Nhiều sản phụ mong muốn áp dụng chế độ ăn DASH sau khi sinh để cải thiện huyết áp và kiểm soát vóc dáng. Tuy nhiên, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng quá sớm có thể khiến người mẹ băn khoăn về nguy cơ ảnh hưởng đến phản xạ tiết sữa.
Hiện tại, các tài liệu khoa học được cung cấp chưa có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp chế độ ăn DASH trên phụ nữ sau sinh, cũng như chưa có mốc tuần cụ thể nào được xác định là an toàn để bắt đầu chế độ này. Bằng chứng hiện có chủ yếu tập trung vào mức năng lượng, nhu cầu đạm và chuyển hóa chung trong giai đoạn cho con bú.
DASH sau sinh: Chưa có mốc tuần khuyến nghị cụ thể
Tiêu đề đặt ra vấn đề về tuần an toàn để bắt đầu chế độ ăn DASH nhằm ổn định phản xạ tiết sữa, nhưng thực tế các nghiên cứu hiện có chưa chứng minh được điều này. Chưa có thử nghiệm nào phân tích việc áp dụng thực đơn DASH ở các mốc thời gian sau sinh đối với hoạt động của tuyến sữa.
Một nghiên cứu định tính năm 2023 tại Nhật Bản chỉ ra rằng chỉ có 20-30% phụ nữ sau sinh nhận được hướng dẫn dinh dưỡng từ nhân viên y tế [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu này nhấn mạnh hiện không có bằng chứng rõ ràng về mối liên hệ giữa khẩu phần ăn của mẹ với tình trạng viêm vú, lượng sữa mẹ hay sức khỏe của trẻ [1]. Do đó, việc khuyến nghị một tuần cố định để bắt đầu ăn DASH là hoàn toàn thiếu căn cứ thực nghiệm [1].
Năng lượng và đạm ảnh hưởng thế nào đến sản lượng sữa?
Dù không đề cập riêng đến chế độ ăn DASH, các nghiên cứu trên người cho thấy việc cung cấp đủ dinh dưỡng là yếu tố gắn liền với hiệu quả tiết sữa [2]. Việc cắt giảm khẩu phần hay kiêng khem không đúng cách có thể tác động đến nguồn năng lượng của cơ thể [2].
Nghiên cứu công bố năm 1989 theo dõi phụ nữ cho con bú ở các thời điểm 1, 5 và 12 tháng sau sinh với chế độ ăn được kiểm soát [2]. Kết quả cho thấy sản lượng sữa tỷ lệ thuận với lượng năng lượng nạp vào (r = 0,69, p < 0,01) và lượng nitơ nạp vào từ chế độ ăn (r = 0,56, p < 0,05) [2]. Ngoài ra, sự kết hợp axit amin leucine vào protein cơ thể cũng có mối liên hệ thuận với việc tạo sữa (r = 0,58, p < 0,05) [2].
Đặc điểm chuyển hóa dinh dưỡng ở phụ nữ cho con bú
Cơ thể người mẹ có sự điều chỉnh chuyển hóa chất đạm rõ rệt để thích nghi với việc nuôi con bằng sữa mẹ [3]. Việc hiểu rõ quá trình này giúp người mẹ tránh áp dụng các thực đơn can thiệp quá mức [3].
Một nghiên cứu năm 1991 so sánh 5 phụ nữ đang cho con bú (tiêu thụ 1,3 g protein và 32 kcal/kg mỗi ngày) với 5 phụ nữ không cho con bú (tiêu thụ 1,1 g protein và 26 kcal/kg mỗi ngày) [3]. Kết quả ghi nhận phụ nữ đang cho con bú dị hóa nhiều lysine hơn so với nhóm không cho con bú khi tính theo tỷ lệ dòng lysine [3]. Nhóm này cũng có tốc độ luân chuyển lysine chậm hơn ở khoang mô có tốc độ biến dưỡng chậm [3].
Bên cạnh đó, việc đánh giá thành phần cơ thể sau sinh là một công cụ hỗ trợ theo dõi tình trạng dinh dưỡng của người mẹ [4]. Một tổng quan năm 2022 tổng hợp từ 8 nghiên cứu trên 320 phụ nữ cho thấy tình trạng dinh dưỡng của mẹ có khả năng tác động đến thành phần sữa và quá trình tiết sữa [4].
Hạn chế ăn uống: Dữ liệu từ nghiên cứu động vật
Các dữ liệu cảnh báo về việc thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng trong giai đoạn cho con bú hiện mới chỉ dừng lại ở các mô hình thực nghiệm trên động vật [5], [6]. Những kết quả này không thể áp dụng nguyên vẹn sang người nhưng cung cấp cơ sở về phản ứng sinh học [5].
Một nghiên cứu năm 1992 trên chuột Sprague-Dawley cho thấy việc cắt giảm 50% lượng thức ăn ở chuột mẹ đang cho con bú làm kéo dài đáng kể thời gian vô kinh sau sinh [5]. Cụ thể, thời gian phát hiện chu kỳ động dục ở nhóm hạn chế ăn kéo dài đến 28,8 ngày, so với 16,5 ngày ở nhóm ăn tự do (p < 0,0001) [5].
Ở khía cạnh tiêu hóa chất béo, nghiên cứu năm 2005 trên chuột cho thấy tình trạng tiết sữa làm giảm lượng mRNA của men lipase tụy khoảng 67% (p < 0,001) [6]. Lượng chất béo trong khẩu phần ăn vẫn đóng vai trò điều hòa hoạt tính của men lipase tụy trong suốt giai đoạn nuôi con và sau cai sữa [6].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các tài liệu hiện tại để lại nhiều khoảng trống lớn đối với việc áp dụng chế độ ăn DASH sau sinh:
- Chưa rõ chế độ ăn DASH (giàu rau quả, ít béo, giảm natri) có làm thay đổi chất lượng hay số lượng sữa mẹ hay không.
- Chưa xác định được thời điểm tuần thứ mấy sau sinh là an toàn để người mẹ bắt đầu áp dụng chế độ ăn giảm muối.
- Chưa có nghiên cứu đánh giá sự tương tác giữa thực đơn DASH và phản xạ tiết sữa ở người mẹ khỏe mạnh.
Ai nên thận trọng khi thay đổi khẩu phần sau sinh?
Những phụ nữ có bệnh lý nền cần thận trọng cao độ và không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hoặc can thiệp dinh dưỡng mà không có hướng dẫn chuyên môn [7].
Nghiên cứu năm 1993 trên 33 phụ nữ mắc đái tháo đường phụ thuộc insulin (IDDM) từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 84 sau sinh cho thấy họ vẫn có thể thiết lập việc tiết sữa thành công dù gặp nhiều rào cản ban đầu [7]. Tuy nhiên, nhóm này cần được theo dõi và tư vấn chuyên biệt từ nhân viên y tế [7].
Với phụ nữ từng bị đái tháo đường thai kỳ, nghiên cứu năm 2012 trên 289 phụ nữ cho thấy việc duy trì cho con bú ít nhất 3 tháng giúp giảm hơn 40% nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 về lâu dài [8]. Bất kỳ thay đổi ăn uống nào làm ảnh hưởng đến thời gian duy trì sữa mẹ đều cần được cân nhắc kỹ [8].
Hướng tiếp cận an toàn cho phụ nữ sau sinh
Thay vì tìm kiếm một mốc tuần cứng nhắc để ăn DASH, sản phụ nên tập trung vào việc đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng hàng ngày [2]. Việc giảm calo đột ngột có thể gây mệt mỏi và làm gián đoạn khả năng phục hồi của cơ thể [5], [2].
Nếu cần kiểm soát huyết áp bằng chế độ ăn DASH, phụ nữ sau sinh nên thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Mọi điều chỉnh về lượng muối, chất đạm hay năng lượng đều cần dựa trên thể trạng cá nhân và nhu cầu nuôi con bằng sữa mẹ [2], [4].
Duy trì chế độ ăn uống đủ chất, không kiêng khem quá mức trong những tuần đầu là ưu tiên hàng đầu. Người mẹ nên đợi cơ thể phục hồi ổn định và nhận tư vấn y khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ ăn kiểm soát nào.



