Nhiều người lớn tuổi thường đối mặt với tình trạng thị lực mờ dần, nhìn hình ảnh bị méo mó hoặc xuất hiện các điểm tối ngay giữa tầm nhìn. Trước nỗi lo suy giảm thị lực do thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), các sản phẩm bổ mắt chiết xuất từ quả việt quất đen (bilberry) được nhiều người tìm mua với kỳ vọng phục hồi hoặc ngăn ngừa bệnh. Liệu chiết xuất thảo dược tự nhiên này có thực sự ngăn chặn được căn bệnh thoái hóa võng mạc hay chỉ là lời đồn thổi?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là: Chiết xuất việt quất đen cho thấy tiềm năng sinh học rất lớn trong việc bảo vệ tế bào mắt và làm chậm các tổn thương liên quan đến thoái hóa hoàng điểm nhờ khả năng chống oxy hóa vượt trội, nhưng các bằng chứng thuyết phục nhất hiện mới dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật. Người bệnh không nên xem đây là phương pháp điều trị thay thế y khoa chính thống.
Thoái hóa hoàng điểm và vai trò sống còn của biểu mô sắc tố võng mạc
Thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực trung tâm không thể phục hồi ở người cao tuổi [1]. Hoàng điểm là khu vực trung tâm của võng mạc, chịu trách nhiệm cho thị lực chi tiết và sắc nét [2]. Quá trình phát triển của bệnh gắn liền với các đặc điểm bệnh lý mô học như rối loạn sắc tố, dày màng Bruch và đặc biệt là sự tích tụ của drusen [3]. Drusen là những chất lắng đọng lipid màu vàng nhạt tích tụ bên dưới lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) [3]. Sự tích tụ drusen tạo thành một hàng rào ngăn cách giữa biểu mô sắc tố và hệ thống tuần hoàn màng mạch, làm cản trở quá trình trao đổi chất của mắt [4].
Bệnh thường tiến triển qua hai thể chính: thể khô và thể ướt. Ở thể khô, các vùng của võng mạc dần bị teo đi, hay còn gọi là teo bản đồ (geographic atrophy), có thể xuất phát từ tình trạng thiếu oxy cục bộ [4]. Ở thể ướt, các mạch máu mới bất thường phát triển từ màng mạch xâm lấn vào võng mạc, dễ rò rỉ máu và dịch gây tổn thương thị lực nhanh chóng [4]. Hiện nay, các liệu pháp tiêm nội nhãn ức chế yếu tố tăng sinh nội mô mạch máu (anti-VEGF) đã mang lại bước tiến lớn cho thể ướt, nhưng y học vẫn chưa có phương pháp điều trị đảo ngược tình trạng thoái hóa võng mạc ở thể khô [1].
Trong cấu trúc mắt, tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) đóng vai trò then chốt như một tấm lá chắn bảo vệ. Lớp RPE cấu thành hàng rào máu - võng mạc ngoài và chịu trách nhiệm cung cấp dinh dưỡng, duy trì cấu trúc cho các tế bào cảm thụ ánh sáng [5]. Tuy nhiên, tế bào RPE liên tục phải chịu đựng một môi trường oxy hóa cao trong suốt vòng đời [5]. Khi tuổi tác tăng lên kết hợp với các yếu tố di truyền và môi trường, các gốc tự do tích tụ quá mức dẫn đến rối loạn chức năng và làm chết tế bào RPE [5]. Sự thoái hóa của tế bào RPE chính là nguồn cơn thúc đẩy sự suy giảm các tế bào quang thụ và dẫn tới mất thị lực nghiêm trọng [5].
Cơ chế chống oxy hóa của chiết xuất việt quất đen
Chiết xuất việt quất đen rất giàu các hợp chất có hoạt tính sinh học, đặc biệt là nhóm flavonoid và anthocyanin [6]. Đây là những chất chống oxy hóa mạnh mẽ, có khả năng trung hòa các gốc tự do gây hại và bảo vệ tế bào trước các tổn thương thoái hóa [6]. Ngoài anthocyanin, các loại quả mọng còn chứa carotenoid và resveratrol, mang đến tác động tổng hợp gồm chống oxy hóa, giảm viêm và kháng sinh mạch [1].
Cơ chế trung tâm mà việt quất đen bảo vệ mắt là khả năng làm giảm các dạng oxy phản ứng (ROS) phát sinh từ ánh sáng và quá trình chuyển hóa [7]. Khi mức độ ROS giảm xuống, các tế bào biểu mô sắc tố võng mạc sẽ giảm thiểu tình trạng stress lưới nội chất (ER stress) [7]. Đồng thời, chiết xuất này giúp bảo vệ các liên kết vòng bịt (tight junctions) của lớp tế bào RPE không bị phá vỡ trước tác động oxy hóa [7].
Bên cạnh việc dọn dẹp trực tiếp các gốc tự do, chiết xuất việt quất đen còn kích hoạt và tăng cường hệ thống enzyme phòng thủ nội sinh của mắt. Hoạt chất này giúp gia tăng đáng kể hoạt độ của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD), catalase và glutathione peroxidase (GPx) [8]. Song song đó, nó ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, thể hiện qua việc làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) trong mô võng mạc [8].
Không dừng lại ở việc chống stress oxy hóa, việt quất đen còn can thiệp vào con đường tử vong tế bào theo chương trình (apoptosis). Chiết xuất anthocyanin từ việt quất đen điều hòa các protein apoptotic quan trọng như Bax, Bcl-2 và caspase-3, từ đó ức chế sự chết đi của các tế bào quang thụ [8]. Ngoài ra, nó còn ức chế sự gia tăng các cytokine tiền viêm như IL-1beta và các yếu tố kích thích tạo mạch bất thường như VEGF [8].
Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng nổi bật
Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng ngăn ngừa thoái hóa võng mạc của việt quất đen trên các mô hình động vật chuyên biệt.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động bảo vệ thần kinh của chiết xuất việt quất đen trên chuột Balb/c bị gây tổn thương võng mạc do ánh sáng [7]. Chuột được cho uống chiết xuất việt quất đen qua ống thông dạ dày với liều 750 mg/kg thể trọng [7]. Kết quả đo điện võng mạc (ERG) cho thấy chiết xuất này làm giảm suy giảm chức năng thị giác ở cả tế bào nón và tế bào que [7]. Chiết xuất còn ức chế quá trình chết tế bào ở lớp tế bào cảm thụ ánh sáng, ngăn ngừa hiện tượng co ngắn các đoạn ngoài của tế bào thụ cảm thị giác [7]. Đồng thời, việc điều trị giúp giảm mức độ ROS và các dấu ấn stress lưới nội chất trong võng mạc [7].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2005 được thực hiện trên chuột cống OXYS – giống chuột bị biến đổi gien dẫn đến lão hóa sớm và thoái hóa võng mạc tự nhiên [6]. Động vật từ 1,5 đến 3 tháng tuổi được chia vào các nhóm dùng chế độ ăn đối chứng, chế độ ăn bổ sung 25% chiết xuất việt quất đen (20 mg/kg thể trọng, chứa 4,5 mg anthocyanidin) hoặc vitamin E (40 mg/kg thể trọng) để so sánh [6]. Đánh giá ở thời điểm 3 tháng tuổi ghi nhận hơn 70% chuột ở nhóm đối chứng bị đục thủy tinh thể và thoái hóa hoàng điểm [6]. Đáng kinh ngạc, nhóm chuột được bổ sung chiết xuất việt quất đen đã ngăn ngừa hoàn toàn các tổn thương ở thể thủy tinh và võng mạc [6]. Trong khi đó, vitamin E không đem lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt, dù cả hai nhóm đều ghi nhận giảm peroxy hóa lipid trong huyết thanh và võng mạc [6].
Đến năm 2015, tác dụng bảo vệ võng mạc của chiết xuất anthocyanin từ việt quất đen tiếp tục được thử nghiệm trên mô hình thỏ có sắc tố bị tổn thương mắt do tiếp xúc ánh sáng khả kiến cường độ 18.000 lx trong 2 giờ [8]. Thỏ được cho dùng chiết xuất ở hai mức liều 250 mg/kg/ngày và 500 mg/kg/ngày [8]. Kết quả cho thấy chiết xuất đã ức chế đáng kể sự suy giảm độ dày lớp nhân ngoài võng mạc và duy trì chiều dài của các đoạn ngoài tế bào quang thụ [8]. Chiết xuất anthocyanin còn ức chế sự gia tăng của các chất gây viêm IL-1beta và yếu tố tạo mạch VEGF, khẳng định tiềm năng sinh học đa hướng trong việc bảo vệ võng mạc [8].
Giới hạn của bằng chứng và khoảng cách tới thực tế lâm sàng
Mặc dù các dữ liệu từ phòng thí nghiệm và trên động vật rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn hiện tại của nghiên cứu. Hầu hết các dữ liệu tích cực đều đến từ mô hình chuột hoặc thỏ bị gây stress oxy hóa cấp tính bằng ánh sáng mạnh hoặc đột biến gien lão hóa nhanh [1, 2, 5]. Cơ thể con người có cơ chế chuyển hóa, hấp thu và hàng rào sinh học phức tạp hơn rất nhiều.
Các bài tổng quan khoa học gần đây chỉ ra rằng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người về tác dụng của việt quất đen đối với bệnh AMD vẫn còn rất hạn chế [1]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào chứng minh được việc uống chiết xuất việt quất đen có thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương thoái hóa hoàng điểm hay phục hồi thị lực đã mất [4, 8].
Do đó, các nhà khoa học xếp các loại thực vật giàu dưỡng chất như việt quất đen, nghệ gai, việt quất xanh hay nghệ vào nhóm liệu pháp hỗ trợ dinh dưỡng tiềm năng nhằm bảo vệ tế bào và làm chậm quá trình thoái hóa, chứ không phải một phương thuốc chữa dứt điểm bệnh [3, 4]. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa việc "hỗ trợ giảm stress oxy hóa" với khả năng "điều trị khỏi hẳn thoái hóa hoàng điểm".
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng việt quất đen
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn một vài quả việt quất tươi mỗi ngày là đủ để bảo vệ mắt khỏi thoái hóa hoàng điểm. Trên thực tế, quả việt quất thông thường (blueberry) và việt quất đen (bilberry) là hai loài khác nhau, trong đó các chế phẩm nghiên cứu thường dùng dịch chiết chuẩn hóa chứa hàm lượng anthocyanin đậm đặc [2, 5]. Lượng hoạt chất có trong một lượng nhỏ quả tươi ăn hàng ngày thường thấp hơn rất nhiều so với liều lượng chuẩn hóa được sử dụng trong các nghiên cứu khoa học.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng thảo dược tự nhiên có thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa. Bệnh thoái hóa hoàng điểm thể ướt nếu không được can thiệp kịp thời bằng các liệu pháp tiêm thuốc kháng VEGF nội nhãn hoặc laser chuyên dụng sẽ dẫn đến mù lòa vĩnh viễn rất nhanh chóng [4]. Việc tự ý ngưng chỉ định của bác sĩ nhãn khoa để chuyển sang uống chiết xuất thảo dược là một sai lầm có thể cướp đi cơ hội bảo tồn thị lực.
Ngoài ra, nhiều người quan niệm rằng sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên thì dùng càng nhiều càng tốt. Bổ sung hoạt chất chống oxy hóa ở liều lượng quá cao có thể gây lãng phí, gây rối loạn tiêu hóa và thậm chí tạo ra những tương tác bất lợi với các quá trình chuyển hóa khác trong cơ thể mà chưa lường trước được.
Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất việt quất đen?
Dù việt quất đen tương đối an toàn khi sử dụng qua đường tiêu hóa, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng:
Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu: Các hợp chất flavonoid và anthocyanin liều cao có thể ảnh hưởng đến quá trình đông máu, làm tăng nguy cơ bầm tím hoặc chảy máu kéo dài.
Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Để đảm bảo an toàn và kiểm soát hiện tượng đông máu trong và sau mổ, người bệnh nên thông báo cho bác sĩ phẫu thuật về tất cả các sản phẩm bổ sung thảo dược đang sử dụng.
Người đang điều trị bệnh tiểu đường: Một số chiết xuất từ quả mọng có thể tác động đến đường huyết, do đó cần theo dõi chỉ số đường máu chặt chẽ nếu kết hợp cùng thuốc điều trị.
Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Dữ liệu về mức độ an toàn của chiết xuất đậm đặc trên các đối tượng này chưa được thiết lập đầy đủ, do đó không nên tự ý dùng các chế phẩm bổ sung hàm lượng cao.
Gợi ý áp dụng vào đời sống hàng ngày
Để hỗ trợ sức khỏe võng mạc một cách khoa học, bạn đọc có thể tham khảo một số phương thức kết hợp cân bằng trong lối sống:
Nếu có nhu cầu sử dụng thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất việt quất đen, hãy ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, ghi rõ hàm lượng chuẩn hóa của anthocyanin trên nhãn mác. Thời điểm thích hợp để sử dụng thường là trong hoặc ngay sau bữa ăn để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và hấp thu tốt nhất.
Không nên chỉ phụ thuộc vào một loại quả duy nhất. Hãy xây dựng một chế độ dinh dưỡng phong phú với nhiều loại rau củ đậm màu, bổ sung đầy đủ các vitamin C, vitamin E, carotenoid và các polyphenol từ thực vật [3]. Sự phối hợp của nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên sẽ mang lại hiệu quả hiệp đồng bảo vệ tế bào tốt hơn [3].
Bên cạnh dinh dưỡng, việc bảo vệ cơ học cho mắt là vô cùng quan trọng. Ánh sáng mạnh và tia cực tím là yếu tố thúc đẩy tổn thương biểu mô sắc tố và đẩy nhanh quá trình thoái hóa tế bào quang thụ [1, 5]. Vì vậy, hãy tập thói quen đeo kính râm chống tia UV khi ra ngoài trời nắng, hạn chế tiếp xúc lâu với các nguồn ánh sáng xanh nhân tạo có cường độ cao và kiểm tra mắt định kỳ tại các cơ sở chuyên khoa nhãn khoa.
Tóm lại, chiết xuất việt quất đen là một nguồn dưỡng chất tự nhiên giàu chất chống oxy hóa, thể hiện khả năng bảo vệ tế bào biểu mô sắc tố võng mạc và hạn chế tổn thương mắt trong các mô hình thí nghiệm tiền lâm sàng [1, 2, 5]. Tuy nhiên, đây không phải là thuốc chữa bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già và không thể đảo ngược các tổn thương cấu trúc đã xảy ra [4, 8]. Việc kết hợp một lối sống lành mạnh, chế độ ăn giàu thực vật chống oxy hóa và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị y khoa định kỳ chính là chiến lược toàn diện nhất để gìn giữ thị lực của bạn.
