Nhiều người khi gặp cơn ho dai dẳng thường băn khoăn liệu uống sữa bò có làm tăng đờm hoặc khiến tình trạng bệnh trở nên trầm trọng hơn hay không. Đây là mối lo ngại rất phổ biến trong cộng đồng, khiến không ít người tự ý cắt bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ sữa khi bị ốm.
Thực tế từ các nghiên cứu y khoa cho thấy sữa bò không làm tăng lượng chất nhầy hay dịch tiết trong đường hô hấp [1, 2]. Do đó, người bị ho khan kéo dài hoàn toàn có thể sử dụng sữa bò để bổ sung dinh dưỡng, trừ trường hợp có tiền sử dị ứng với sữa [1].
Quan niệm dân gian và cảm giác gây hiểu lầm
Niềm tin rằng sữa tạo ra chất nhầy đường hô hấp đã tồn tại từ lâu trong đời sống [1, 4]. Khảo sát cho thấy khoảng 27,5% người tham gia chủ động giảm uống sữa hoặc xem sữa là thực phẩm không tốt khi bị cảm lạnh, trong đó có đến 80% giải thích nguyên nhân là do sợ sữa sinh ra nhiều đờm và chất nhầy hơn [2]. Thậm chí trong một khảo sát ở 641 bệnh nhân hẹp thanh khí quản năm 2022, có 45,32% người chọn giải pháp kiêng hoặc giảm sữa để kiểm soát đờm nhớt [3].
Tuy nhiên, cảm giác vướng víu sau khi uống sữa thực chất chỉ là ảo giác do đặc tính cảm quan của thức uống [1, 3]. Phỏng vấn 169 người khỏe mạnh gồm cả người tin và không tin giả thuyết này ghi nhận vị trí ảnh hưởng chủ yếu là ở cổ họng, với cảm giác khó nuốt nhẹ và thấy nước bọt hoặc chất nhầy có vẻ đặc quánh hơn, chứ không phải do lượng chất nhầy tiết ra nhiều hơn [4]. Hiện tượng này xảy ra với một lượng sữa rất nhỏ và chỉ kéo dài trong thời gian ngắn [4].
Đặc biệt, nghiên cứu tại Australia nhận thấy người tham gia cũng trải qua cảm giác thay đổi tương tự về chất nhầy khi uống sữa đậu nành có đặc tính cảm quan tương đương [1]. Điều này chứng minh cảm giác vướng ở cổ họng hoàn toàn không phải phản ứng đặc thù riêng biệt của sữa bò [1].
Bằng chứng khoa học về việc sữa không làm tăng tiết đờm
Để kiểm chứng xem sữa có thực sự làm tăng dịch nhầy đường thở hay không, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người bị nhiễm virus cảm lạnh thông thường [1, 2]. Trong một nghiên cứu công bố năm 1990, 60 tình nguyện viên trưởng thành được gây nhiễm rhinovirus type 2 và theo dõi chặt chẽ trong vòng 10 ngày [2].
Dữ liệu thu thập đầy đủ trên 51 người với 510 ngày quan sát cho thấy lượng sữa tiêu thụ trung bình là 2,7 ly mỗi ngày (dao động từ 0 đến 11 ly), trong khi lượng dịch mũi cân được bằng khăn giấy chuyên dụng dao động từ 0 đến 30,4 g mỗi ngày [2]. Kết quả phân tích khẳng định lượng sữa và sản phẩm từ sữa tiêu thụ không hề liên quan đến mức tăng các triệu chứng nghẹt đường hô hấp trên hay dưới, cũng không làm tăng khối lượng dịch tiết mũi [2].
Mặc dù có xu hướng ho lỏng hơn khi uống nhiều sữa, nhưng khác biệt này không đạt mức ý nghĩa thống kê ở ngưỡng 5% [2]. Điểm đáng chú ý là nhóm người có sẵn niềm tin sữa sinh đờm thường tự báo cáo triệu chứng ho và nghẹt mũi nhiều hơn, dù kết quả cân dịch tiết thực tế chứng minh họ không hề sản sinh thêm chất nhầy [1, 2]. Không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào giữa việc uống sữa và các dấu hiệu tăng tiết chất nhầy ở cả người không triệu chứng lẫn người nhiễm rhinovirus [2].
Phản ứng hô hấp khi uống sữa ở trẻ em
Nhiều bậc phụ huynh thường cắt bỏ sữa bò khi trẻ bị bệnh đường hô hấp vì sợ trẻ bị khò khè hoặc tiết nhiều đờm [5]. Để làm rõ vấn đề này, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2020 đã được tiến hành trên trẻ từ 6 đến 18 tuổi tại một đơn vị hô hấp nhi [5].
Nghiên cứu tuyển chọn 50 trẻ không mắc hen suyễn (26 trẻ uống sữa bò, 24 trẻ uống sữa đậu nành) và 46 trẻ mắc hen suyễn (22 trẻ uống sữa bò, 24 trẻ uống sữa đậu nành) [5]. Các thông số triệu chứng hô hấp, chức năng phổi qua hô hấp ký, nồng độ oxit nitric thở ra (FeNO) và độ bão hòa oxy qua da được đo đạc tại thời điểm ban đầu và ở các mốc 30, 60, 90, 120 phút sau khi uống [5].
Kết quả cho thấy không hề có sự thay đổi nào về triệu chứng hô hấp, chức năng phổi, phản ứng viêm phế quản hay độ bão hòa oxy ở bất kỳ mốc thời gian nào sau khi uống sữa [5]. Một lần uống sữa bò không gây ra triệu chứng, không làm viêm phế quản và không gây co thắt phế quản ở cả nhóm trẻ khỏe mạnh lẫn trẻ hen suyễn [5]. Nhóm tác giả nhấn mạnh không có cơ sở khoa học để áp dụng chế độ kiêng khem sữa nghiêm ngặt nhằm phòng ngừa triệu chứng hô hấp ở trẻ [5].
Giả thuyết phân tử và tính hữu hạn của bằng chứng
Dù chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh về mối quan hệ nhân quả [6], một số nhà nghiên cứu năm 2010 đã đề xuất một giả thuyết sinh học liên quan đến đạm sữa A1 [6]. Theo giả thuyết này, peptide beta-casomorphin-7 (beta-CM-7) sinh ra từ quá trình tiêu hóa sữa A1 có khả năng kích thích tuyến MUC5AC tại đại tràng tiết chất nhầy [6].
Trong điều kiện đường thở đang bị viêm nhiễm, các tuyến MUC5AC tại biểu mô hô hấp cũng hoạt động tương tự [6]. Về mặt lý thuyết, nếu beta-CM-7 từ ruột ngấm vào máu, chất này có thể tiếp cận và kích thích các tuyến hô hấp tiết thêm dịch [6].
Tuy nhiên, cơ chế này đòi hỏi hàng loạt điều kiện ngặt nghèo xảy ra cùng lúc: cơ thể phải dung nạp sữa chứa đạm A1, phân tử beta-CM-7 phải vượt qua hàng rào ruột để vào hệ tuần hoàn chung và mô đường thở lúc đó phải đang trong tình trạng viêm kích hoạt sẵn [6]. Đây chỉ là một giả thuyết sinh học giúp giải thích lý do vì sao một nhóm nhỏ bệnh nhân hen suyễn có thể thấy triệu chứng cải thiện khi kiêng sữa hoàn toàn, chứ không phải hiện tượng phổ biến ở cộng đồng [6].
Những hiểu lầm phổ biến về việc kiêng sữa
Một trong những sai lầm lớn nhất là đánh đồng cảm giác sánh dính tức thì ở vòm họng với việc đường thở sản sinh thêm đờm [4]. Tình trạng này chỉ là sự kết hợp cơ học tự nhiên giữa nhũ tương sữa và nước bọt tại vùng họng, sau đó sẽ tan dần trong vài phút và không hề đi vào phổi hay phế quản [4].
Nhiều người có triệu chứng hô hấp mạn tính thường tự loại bỏ sữa khỏi chế độ ăn mà không có cơ sở khoa học [3, 5]. Nghiên cứu chỉ ra những người có niềm tin sữa sinh đờm thường có tiền sử báo cáo nhiều triệu chứng hô hấp hơn và tiêu thụ sữa ít hơn hẳn người không tin, dù họ không có dấu hiệu dị ứng hay bất dung nạp thực phẩm [4].
Ngoài ra, ở một số trường hợp rất hiếm gặp, dị ứng sữa bò thực sự có thể biểu hiện triệu chứng tương tự như cơn hen phế quản [1]. Cần phân biệt rõ phản ứng dị ứng miễn dịch thực sự với phản ứng sinh đờm thông thường do dân gian đồn thổi [1]. Việc kiêng khem sữa vô cớ kéo dài có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, canxi và năng lượng cần thiết để cơ thể hồi phục trong các đợt ốm [5].
Ai nên thận trọng khi uống sữa bò?
Người có tiền sử dị ứng với đạm sữa bò cần kiêng tuyệt đối sữa và các chế phẩm liên quan, vì việc tiêu thụ có thể gây ra các phản ứng hô hấp nguy hiểm giống hen suyễn [1]. Người bị hội chứng không dung nạp lactose cũng có thể gặp khó chịu về tiêu hóa nếu dùng nhiều sữa tươi thông thường.
Những người đang gặp cơn ho khan kéo dài đi kèm khó thở nặng, sụt cân, sốt dai dẳng hoặc ho ra máu cần đi khám chuyên khoa hô hấp để tìm căn nguyên chính xác, thay vì tự ý điều chỉnh chế độ ăn uống. Sữa không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế cho các phác đồ chẩn đoán, điều trị y khoa. Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có bất kỳ thay đổi lớn nào trong khẩu phần dinh dưỡng hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng sữa hợp lý khi bị ho khan
Để giảm bớt cảm giác nhờn dính tạm thời ở cổ họng sau khi uống sữa, bạn có thể áp dụng một số mẹo nhỏ đơn giản:
- Uống nước lọc sau khi uống sữa: Uống một vài ngụm nước ấm ngay sau khi dùng sữa sẽ giúp rửa trôi nhũ tương còn bám ở niêm mạc họng, làm biến mất nhanh chóng cảm giác vướng cổ họng [4].
- Uống từng ngụm nhỏ và dùng sữa ấm: Không nên uống sữa quá lạnh vì nhiệt độ thấp dễ kích thích phản xạ ho ở cổ họng đang nhạy cảm. Sữa ấm ở nhiệt độ vừa phải sẽ tạo cảm giác êm dịu hơn cho họng.
- Không uống sát giờ đi ngủ: Tránh uống sữa ngay trước khi nằm xuống nghỉ ngơi để phòng ngừa hiện tượng trào ngược axit dạ dày, một trong những yếu tố có thể kích thích cơn ho khan dai dẳng thêm trầm trọng.
- Liều lượng cân bằng: Uống từ 1 đến 2 ly sữa mỗi ngày là mức độ hợp lý giúp bổ sung protein và năng lượng cho cơ thể [2], duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ để hồi phục sức khỏe.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện có đều khẳng định sữa bò không làm tăng tiết chất nhầy hay làm bệnh ho khan nặng hơn [1, 2, 5]. Người bệnh không cần thiết phải kiêng sữa một cách cực đoan nếu không bị dị ứng [1, 5]. Một chế độ dinh dưỡng cân đối kết hợp theo dõi y tế đúng cách sẽ giúp cơ thể nhanh chóng vượt qua các đợt ho khan khó chịu.