Nhiều người, đặc biệt là dân văn phòng ít vận động, thường chuyển sang chế độ ăn DASH nhằm kiểm soát huyết áp hoặc cải thiện sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, việc đột ngột bổ sung lượng lớn ngũ cốc nguyên cám và các loại đậu có thể gây ra tình trạng chướng bụng, đầy hơi rõ rệt.

Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người cho thấy chế độ ăn DASH giàu chất xơ làm tăng nguy cơ đầy hơi so với chế độ ăn ít xơ [1]. Mức độ chướng bụng sẽ trầm trọng hơn nếu khẩu phần đi kèm lượng muối cao, nhưng có thể cải thiện khi điều chỉnh tăng dần và giảm natri [1].

Vì sao chế độ ăn DASH dễ gây đầy hơi và chướng bụng?

Chế độ ăn DASH tiêu chuẩn tập trung vào rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và cây họ đậu [2], [3]. Sự thay đổi này làm tăng vọt lượng chất xơ hàng ngày lên khoảng 32 g mỗi ngày, cao gấp gần ba lần mức tiêu thụ thông thường của chế độ ăn phương Tây (khoảng 11 g mỗi ngày) [1], [4].

Chất xơ hòa tan chuỗi ngắn và có khả năng lên men cao (như nhóm oligosaccharide thường có trong các loại đậu và ngũ cốc) sẽ bị vi khuẩn đường ruột lên men rất nhanh [5]. Quá trình lên men này sinh ra lượng khí lớn trong lòng ruột trong thời gian ngắn, trực tiếp gây ra cảm giác căng tức bụng, đầy hơi và trung tiện [5]. Bên cạnh đó, chất xơ còn làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày [4] và kích thích nhu động cơ học của đại tràng, khiến hệ tiêu hóa chưa kịp thích nghi dễ bị quá tải [6], [5].

Bằng chứng từ thử nghiệm DASH-Sodium trên người

Thử nghiệm ngẫu nhiên DASH-Sodium tiến hành trên 412 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 48; 57% phụ nữ) nhằm so sánh chế độ ăn DASH giàu chất xơ (32 g/ngày) và chế độ ăn kiểu phương Tây ít chất xơ (11 g/ngày) ở ba mức natri khác nhau (50, 100 và 150 mmol/ngày, tương đương mức năng lượng 2.100 kcal) [1]. Mỗi giai đoạn can thiệp kéo dài 30 ngày, cách nhau 5 ngày nghỉ [1].

Kết quả ghi nhận:

  • Chế độ ăn DASH giàu chất xơ làm tăng nguy cơ đầy hơi ở mọi mức tiêu thụ muối so với chế độ ăn ít xơ (tỷ số nguy cơ RR = 1,41; khoảng tin cậy 95%: 1,22 - 1,64; P < 0,001) [1].
  • Lượng muối ăn vào cao cũng độc lập làm tăng nguy cơ đầy hơi (RR = 1,27; khoảng tin cậy 95%: 1,06 - 1,52; P = 0,01) [1].
  • Tác động gây đầy hơi của chế độ ăn DASH rõ rệt hơn ở nam giới so với nữ giới (P tương tác = 0,001) [1].
  • Việc giảm lượng natri trong khẩu phần giúp giảm bớt một phần cảm giác đầy bụng do chế độ ăn giàu xơ gây ra [1].

Nguy cơ khó tiêu từ các biến thể của chế độ ăn DASH

Không chỉ chế độ ăn DASH truyền thống, các biến thể điều chỉnh thành phần dinh dưỡng cũng có thể tác động đến dạ dày [7]. Một tổng quan hệ thống năm 2025 gồm 7 nghiên cứu trên người trưởng thành cho thấy chất lượng bằng chứng mức độ trung bình về ảnh hưởng của chế độ ăn lên chứng khó tiêu chức năng [7].

Cụ thể, chế độ ăn DASH giàu protein làm tăng hội chứng suy nhược sau ăn (tăng tuyệt đối 140 ca trên 1.000 người; KTC 95%: 58 - 252) [7]. Biến thể DASH giàu chất béo không bão hòa cũng làm tăng nguy cơ này (tăng tuyệt đối 113 ca trên 1.000 người; KTC 95%: 31 - 227) so với chế độ ăn thông thường [7]. Ngược lại, việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải lại giúp giảm nguy cơ khó tiêu chức năng [7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi áp dụng DASH

Những người có bệnh lý hoặc nhạy cảm đường tiêu hóa cần đặc biệt lưu ý trước khi chuyển đổi khẩu phần:

  • Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS): Chất xơ lên men nhanh làm tăng nhanh lượng khí, gây đau quặn bụng và chướng bụng dữ dội [5]. Nhóm này được khuyến nghị theo chế độ ăn ít FODMAP và ưu tiên bổ sung loại chất xơ hòa tan có độ nhớt trung bình, ít sinh khí như psyllium thay vì nạp ồ ạt hạt và đậu [8], [5].
  • Người mắc bệnh viêm ruột (IBD): Ngũ cốc nguyên cám, hạt và đậu kích thích nhu động ruột, tăng số lần đi tiêu [6]. Chuyên gia khuyến cáo nên giảm các thực phẩm này trong đợt bùng phát bệnh, chỉ thăm dò ngưỡng dung nạp từng người khi bệnh đã thuyên giảm [6].
  • Người có tiền sử khó tiêu chức năng: Cần theo dõi phản ứng đường tiêu hóa do các biến thể DASH có thể làm tăng cảm giác khó chịu sau ăn [7].

Những điều nghiên cứu khoa học chưa giải đáp

Dù các thử nghiệm xác nhận nguy cơ đầy hơi khi theo DASH, vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có câu trả lời đầy đủ:

  • Cơ chế chính xác khiến natri phối hợp cùng chất xơ làm tăng cảm giác chướng bụng vẫn chưa được làm rõ và cần thêm nghiên cứu [1].
  • Nghiên cứu DASH-Sodium chỉ theo dõi theo từng chu kỳ 30 ngày, chưa có dữ liệu dài hạn về việc liệu triệu chứng đầy hơi có tự hết hoàn toàn khi hệ vi sinh vật thích nghi sau vài tháng hay không [1].
  • Chưa có thử nghiệm riêng biệt trên nhóm dân văn phòng ngồi nhiều để đo lường mức độ ảnh hưởng của thói quen ít vận động kết hợp với chế độ ăn DASH lên tốc độ sinh khí đường ruột [1], [2].

Cách chuyển đổi sang chế độ ăn DASH để giảm đầy hơi

Để nhận được lợi ích hạ huyết áp mà không gặp rắc rối tiêu hóa, việc thay đổi chế độ ăn cần thực hiện từng bước:

  • Tăng chất xơ từ từ: Không nên tăng đột ngột từ mức thấp (11-15 g/ngày) lên ngay mức 32 g/ngày [1], [4]. Hãy chia nhỏ lượng hạt, đậu và ngũ cốc vào các bữa ăn trong nhiều tuần để ruột thích nghi [4].
  • Cắt giảm muối đồng thời: Duy trì mức natri dưới 2.300 mg/ngày theo khuyến cáo chung, việc giảm mặn giúp làm dịu triệu chứng đầy hơi khi tăng chất xơ [1], [8].
  • Lựa chọn loại chất xơ phù hợp: Nếu bụng quá nhạy cảm, có thể cân nhắc nguồn chất xơ hòa tan ít lên men sinh khí như psyllium và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng [8], [5].

Chế độ ăn DASH mang lại nhiều giá trị tim mạch, nhưng việc tăng chất xơ quá nhanh có thể gây chướng bụng tạm thời. Thay đổi khẩu phần từ tốn kết hợp giảm muối là giải pháp giúp hệ tiêu hóa thích nghi an toàn và bền vững.