Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể nhiễm cảm cúm, cảm giác đau rát họng, nuốt đau buốt là than phiền phổ biến của rất nhiều người. Lúc này, việc ăn uống trở thành cực hình và câu hỏi quen thuộc luôn được đặt ra: Nên uống nước ấm hay ngậm đồ mát lạnh để dịu cổ họng? Nhiều người truyền tai nhau kiêng hẳn đồ lạnh vì sợ viêm nặng hơn, trong khi số khác lại chuộng kem lạnh hoặc nước đá để làm tê tức thì vị trí đau.

Thực tế từ các nghiên cứu khoa học cho thấy, không có câu trả lời tuyệt đối mang tính triệt tiêu giữa nóng và lạnh, mà việc chọn nhiệt độ phụ thuộc vào cơ chế làm dịu và sự tiếp nhận của cơ thể. Cả cảm giác ấm nóng lẫn mát dịu đều mang lại giá trị giảm đau thông qua các cơ chế thần kinh cảm giác khác nhau, nhưng việc tiếp xúc với luồng khí khô lạnh kéo dài có thể kích hoạt các phản ứng viêm thực thể.

Cơ chế tác động của nhiệt độ lên niêm mạc họng

Để hiểu vì sao nhiệt độ lại hỗ trợ giảm đau, cần nhìn vào cách các đầu dây thần kinh tiếp nhận kích thích tại vùng hầu họng. Phản ứng đau khi viêm họng xuất phát từ các chất trung gian hóa học gây viêm tác động lên thụ thể thần kinh, gây cảm giác buốt rát và khó nuốt [3, 8].

Khi chúng ta sử dụng các dạng sản phẩm ấm nóng, cảm giác nhiệt giúp kích thích tuần hoàn cục bộ, làm loãng chất tiết đường thở và tăng tiết nước bọt [1]. Cảm giác ấm áp còn đem lại phản ứng thư giãn tâm lý, hỗ trợ làm dịu tín hiệu đau truyền lên não bộ [1, 2].

Ngược lại, cảm giác mát lạnh lại hoạt động tương tự như một phương pháp gây tê tự nhiên tại chỗ. Nhiệt độ thấp hoặc các thành phần tạo cảm giác mát làm giảm tính hưng phấn của thụ cảm thể đau, ức chế tạm thời luồng truyền dẫn xung thần kinh báo cảm giác đau rát, tạo cảm giác dễ chịu và giảm bớt tình trạng khó nuốt cấp tính [2].

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả giữa cảm giác ấm và lạnh

Nhằm so sánh hiệu quả giảm đau họng thực tế giữa cảm giác ấm và cảm giác mát lạnh, một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đa trung tâm thực hiện năm 2011 đã khảo sát trên 225 bệnh nhân trưởng thành bị đau họng cấp do nhiễm trùng đường hô hấp trên [2].

Trong thử nghiệm này, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: 77 người dùng viên ngậm chứa hoạt chất kháng khuẩn amylmetacresol/2,4-dichlorobenzyl alcohol (AMC/DCBA) tạo cảm giác ấm (AMC/DCBA Warm), 74 người dùng viên ngậm AMC/DCBA tạo cảm giác lạnh (AMC/DCBA Cool), và 74 người dùng viên ngậm giả dược không chứa thuốc, không hương vị [2]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá mức độ đau, mức độ giảm đau họng, chứng khó nuốt và độ tê họng tại 11 mốc thời gian từ 1 đến 120 phút sau khi sử dụng [2].

Kết quả cho thấy, cả hai dạng viên ngậm tạo cảm giác ấm và mát lạnh đều mang lại hiệu quả giảm đau, cải thiện chức năng nuốt và tạo cảm giác tê họng vượt trội so với giả dược [2]. Đáng chú ý, tác dụng giảm đau họng và giảm khó nuốt xuất hiện rất sớm, từ 1 đến 5 phút sau khi dùng, và kéo dài đến 2 giờ [2]. Cảm giác sảng khoái, bớt bực bội và tinh thần dễ chịu hơn được ghi nhận đồng đều ở cả hai nhóm [2]. Điểm khác biệt nằm ở trải nghiệm cảm giác: cảm giác ấm và mát đều xuất hiện sớm ngay sau khi dùng, nhưng riêng hiệu ứng mát lạnh của viên ngậm lạnh còn kéo dài thêm một khoảng thời gian sau khi viên ngậm đã tan hết [2].

Bên cạnh viên ngậm, các chế phẩm siro cũng khai thác cảm giác ấm. Một nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên 51 đối tượng sử dụng 30 mL siro ho cảm chứa paracetamol, phenylephrine hydrochloride, guaifenesin kết hợp hương liệu tạo ấm (hương 316282) cho thấy 92,1% người dùng trải nghiệm được cảm giác ấm rõ rệt trong khoang miệng và họng [3]. Thời gian trung vị của cảm giác ấm này kéo dài khoảng 100 giây (khoảng tin cậy 95%: 82 đến 112 giây), giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu và đánh giá cao tính dễ uống của thuốc [3].

Đồ uống nóng có thực sự vượt trội hơn đồ uống ở nhiệt độ phòng?

Để đánh giá tác động trực tiếp của nhiệt độ trong đồ uống hàng ngày, một nghiên cứu được công bố năm 2008 đã tiến hành so sánh tác dụng của một loại đồ uống trái cây ở dạng nóng và ở nhiệt độ phòng trên 30 người bệnh mắc cảm lạnh hoặc cúm [1].

Nghiên cứu tiến hành đo lường cả các chỉ số khách quan và chủ quan về thông khí mũi, cùng các thang điểm đánh giá triệu chứng cảm cúm thông thường [1]. Kết quả ghi nhận đồ uống nóng không làm thay đổi các chỉ số đo lường luồng khí qua mũi bằng máy móc, nhưng lại mang đến sự cải thiện rõ rệt theo cảm nhận chủ quan của bệnh nhân [1].

Cụ thể, việc dùng đồ uống ấm nóng mang lại sự thuyên giảm tức thì và bền vững đối với hàng loạt triệu chứng khó chịu: chảy nước mũi, ho, hắt hơi, ớn lạnh, mệt mỏi và đặc biệt là tình trạng đau rát cổ họng [1]. Trong khi đó, nếu cũng là loại đồ uống trái cây này nhưng thưởng thức ở nhiệt độ phòng, người bệnh chỉ ghi nhận sự thuyên giảm đối với triệu chứng chảy nước mũi, ho và hắt hơi, mà không tạo ra lợi ích rõ rệt với cơn đau họng và cảm giác ớn lạnh [1]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng đồ uống ấm giúp tăng tiết nước bọt và dịch đường thở, tạo độ ẩm xoa dịu niêm mạc họng cùng với hiệu ứng xoa dịu tâm lý tích cực [1].

Nguy cơ tiềm ẩn: Phân biệt "mát lạnh dễ chịu" và "khô lạnh kích ứng"

Dù cảm giác mát mang lại tác dụng giảm đau thông qua cơ chế làm tê tạm thời [2], việc tiếp xúc với yếu tố lạnh không kiểm soát lại có thể gây phản tác dụng đối với niêm mạc họng.

Một nghiên cứu năm 2013 trên 45 tình nguyện viên khỏe mạnh đã chứng minh tác động gây kích ứng của luồng khí khô lạnh lên vùng hầu họng [4]. Khi cho dòng khí khô lạnh ở nhiệt độ 12 độ C, độ ẩm tương đối 20%, thổi liên tục vào thành sau họng với lưu lượng 12 lít/phút trong 15 phút, các đối tượng lập tức xuất hiện cảm giác đau rát họng, kích ứng và khó nuốt [4].

Khi phân tích dịch rửa họng lấy ở thời điểm 5 phút sau kích thích, các nhà khoa học phát hiện sự gia tăng rõ rệt của các hóa chất trung gian gây viêm: prostaglandin E2 tăng có ý nghĩa (P = 0,018), đồng thời thromboxane B2 (P < 0,001) và chất P (P < 0,001) đều tăng vọt so với bình thường [4]. May mắn là phản ứng viêm này có tính thuận nghịch: khi ngừng tiếp xúc với luồng khí khô lạnh, nồng độ các chất gây viêm trong dịch họng đã giảm dần và quay trở về mức bình thường sau 30 phút [4].

Hiện tượng này cũng được khảo sát trong dịch tễ cộng đồng. Một khảo sát trực tuyến tại 4 khu vực công bố năm 2012 cho thấy sự gia tăng rõ rệt các than phiền về đau rát họng vào mùa đông lạnh hoặc ở những nơi sử dụng điều hòa nhiệt độ quá mức [5]. Tùy vào nguyên nhân kích ứng họng (do nhiễm khuẩn hay do thời tiết, không khí điều hòa, bụi bẩn), người dân có xu hướng tìm đến đồ uống ấm nóng hoặc đồ uống mát để tự làm dịu niêm mạc [5]. Điều này khẳng định rằng, trong khi đồ mát sạch có thể giúp giảm đau, thì việc phơi nhiễm với môi trường khô lạnh kéo dài sẽ kích hoạt phản ứng viêm thần kinh và trực tiếp gây tổn thương đau rát cho cổ họng [3, 8].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu y khoa

Các nghiên cứu khoa học cho thấy cả cảm giác ấm và mát đều là những phương thức hỗ trợ triệu chứng hữu ích:

  • Đồ ấm nóng giúp kích thích tiết dịch, làm dịu họng, cải thiện cảm giác ớn lạnh và mệt mỏi toàn thân [1].
  • Cảm giác mát lạnh hỗ trợ làm tê cục bộ nhanh chóng từ 1-5 phút, kéo dài cảm giác sảng khoái và giảm sự khó chịu khi nuốt [2].

Tuy nhiên, bằng chứng y khoa hiện tại cũng có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đánh giá đồ uống nóng chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (30 người) [1], trong khi các nghiên cứu về cảm giác ấm - mát thường dựa trên dạng bào chế viên ngậm hoặc siro có bổ sung hoạt chất điều trị và hương liệu [1, 4]. Nghiên cứu về độ lạnh tập trung vào kích thích khí khô lạnh trên người khỏe mạnh chứ chưa bao quát toàn diện mọi dạng thực phẩm lạnh thường ngày [4]. Nhiệt độ đồ ăn thức uống chỉ đóng vai trò hỗ trợ xoa dịu triệu chứng bên ngoài niêm mạc, không thể thay thế phác đồ điều trị tận gốc căn nguyên vi sinh vật hay bệnh lý tiềm ẩn [1, 7, 8].

Những hiểu lầm thường gặp

Quan niệm kiêng tuyệt đối đồ lạnh khi viêm họng: Nhiều người cho rằng hễ viêm họng là không được đụng đến bất cứ thứ gì mát mẻ. Tuy nhiên, cảm giác mát lạnh đã được chứng minh có tác dụng gây tê và xoa dịu cơn đau rát rất tốt [2]. Sự khó chịu hay viêm tăng nặng thường xuất phát từ khí khô lạnh kéo dài [4] hoặc dùng đồ uống lạnh không đảm bảo vệ sinh, chứ không phải do bản thân cảm giác mát gây ra.

Nước càng nóng càng diệt khuẩn và nhanh khỏi: Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm. Đồ uống quá nóng có thể gây bỏng rát, làm trợt loét lớp niêm mạc họng vốn đang bị tổn thương do viêm, khiến cơn đau trở nên nghiêm trọng hơn. Thử nghiệm khoa học chỉ dùng đồ uống ở mức ấm nóng vừa phải để tăng cường sự thoải mái và kích thích dịch tiết [1].

Ai nên thận trọng?

Mặc dù việc thay đổi nhiệt độ đồ ăn uống khá an toàn, một số đối tượng cần lưu ý:

  • Người có tiền sử nhạy cảm đường thở, viêm xoang, hen suyễn: Cần tránh tiếp xúc với khí khô lạnh hoặc đồ ăn quá lạnh vì dễ kích hoạt co thắt hoặc viêm niêm mạc [4].
  • Người đang có vết loét trợt sâu trong họng: Đồ quá nóng hoặc đồ quá lạnh đều có thể kích thích mạnh lên đầu mút dây thần kinh gây đau nhói.
  • Trẻ nhỏ: Phản xạ nuốt và điều hòa nhiệt của trẻ chưa hoàn thiện, không nên dùng đồ uống quá nóng hoặc ngậm đá lạnh vì nguy cơ bỏng niêm mạc và sặc.

Gợi ý áp dụng thực tế trong sinh hoạt

Dựa trên các dữ liệu khoa học, người bị đau rát cổ họng có thể linh hoạt phối hợp nhiệt độ món ăn theo từng thời điểm để tối ưu hóa sự phục hồi:

  • Khi họng đang sưng đỏ, đau buốt dữ dội: Ưu tiên các món có độ mát nhẹ (như thạch mềm, sữa chua mát, nước mát). Cảm giác mát dịu sẽ hỗ trợ làm tê liệt thụ thể đau cục bộ trong vòng vài phút, giảm bớt chứng khó nuốt trước bữa ăn chính [2]. Tránh dùng đồ quá buốt hoặc đá viên thô ráp vì dễ cọ xát gây xước niêm mạc.
  • Khi họng khô khốc, kèm cảm giác ớn lạnh, ho, mệt mỏi: Chọn các loại nước uống hoặc món ăn dạng lỏng ấm nóng (như nước ấm, súp loãng, nước trái cây ấm) [1]. Dùng từng ngụm chậm rãi để hơi ấm kích thích tiết nước bọt và duy trì độ ẩm thường trực cho thành sau họng [1].
  • Điều kiện môi trường sống: Hạn chế thở bằng miệng trong phòng điều hòa lạnh hoặc môi trường hanh khô. Nếu phải dùng điều hòa, nên duy trì độ ẩm phòng đầy đủ để tránh luồng không khí khô lạnh kích hoạt các chất gây viêm như prostaglandin E2 và chất P tại họng [4].

Viêm họng là tình trạng viêm niêm mạc gây khó chịu nhưng phần lớn có thể tự chăm sóc tại nhà. Người bệnh không nhất thiết phải gò bó trong một mức nhiệt độ cố định, mà có thể kết hợp khéo léo giữa đồ ấm nóng giúp thư giãn, ẩm niêm mạc và đồ mát dịu giúp gây tê giảm buốt cục bộ. Nếu tình trạng đau rát kéo dài, nuốt khó tăng dần hoặc kèm sốt cao, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn điều trị phù hợp.