Người bị viêm gan, suy thận ăn nhiều ngải cứu gặp rủi ro gì?

Ngải cứu là loại rau thơm, cây thuốc dân gian quen thuộc trong mâm cơm và tủ thuốc của nhiều gia đình Việt Nam. Nhiều người có thói quen hầm gà ngải cứu, rán trứng ngải cứu hoặc sắc nước uống hằng ngày vì cho rằng thảo dược này mát gan, giải độc, bồi bổ cơ thể suy nhược. Tuy nhiên, đối với người đang có nền tảng tế bào gan suy giảm hoặc chức năng thận bị suy yếu, việc đưa một lượng lớn ngải cứu vào cơ thể lại đặt ra nhiều rủi ro cần cân nhắc kỹ lưỡng.

Người mắc bệnh viêm gan hoặc suy thận không nên tùy tiện ăn nhiều ngải cứu. Dù một số hoạt chất trong ngải cứu có đặc tính sinh học tốt, hàm lượng tinh dầu đậm đặc đòi hỏi hệ enzyme chuyển hóa pha II tại gan và áp lực đào thải qua thận phải làm việc liên tục. Khi các cơ quan này đã tổn thương, việc dung nạp quá mức hợp chất dễ tạo thêm áp lực chuyển hóa, dẫn đến tích tụ chất ngoại sinh không mong muốn.

Tinh dầu ngải cứu và gánh nặng chuyển hóa ở gan, thận

Ngải cứu (tên khoa học Artemisia vulgaris) chứa lượng lớn các hợp chất dễ bay hơi và tinh dầu phức tạp. Một nghiên cứu công bố năm 2018 cho thấy hiệu suất chiết xuất tinh dầu từ lá ngải cứu đạt 0,5% (v/w) với 63 hợp chất được định danh, nổi bật là long não (camphor) chiếm 26,99%, beta-caryophyllene oxide chiếm 15,87%, beta-caryophyllene 0,81% và alpha-humulene 0,72% ^[1]. Một phân tích khác vào năm 2019 tại Brazil cũng ghi nhận tinh dầu ngải cứu có 18 hợp chất chính, bị chi phối bởi sesquiterpene mang oxy (44,4%), hydrocacbon sesquiterpene (33,3%) và monoterpene mang oxy (16,6%), trong đó caryophyllene chiếm tới 37,45%, germacrene D chiếm 16,17% và humulene chiếm 13,66% ^[2].

Các hợp chất bay hơi này khi hấp thu vào cơ thể đều phải trải qua quá trình giải độc tại gan trước khi được thận bài tiết ra ngoài. Ở sinh vật sống, enzyme uridine diphosphate glucosyltransferase (UGT) đóng vai trò then chốt trong cơ chế giải độc pha II đối với các chất ngoại sinh từ tinh dầu ngải cứu ^[3]. Khi mô gan đang bị viêm hoặc cầu thận bị suy giảm mức lọc, việc tiếp nhận dồn dập các phân tử hữu cơ này làm gia tăng gánh nặng xử lý sinh hóa, dễ làm chậm trễ quá trình đào thải tự nhiên của cơ thể.

Nghiên cứu chỉ ra cơ chế bảo vệ và xử lý tinh dầu ở gan

Khoa học hiện đại đã phân tích chi tiết con đường chuyển hóa các thành phần của ngải cứu trên động vật thực nghiệm. Nghiên cứu thực hiện năm 2019 chứng minh rằng tinh dầu ngải cứu và hoạt chất eucalyptol có khả năng kích hoạt Nrf2-Keap1 để bảo vệ gan chuột bị tổn thương do quá liều acetaminophen (APAP) ^[4]. Trong thử nghiệm này, chuột bị tổn thương gan được cho uống tinh dầu ngải cứu hoặc eucalyptol liên tục trong 3 ngày ^[4]. APAP liều cao gây tổn thương gan nặng nề với sự gia tăng rõ rệt men gan AST, ALT, gốc oxy hóa ROS và chất chỉ thị tổn thương peroxy hóa màng malondialdehyde (MDA), đồng thời làm cạn kiệt các enzyme chống oxy hóa tự nhiên như superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) ^[4].

Kết quả cho thấy tinh dầu ngải cứu làm giảm đáng kể tổn thương gan do APAP ^[4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện eucalyptol ức chế Keap1 (với hằng số ái lực K D là 1,42 x 10^-5), giúp Nrf2 di chuyển từ tế bào chất vào ty thể ^[4]. Sự kích hoạt Nrf2 làm tăng biểu hiện mRNA của enzyme giải độc uridine diphosphate glucuronosyltransferase (UGT) và sulfotransferase (SULT), đồng thời ức chế hoạt tính của enzyme CYP2E1 ^[4]. Nhờ đó, APAP được thúc đẩy chuyển hóa thành các dạng không độc là APAP-gluc và APAP-sulf ^[4]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm trong vòng 3 ngày đối với tổn thương gan cấp tính, không đại diện cho tình trạng viêm gan mạn tính hoặc xơ gan ở người.

Mặt khác, vai trò bắt buộc của enzyme UGT trong việc hóa giải độc tính của tinh dầu ngải cứu đã được khẳng định rõ nét trong một nghiên cứu công bố năm 2021 ^[3]. Khi các nhà khoa học ức chế gen mã hóa UGT (cụ thể là TcUgt86Dg), tỷ lệ tử vong trước tinh dầu ngải cứu tăng vọt so với nhóm đối chứng, chứng minh UGT là phòng tuyến bắt buộc để chuyển hóa các chất độc ngoại sinh ^[3]. Điều này gián tiếp cho thấy nếu tế bào gan người bệnh bị tổn thương nặng dẫn đến suy giảm hoạt tính các enzyme giải độc, nguy cơ ngộ độc thứ phát từ tinh dầu sẽ tăng lên đáng kể.

Độc tính tế bào và các đặc tính sinh học đáng chú ý

Dù ngải cứu có nhiều ứng dụng dân gian từ thời Đông Hán ở Trung Quốc cổ đại ^[4], hoạt tính sinh học mạnh mẽ của tinh dầu cây này có thể trở thành con dao hai lưỡi. Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá độc tính của tinh dầu chiết xuất từ búp và lá ngải cứu trên dòng tế bào bạch cầu HL-60 của người ^[5]. Kết quả cho thấy ở nồng độ thấp, tinh dầu ngải cứu ức chế sự phát triển của tế bào HL-60 theo mức độ phụ thuộc liều lượng và thời gian ^[5]. Tinh dầu kích hoạt quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) phụ thuộc enzyme caspase, gây phá vỡ điện thế màng ty thể (DeltaPsim), giải phóng cytochrome c vào dịch bào và thay đổi biểu hiện các protein họ Bcl-2 ^[5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu nông nghiệp và sinh thái cũng chứng minh tinh dầu ngải cứu có tính sát thương sinh học cao. Nghiên cứu năm 2025 tại Serbia cho thấy chiết xuất và tinh dầu ngải cứu có hoạt tính ức chế mạnh sự nảy mầm và phát triển của cỏ dại như Amaranthus retroflexus (với nồng độ hiệu quả EC50 lần lượt là 0,11 +- 0,04% và 0,02 +- 0,00%) ^[6]. Chiết xuất ngải cứu cũng sở hữu khả năng chống oxy hóa với giá trị IC50 = 0,171 +- 0,01 mg/mL và chứa dồi dào axit chlorogenic ^[6]. Ngoài ra, tinh dầu lá ngải cứu còn thể hiện tính kháng khuẩn chống lại Staphylococcus aureus và kháng nấm đối với Candida albicans ^[2]. Các số liệu này khẳng định tinh dầu ngải cứu chứa các hoạt chất có tính kháng sinh, ức chế tế bào mạnh, do đó không thể coi việc dùng liều cao liên tục là hoàn toàn vô hại đối với nội tạng người bệnh.

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện có

Một số nghiên cứu gần đây ghi nhận chiết xuất hoặc tinh dầu chi ngải cứu có tác dụng giảm viêm trên mô hình động vật khác nhau. Nghiên cứu năm 2022 trên cá ngựa vằn bị viêm ruột cho thấy tinh dầu ngải cứu giúp phục hồi tổn thương mô học đường ruột phụ thuộc vào liều lượng và thời gian ^[7]. Tinh dầu tác động làm giảm stress oxy hóa, thay đổi biểu hiện của các cytokine IL-1beta, IL-10 và các gen thuộc con đường truyền tín hiệu MyD88/TRAF6/NF-kappaB ^[7]. Trong khi đó, một nghiên cứu năm 2023 trên một loài cùng chi là Artemisia argyi (ngải cứu lá bạc) ghi nhận tinh dầu cây này bảo vệ gan chuột trước chất độc bisphenol A (BPA) thông qua việc ngăn chặn hiện tượng chết tế bào do tích tụ sắt (ferroptosis), giảm enzyme men gan trong huyết thanh, giảm tổn thương và xơ hóa mô gan ^[8]. Tinh dầu Artemisia argyi còn giúp điều hòa 20 chất chuyển hóa liên quan đến quá trình tái cấu trúc chuyển hóa glutathione và purine ^[8].

Dù các kết quả phòng thí nghiệm gợi mở tiềm năng bảo vệ gan trước một số độc chất cụ thể, hầu hết dữ liệu hiện nay đều mới dừng lại ở động vật như chuột, cá hoặc tế bào nuôi cấy [1, 4, 6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn khẳng định việc người bị viêm gan hay suy thận ăn lượng lớn ngải cứu tự nhiên sẽ mang lại hiệu quả trị liệu an toàn.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng ngải cứu giải độc

Nhiều người bệnh gan mạn tính hoặc suy thận tin rằng cây cỏ tự nhiên không bao giờ gây hại, từ đó vắt nước ngải cứu tươi uống đậm đặc thay nước lọc. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Tinh dầu chứa camphor và caryophyllene đậm đặc trong lá ngải cứu tươi đòi hỏi gan phải huy động hệ enzyme để liên hợp hóa học nhằm giảm độc tính [1, 8]. Khi mô gan đang xơ hóa hoặc viêm nhiễm cấp, gánh nặng này vô tình khiến tế bào gan quá tải, làm chậm quá trình tự phục hồi.

Tương tự, với bệnh nhân suy thận, khả năng thanh lọc các chất hòa tan đã suy giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp các hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế và chuyển hóa phức tạp từ ngải cứu làm tăng nguy cơ giữ lại các chất chuyển hóa trung gian. Không ít trường hợp người bệnh tự ý đun ngải cứu đậm đặc uống dài ngày để mong "hạ men gan", nhưng thực tế lại khiến các chỉ số suy giảm chức năng gan thận trở nên xấu hơn do ngộ độc chuyển hóa.

Ai nên thận trọng khi sử dụng ngải cứu?

Những đối tượng có tổn thương cơ quan giải độc và chuyển hóa cần đặc biệt lưu ý:

• Người mắc bệnh viêm gan cấp và mạn tính, xơ gan: Gan đang trong tình trạng giảm sút dự trữ enzyme UGT và SULT, khó xử lý nhanh lượng tinh dầu lớn [1, 2].
• Bệnh nhân suy thận từ giai đoạn nhẹ đến nặng: Khả năng bài tiết các hợp chất chuyển hóa qua đường tiểu bị hạn chế.
• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các cây họ Cúc (Asteraceae) ^[1].
• Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú không nên dùng ngải cứu liều cao do các hoạt chất có tính kích thích co bóp tử cung.

Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thảo dược để tránh hiện tượng cạnh tranh con đường enzyme giải độc ^[4].

Hướng dẫn sử dụng ngải cứu an toàn trong đời sống

Đối với người có sức khỏe bình thường hoặc người có bệnh nền nhẹ đã kiểm soát ổn định, ngải cứu vẫn là một loại rau gia vị tốt nếu dùng đúng cách:

• Liều lượng: Chỉ nên sử dụng như một loại rau ăn kèm định kỳ, khoảng 1-2 lần mỗi tuần, mỗi lần từ 30-50 gram lá tươi thay vì ăn liên tục mỗi ngày.
• Cách chế biến: Nên nấu chín ngải cứu qua nhiệt độ cao (như luộc, nấu canh, rán cùng trứng) thay vì ép lấy nước tươi uống sống. Nhiệt độ giúp bay bớt một phần tinh dầu gắt, làm giảm áp lực trực tiếp lên niêm mạc ruột và hệ thống enzyme tiêu hóa.
• Thời điểm dùng: Ăn kèm cùng bữa chính với đầy đủ tinh bột và đạm để giảm kích ứng dạ dày. Tránh tuyệt đối việc sắc uống ngải cứu thay thế cho thuốc điều trị bệnh viêm gan hay suy thận theo toa bác sĩ.

Ngải cứu là vị thuốc dân gian quý với nhiều công dụng chống oxy hóa và hỗ trợ sức khỏe khi được dùng ở mức vừa phải. Tuy nhiên, người bệnh viêm gan và suy thận cần tỉnh táo, không lạm dụng thảo dược này để tránh tạo thêm áp lực chuyển hóa lên gan và thận đang chịu tổn thương.