có vấn đề về chức năng thận cũng cần hết sức dè chừng [1, 7]. Những người đang phải sử dụng thuốc lợi tiểu để điều trị tim mạch hay huyết áp cũng đối mặt với nguy cơ biến cố cao hơn và cần có sự tư vấn chặt chẽ từ bác sĩ điều trị [1, 8]. Bất kỳ ai xuất hiện các triệu chứng đau khớp dữ dội kèm theo sốt hoặc sưng đỏ kéo dài nhiều ngày đều cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, không nên tự ý dùng thuốc giảm đau bừa bãi [5, 8].
Lời khuyên thực tế để bảo vệ khớp và kiểm soát axit uric
Để hạn chế nguy cơ bùng phát các cơn đau đớn, việc điều chỉnh thói quen ẩm thực trong các buổi liên hoan là ưu tiên hàng đầu. Người có nguy cơ hoặc có tiền sử tăng axit uric nên chủ động cắt giảm hoặc kiêng hẳn đồ uống có cồn, đặc biệt là bia [3, 6]. Khi dùng bữa, cần kiểm soát khẩu phần thức ăn, tránh ăn quá nhiều thịt đỏ và hải sản trong cùng một bữa tiệc kéo dài [3].
Thay vì chỉ tập trung vào các món nướng đậm vị, nên tăng cường bổ sung rau xanh trong chế độ ăn hàng ngày và ưu tiên các nguồn đạm thực vật thích hợp [3]. Việc sử dụng các sản phẩm từ sữa, đặc biệt là sữa tươi tách béo hoặc sữa chua ít béo, đã được chứng minh mang lại lợi ích hỗ trợ hạ nồng độ axit uric trong máu [4, 7]. Bổ sung quả anh đào (cherry), duy trì thói quen uống cà phê vừa phải hoặc bổ sung vitamin C cũng là những giải pháp hỗ trợ được khoa học ghi nhận có thể góp phần làm giảm axit uric huyết thanh [4, 7].
Bên cạnh đó, việc uống đủ lượng nước lọc không chứa calo hàng ngày đóng vai trò sống còn để hỗ trợ thận đào thải axit uric hiệu quả và tránh hiện tượng cô đặc nước tiểu [4, 6]. Những người thừa cân nên duy trì kế hoạch giảm cân từ từ thông qua vận động thể chất vừa sức mỗi ngày, tránh tập luyện quá kiệt sức gây mất nước [4, 6]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng mô phỏng theo chế độ ăn Địa Trung Hải, hạn chế nước ngọt chứa nhiều đường fructose và tránh các đồ uống chứa cồn sẽ là tấm lá chắn bền vững nhất bảo vệ sức khỏe hệ xương khớp [4, 6].
