Nhiều bạn trẻ bắt đầu tìm đến chế độ ăn DASH nhằm nâng cao sức khỏe và kiểm soát vóc dáng. Tuy nhiên, việc áp dụng sai phương pháp thường khiến sinh viên nhanh chóng bỏ cuộc hoặc gặp phải các tác động không mong muốn.
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) ban đầu thiết kế để hỗ trợ kiểm soát huyết áp, nhưng cũng đem lại lợi ích về thần kinh và chuyển hóa [1], [2]. Các bằng chứng từ nghiên cứu quan sát trên người trẻ và thử nghiệm can thiệp chỉ ra rằng nhiều sai sót xuất phát từ thói quen ăn uống thiếu cân bằng và thiếu tính kiên trì [1], [3], [4].
Sai lầm 1: Đặt mục tiêu quá cao dẫn đến tỷ lệ bỏ cuộc lớn
Người trẻ tuổi thường cố gắng thay đổi toàn bộ thực đơn ngay lập tức, dẫn đến thất bại sớm. Một nghiên cứu trên 410 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ tuân thủ chung với chế độ DASH chỉ đạt 37% [3]. Nhóm người dưới 40 tuổi và người sống tại đô thị có tỷ lệ duy trì chế độ ăn này thấp hơn đáng kể so với người lớn tuổi [3].
Tại một nghiên cứu đa dân tộc khác, tỷ lệ người đạt được các mục tiêu dinh dưỡng chuẩn của DASH ở mức dưới 30% [5]. Sinh viên thường xuyên bận rộn và phụ thuộc vào đồ ăn chế biến sẵn, việc ép bản thân tuân thủ nghiêm ngặt ngay lập tức dễ tạo ra tâm lý chán nản.
Sai lầm 2: Hiểu sai về việc cắt giảm muối
Người mới bắt đầu thường lo lắng việc cắt muối đột ngột gây suy giảm thể lực hoặc hạ natri máu. Dù vậy, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại không ghi nhận biến cố hạ natri máu bệnh lý do áp dụng chế độ DASH. Ngược lại, dữ liệu trên 181 phụ nữ trẻ từ 18 đến 25 tuổi cho thấy lượng natri trong khẩu phần có mối tương quan nghịch với điểm số chất lượng cuộc sống (r = -0.151, p < 0.01) [1].
Việc giảm bớt natri trong chế độ DASH giúp hỗ trợ huyết áp và tăng điểm chất lượng sống [1], [4]. Sai sót thực tế của sinh viên thường là cắt giảm gia vị quá mức một cách tiêu cực khiến bữa ăn mất ngon, thay vì tập trung loại bỏ natri ẩn từ đồ ăn vặt và thực phẩm đóng gói.
Sai lầm 3: Cắt bỏ hoàn toàn chất béo trong khẩu phần
Nhiều người lầm tưởng DASH là chế độ ăn kiêng chất béo triệt để. Nhóm phụ nữ trẻ có mức độ tuân thủ DASH cao nhất thực tế tiêu thụ lượng hạt, đậu và sữa ít béo nhiều hơn nhóm tuân thủ thấp [1].
Các loại hạt và đậu cung cấp nguồn chất béo chưa bão hòa cần thiết cho cơ thể [1]. Chế độ can thiệp DASH thông thường hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần (13,7 mg/dL) và LDL (10,7 mg/dL) [2]. Việc loại bỏ hoàn toàn mọi nguồn chất béo khiến cơ thể nhanh đói và khó duy trì chế độ ăn lâu dài.
Sai lầm 4: Duy trì lượng lớn thịt đỏ và thiếu hụt rau củ quả
Bữa ăn của sinh viên thường thiếu rau xanh và thừa các loại thịt chế biến nhanh. Nghiên cứu trên nhóm nữ giới từ 18 đến 25 tuổi chỉ ra mối tương quan nghịch giữa tiêu thụ thịt đỏ, thịt chế biến sẵn với chức năng nhận thức (r = -0.168, p < 0.05) [1].
Ngược lại, mức tiêu thụ rau củ tỷ lệ nghịch với điểm số trầm cảm (r = -0.174, p < 0.05) [1]. Nhóm tuân thủ DASH tốt có mức độ căng thẳng thấp hơn (OR = 0.70) và ít gặp khó khăn khi bắt đầu giấc ngủ hơn (OR = 0.46, p = 0.017) [1].
Sai lầm 5: Chỉ thay đổi ăn uống mà bỏ qua lối sống tổng thể
Nhiều sinh viên nghĩ rằng chỉ cần ăn theo DASH là đủ để đạt được cân nặng và sức khỏe lý tưởng. Tuy nhiên, thử nghiệm lâm sàng can thiệp kéo dài 16 tuần cho thấy nhóm kết hợp DASH cùng kiểm soát cân nặng đạt mức giảm huyết áp tâm thu 16,1 mmHg, vượt trội hơn so với mức giảm 11,2 mmHg ở nhóm chỉ áp dụng DASH đơn thuần [4].
Ở nhóm người trẻ mắc đái tháo đường tuýp 1, mối liên quan giữa việc theo chế độ DASH và chỉ số khối cơ thể (BMI) bị chi phối bởi mức độ hoạt động thể lực, hành vi ngồi nhiều và hút thuốc [2]. Chế độ ăn cần đi đôi với vận động thể chất và điều chỉnh năng lượng để đạt hiệu quả chuyển hóa rõ rệt [2], [4].
Những nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người trẻ có bệnh lý nền như đái tháo đường cần được theo dõi kỹ lưỡng khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [2]. Dữ liệu cho thấy các phản ứng về chỉ số lipid máu và cân nặng giữa đái tháo đường tuýp 1 và tuýp 2 khi theo chế độ DASH có sự khác biệt [2].
Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng [6], [3]. Mặc dù DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ sinh con thừa cân so với tuổi thai (OR = 0.51), việc điều chỉnh chế độ ăn trong thai kỳ cần sự giám sát chuyên môn [6].
Điều các nghiên cứu chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp ngưỡng an toàn cụ thể về tốc độ cắt giảm natri cho từng nhóm thể trạng sinh viên. Không có bằng chứng trong các trích đoạn xác nhận việc cắt giảm muối theo thực đơn DASH gây ra hạ natri máu trên lâm sàng.
Các trích đoạn cũng chưa đưa ra hướng dẫn chi tiết về tỷ lệ năng lượng chính xác từ chất béo thực vật cho người trẻ hoạt động thể lực ở cường độ cao. Mối liên hệ giữa DASH và khối lượng cơ bắp ở người khỏe mạnh cũng chưa được chứng minh rõ rệt [7].
Gợi ý cách áp dụng thực tế cho sinh viên
Sinh viên nên bắt đầu bằng cách bổ sung thêm một phần rau củ hoặc trái cây vào các bữa ăn hàng ngày thay vì đảo lộn toàn bộ thực đơn [1]. Hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường và đồ ăn chế biến sẵn chứa lượng natri cao [1].
Nên đưa các nguồn chất béo tốt từ các loại đậu, hạt vào bữa ăn phụ và dùng sữa ít béo thay cho các món ăn vặt nhiều đường [1]. Đồng thời, cần kết hợp chế độ ăn với việc duy trì vận động thể chất đều đặn và ngủ đủ giấc [1], [4].
Tóm lại, chế độ DASH mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe thể chất và tinh thần nhưng đòi hỏi sự điều chỉnh từ tốn, bền bỉ. Sinh viên không nên áp dụng các hình thức ăn kiêng cực đoan mà cần tập trung vào việc tăng cường thực phẩm nguyên bản, giảm đồ chế biến sẵn và kết hợp lối sống năng động.





