Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn nổi tiếng với lợi ích bảo vệ tim mạch, hạ huyết áp và giảm thoái hóa thần kinh ở người trưởng thành [1]. Nhiều bậc phụ huynh băn khoăn liệu có nên áp dụng sớm thực đơn giàu rau củ, ít muối và hạn chế chất béo này cho con nhỏ hay không.
Hiện tại, các chuyên gia dinh dưỡng không khuyến khích áp dụng chế độ ăn DASH truyền thống cho trẻ dưới 2 tuổi vì nguy cơ thiếu hụt chất béo nghiêm trọng. Cần lưu ý rằng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào cho trẻ sơ sinh hoặc trẻ dưới 2 tuổi ăn trực tiếp theo DASH; các dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên phụ nữ cho con bú, thanh thiếu niên và các mô hình phát triển não bộ ở động vật [2] [3] [4].
Đặc điểm của chế độ ăn DASH: Nguy cơ hụt chất béo ở trẻ nhỏ
Chế độ ăn DASH tiêu chuẩn được thiết kế nhằm mục đích giảm huyết áp và bảo vệ tim mạch thông qua việc hạn chế muối, đồ ngọt, thịt đỏ và chất béo bão hòa [1]. Thực đơn này tập trung nhiều vào ngũ cốc nguyên hạt, rau, trái cây và các sản phẩm từ sữa ít béo [3] [1].
Khi phân tích thành phần, DASH truyền thống cung cấp mức năng lượng từ chất béo tương đối thấp [4]. Một nghiên cứu can thiệp trên thanh thiếu niên cho thấy chế độ DASH truyền thống chỉ cung cấp 22,3% năng lượng từ chất béo, thấp hơn mức khuyến nghị thông thường từ 25% đến 35% cho lứa tuổi đang phát triển [4]. Đối với trẻ dưới 2 tuổi, nhu cầu lipid để cung cấp năng lượng và xây dựng cấu trúc cơ thể còn cao hơn nhóm thanh thiếu niên rất nhiều, nên việc cắt giảm chất béo như DASH không phù hợp về mặt sinh lý.
Não bộ giai đoạn đầu đời cần nhiều lipid và DHA
Trong những năm đầu đời, não bộ của trẻ trải qua giai đoạn phát triển cấu trúc vô cùng nhanh chóng. Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy não bộ đang phát triển ở giai đoạn trẻ nhỏ tiếp nhận rất mạnh mẽ DHA bổ sung qua khẩu phần ăn [2]. Việc bổ sung sớm axit béo này giúp duy trì hàm lượng DHA cao trong não và điều hòa biểu hiện của protein FABP7 liên quan đến sự tăng sinh, biệt hóa tế bào thần kinh [2].
Ngược lại, chế độ ăn thiếu hụt axit béo omega-3 trong giai đoạn hoàn thiện não bộ sẽ gây ra hậu quả tiêu cực lâu dài [5]. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng sự thiếu hụt omega-3 làm suy giảm các dấu ấn dẻo dai khớp thần kinh, ảnh hưởng đến thụ thể TrkB của tín hiệu BDNF ở vỏ não trước trán, hải mã và vùng dưới đồi, đồng thời làm tăng hành vi giống lo âu khi bước vào tuổi trưởng thành [5]. Bên cạnh đó, các dạng cấu trúc chất béo như phospholipid kết hợp trong chế độ ăn của mẹ cũng được ghi nhận giúp tăng hấp thu DHA và điều hòa các gen phát triển khớp thần kinh ở con non [6].
Nghiên cứu nói gì về chế độ ăn DASH ở phụ nữ cho con bú?
Dù DASH không dùng trực tiếp cho trẻ nhỏ, nghiên cứu đã khảo sát ảnh hưởng gián tiếp khi người mẹ đang cho con bú áp dụng thực đơn này [3]. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên 292 bà mẹ đang cho con bú và con của họ đã đánh giá chế độ ăn thông qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm 168 mục [3]. Kết quả ghi nhận những bà mẹ tuân thủ DASH ở mức cao nhất tiêu thụ lượng chất béo, cholesterol, muối, thịt đỏ ít hơn đáng kể, đồng thời nạp nhiều vitamin C, B1, B9, chất xơ và sữa ít béo hơn (P < 0,05) [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu này kết luận không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ tuân thủ DASH của người mẹ với các chỉ số phát triển chiều dài, cân nặng hay chu vi vòng đầu của trẻ bú mẹ hoàn toàn tại các mốc sơ sinh, 2 tháng và 4 tháng tuổi (P > 0,05) [3]. Dù việc mẹ ăn DASH không làm suy giảm các chỉ số thể chất ngắn hạn của trẻ bú mẹ, điều này không đồng nghĩa với việc trẻ có thể trực tiếp ăn dặm bằng thực đơn ít béo này sau đó.
Điều các nghiên cứu hiện tại chưa thể trả lời
Các tài liệu khoa học hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về chủ đề này:
- Chưa có thử nghiệm can thiệp nào kiểm tra tác động trực tiếp khi cho trẻ dưới 2 tuổi ăn theo thực đơn DASH lên sự phát triển thần kinh và khả năng nhận thức.
- Nghiên cứu ở người mẹ cho con bú chỉ theo dõi trẻ đến 4 tháng tuổi và chỉ đo lường tăng trưởng thể chất cơ bản, chưa đánh giá thành phần chất béo trong sữa mẹ hoặc chức năng não bộ lâu dài của trẻ [3].
- Hầu hết cơ chế về vai trò của DHA và chất béo đối với thụ thể BDNF, khớp thần kinh mới chỉ được chứng minh trên động vật gặm nhấm, chưa thể quy đổi hoàn toàn sang quá trình chuyển hóa ở người [2] [6] [5].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận dinh dưỡng phù hợp
Phụ huynh có con trong độ tuổi ăn dặm và dưới 2 tuổi không nên áp dụng máy móc các chế độ ăn kiêng chất béo của người lớn như DASH cho con. Việc hạn chế sữa nguyên kem, cắt giảm dầu mỡ hoặc loại bỏ hoàn toàn các nguồn lipid lành mạnh có thể đe dọa sự hoàn thiện của hệ thần kinh [2] [5].
Các nghiên cứu cho thấy DASH phát huy hiệu quả tốt nhất ở người trưởng thành bị tăng huyết áp, thừa cân hoặc người có nguy cơ sa sút trí tuệ [1] [7]. Một thử nghiệm trên 137 người trưởng thành thừa cân, ít vận động và huyết áp cao cho thấy DASH giúp cải thiện tốc độ tâm thần vận động sau 4 tháng [1]. DASH cũng liên quan đến việc giảm bớt tác động của triệu chứng trầm cảm và lo âu lên gánh nặng amyloid trong não người lớn [7]. Trẻ nhỏ không thuộc nhóm đối tượng có các bệnh lý chuyển hóa này nên không cần áp dụng cùng một khuôn mẫu dinh dưỡng.
Thay vì kiêng khem chất béo, phụ huynh nên đảm bảo bữa ăn của trẻ dưới 2 tuổi có đủ năng lượng, sử dụng các nguồn chất béo lành mạnh và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi khoa trước khi điều chỉnh thực đơn đặc biệt cho trẻ.





