Chế độ ăn giàu chất béo, rất ít carbohydrate (như chế độ ăn ketogenic) ngày càng thu hút nhiều vận động viên sức bền nhằm tối ưu hóa khả năng đốt mỡ làm năng lượng. Tuy nhiên, việc nạp lượng lớn chất béo kéo dài khiến nhiều người lo ngại về những xáo trộn tiêu cực trong hồ sơ lipid máu.
Các bằng chứng từ thử nghiệm đối đầu ngẫu nhiên và phân tích gộp cho thấy chế độ ăn giàu chất béo thường làm tăng cholesterol toàn phần và LDL-C khi đói ở vận động viên. Ngược lại, chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) và VLDL lại giảm, trong khi HDL-C có xu hướng tăng.
Ăn chất béo cao tác động thế nào đến mỡ máu vận động viên?
Nhiều vận động viên chuyển đổi từ chế độ ăn giàu carbohydrate truyền thống sang ăn giàu chất béo để cải thiện khả năng thích nghi chuyển hóa [1]. Tuy nhiên, phản ứng của các thành phần mỡ máu khi xét nghiệm lúc đói lại phân hóa rõ rệt.
Một phân tích gộp năm 2021 xác nhận vận động viên theo chế độ ăn ketogenic có mức tăng cholesterol toàn phần đáng kể so với nhóm đối chứng [2]. Các nghiên cứu can thiệp chéo cũng ghi nhận sự gia tăng đồng thời của cả cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) [3], [1].
Mặc dù LDL-C tăng, các thông số lipid khác lại có xu hướng chuyển biến theo hướng mà y học cổ điển đánh giá là thuận lợi. Mức triglyceride máu (TG), lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) và tỷ số TG/HDL-C đều giảm rõ rệt sau vài tuần can thiệp [1].
Cơ chế sinh học: Vì sao LDL-C tăng ở người tập luyện nặng?
Vận động viên thích nghi với chế độ ăn ít tinh bột có khả năng oxy hóa chất béo vượt trội cả lúc nghỉ ngơi lẫn trong lúc tập luyện [4]. Để đáp ứng thông lượng nhiên liệu lipid khổng lồ này, quá trình chuyển hóa lipoprotein trong mạch máu buộc phải biến đổi [4].
Khi vận động bền bỉ, enzyme lipoprotein lipase ở cơ xương gia tăng hoạt động nhằm phân giải triglyceride từ các hạt VLDL lưu thông trong máu [4]. Sự phân giải mạnh mẽ VLDL-TG có thể dẫn đến hiện tượng tích tụ các mảnh vụn còn sót lại của VLDL, vốn nằm cùng dải tỷ trọng với LDL [4].
Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò điều hòa phản ứng mỡ máu đối với chất béo khẩu phần ăn. Chẳng hạn, các biến thể của gen PPARGC1A liên quan trực tiếp đến cả năng lực sức bền vượt trội lẫn mức độ phản ứng của cholesterol trước lượng chất béo nạp vào [4].
Các thử nghiệm lâm sàng thực tế ghi nhận những gì?
Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2024 trên 6 vận động viên đua xe đạp và ba môn phối hợp đã so sánh chế độ ăn ketogenic hai tuần với chế độ ăn nhiều carb [3]. Kết quả cho thấy cholesterol toàn phần lúc đói tăng cao rõ rệt ở chế độ ăn ketogenic so với chế độ ăn thông thường (p < 0.001) và chế độ ăn nhiều carb (p = 0.006) [3]. Đáng chú ý, sau bữa ăn thử nghiệm, diện tích dưới đường cong của TG và VLDL-C tăng cao hơn, nhưng LDL-C sau ăn lại thấp hơn [3].
Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên khác năm 2022 theo dõi 7 vận động viên chạy cự ly nam trong 6 tuần ăn chế độ nhiều chất béo (69% năng lượng từ béo) so với nhiều carb (28% năng lượng từ béo) [1]. Chế độ ăn nhiều béo làm tăng đáng kể cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C và tỷ số TC/HDL-C (tất cả p < 0.05) [1]. Song song đó, nồng độ TG, VLDL và tỷ số TG/HDL-C đều giảm rõ rệt (p < 0.01), trong khi đường huyết và HbA1c không thay đổi [1].
Về hiệu suất vận động, các dữ liệu không hoàn toàn đồng nhất. Một nghiên cứu trên 5 vận động viên sức bền trong 10 tuần ghi nhận cân nặng và lượng mỡ dưới da giảm đáng kể, nhưng thời gian duy trì đến khi kiệt sức lại sụt giảm khoảng 2 phút [5]. Phân tích gộp năm 2021 cũng chỉ ra chế độ ăn ketogenic làm giảm tỷ lệ trao đổi hô hấp (RER) và có thể gây suy giảm hiệu suất vận động cường độ cao [2].
Khoảng trống dữ liệu: Điều mà các nghiên cứu chưa thể giải đáp
Mặc dù có giả định về hiện tượng người phản ứng quá mức (hyper-responder) và chỉ số apolipoprotein B (ApoB), các nghiên cứu được cung cấp không theo dõi chỉ số ApoB. Các báo cáo chỉ tập trung vào bảng mỡ máu cơ bản gồm TC, LDL-C, HDL-C và TG [3], [1], [2].
Bên cạnh đó, cỡ mẫu của các nghiên cứu can thiệp hiện có rất nhỏ, chỉ từ 5 đến 7 vận động viên [3], [1], [5]. Thời gian theo dõi cũng khá ngắn, phổ biến từ 2 đến 10 tuần, nên chưa thể xác định liệu các biến đổi mỡ máu này có duy trì vĩnh viễn hay không [3], [1], [5].
Ý nghĩa lâm sàng thực tế của tình trạng tăng LDL-C đơn độc trên nền tảng HDL-C cao và TG thấp ở vận động viên vẫn là chủ đề tranh luận [4]. Theo quan điểm tim mạch truyền thống, nồng độ LDL-C cao xếp họ vào nhóm nguy cơ cao, nhưng nhìn nhận toàn diện hồ sơ lipoprotein thì nguy cơ xơ vữa mạch vành và tiểu đường típ 2 lại ở mức thấp [4]. Hiện chưa có nghiên cứu theo dõi biến cố tim mạch dài hạn ở nhóm đối tượng này.
Ai nên thận trọng với chế độ ăn nhiều chất béo?
Vận động viên có mức cholesterol toàn phần ban đầu vốn đã cao cần được theo dõi y tế chặt chẽ nếu muốn áp dụng chế độ ăn ketogenic [2]. Sự tăng vọt thêm của các chỉ số lipid có thể đẩy nồng độ cholesterol lên ngưỡng cảnh báo lâm sàng nghiêm trọng [4], [2].
Người có tiền sử gia đình hoặc đang mắc bệnh tim mạch chuyển hóa không nên tự ý áp dụng chế độ ăn nhiều chất béo mà chưa có tư vấn từ bác sĩ [4]. Việc tăng LDL-C dù đi kèm TG thấp vẫn là yếu tố cần đánh giá kỹ lưỡng theo các hướng dẫn y khoa hiện hành [4].
Vận động viên chuyên thi đấu ở các môn đòi hỏi sức bộc phát hoặc cường độ cao cũng cần cân nhắc, vì chế độ ăn này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu suất thi đấu và khả năng phân giải glycogen [2], [5].
Lời khuyên thực tế khi theo dõi mỡ máu ở người tập luyện nặng
Nếu bạn đang tập luyện sức bền và thử nghiệm chế độ ăn giàu chất béo, việc kiểm tra mỡ máu định kỳ lúc đói là điều cần thiết. Bạn không nên chỉ nhìn vào một chỉ số đơn lẻ mà cần đánh giá toàn diện cả cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C và triglyceride [1], [2].
Trước khi thay đổi hoàn toàn khẩu phần ăn sang nhóm chất béo cao, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao. Mọi quyết định can thiệp dinh dưỡng dài hạn cần dựa trên hồ sơ sức khỏe thực tế của từng cá nhân thay vì chỉ dựa vào mục tiêu cải thiện vóc dáng tạm thời.
Chế độ ăn giàu chất béo làm biến đổi đáng kể hồ sơ mỡ máu của vận động viên, đặc biệt là hiện tượng tăng song hành cả LDL-C và HDL-C trong khi triglyceride giảm. Do bằng chứng dài hạn về nguy cơ tim mạch vẫn chưa đầy đủ, người tập luyện cường độ cao cần kiểm tra lipid máu định kỳ và tham vấn chuyên gia y tế trước khi duy trì chế độ ăn này.





