Người bị bệnh gout hoặc axit uric cao có dùng được whey protein?

Whey protein là thực phẩm bổ sung phổ biến đối với người tập thể hình và người cần cải thiện khối lượng cơ bắp. Tuy nhiên, nhiều người mắc bệnh gout hoặc có nồng độ axit uric máu cao thường e ngại việc bổ sung chất này vì sợ bùng phát cơn đau khớp cấp.

Người bị tăng axit uric máu và gout hoàn toàn có thể sử dụng các nguồn đạm phù hợp nếu kiểm soát tốt tổng lượng purin nạp vào cơ thể hàng ngày. Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purin và protein ở người ^[1], ^[2]. Việc nạp quá nhiều thực phẩm giàu purin như thịt và hải sản mới là yếu tố nguy cơ hàng đầu làm gia tăng bệnh gout ^[1].

Cơ chế chuyển hóa purin và sự hình thành axit uric

Purin là những hợp chất tự nhiên tồn tại trong mọi tế bào của cơ thể và trong hầu hết các loại thực phẩm thường ngày ^[3]. Ở người, purin được chuyển hóa thành axit uric ^[3]. Chất này hoạt động như một chất chống oxy hóa tự nhiên, giúp ngăn ngừa các tổn hại do các gốc oxy hóa hoạt tính gây ra và bảo vệ thành mạch máu ^[3].

Axit uric bình thường tồn tại ở mức cân bằng giữa quá trình tổng hợp và đào thải ^[4]. Sự tiến triển của bệnh gout bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa việc tạo ra và đào thải lượng axit uric này ^[4]. Tăng axit uric mạn tính kéo dài sẽ dẫn đến tình trạng kết tủa, lắng đọng các tinh thể muối urat tại khớp, hình thành nên bệnh gout với các cơn viêm khớp cấp tính, sỏi tiết niệu hoặc tổn hại thận ^[5], ^[4].

Sự gia tăng nồng độ axit uric trong máu có thể bắt nguồn từ hai cơ chế chính: tăng sản xuất purin nội sinh hoặc suy giảm chức năng đào thải axit uric của thận và đường ruột ^[5]. Đáng chú ý, ở khoảng 90% trường hợp tăng axit uric máu, nguyên nhân chủ yếu là do sự bài tiết urat kém tại thận ^[2].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và bệnh gout

Chế độ ăn đóng vai trò rất lớn đối với sự biến thiên của nồng độ axit uric trong máu. Việc hấp thụ thường xuyên và quá mức các thực phẩm giàu purin làm tăng axit uric huyết thanh, dẫn đến bệnh gout và là yếu tố nguy cơ của bệnh tim mạch, bệnh thận và hội chứng chuyển hóa ^[3]. Vì vậy, việc giảm hấp thu purin từ khẩu phần ăn là một trong những hướng tiếp cận quan trọng để kiểm soát bệnh ^[1].

Nghiên cứu về hàm lượng purin trong 270 loại thực phẩm cho thấy phần lớn thực phẩm giàu purin là những thực phẩm giàu năng lượng, bao gồm thịt động vật, thịt cá, nội tạng (như gan, sẹ cá) và nấm men ^[3]. Dựa trên cấu trúc hóa học, nhóm nghiên cứu phân chia purin thành các gốc bazơ chính gồm adenine, guanine, hypoxanthine và xanthine ^[3]. Đối với bệnh nhân gout, tổng lượng purin tiêu thụ và loại purin nạp vào, đặc biệt là hypoxanthine, là những yếu tố cần được cân nhắc kỹ lưỡng ^[3].

Tại Nhật Bản, mức tiêu thụ purin từ chế độ ăn hàng ngày được khuyến cáo là dưới 400 mg để phòng ngừa và kiểm soát bệnh gout cũng như tăng axit uric máu ^[3], ^[6]. Do đó, người bệnh cần đặc biệt chú ý đến bảng thành phần dinh dưỡng và hàm lượng purin trong các bữa ăn thường nhật ^[6].

Bằng chứng khoa học về axit amin và đào thải axit uric

Không phải tất cả các thành phần chứa gốc đạm hay axit amin đều làm tăng gánh nặng tích tụ axit uric. Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn, có đối chứng giả dược theo thiết kế chéo năm 2019 đã khảo sát tác động của một số axit amin đối với sự đào thải axit uric ^[4]. Đối tượng nghiên cứu là những nam giới trưởng thành người Nhật Bản khỏe mạnh nhưng có tình trạng giảm bài tiết urat ^[4].

Các tình nguyện viên được cho uống nước chứa purin kết hợp với dextrin (nhóm giả dược), tryptophan đơn lẻ, glycine đơn lẻ, hoặc hỗn hợp kết hợp giữa glycine và tryptophan ^[4]. Kết quả cho thấy việc bổ sung phối hợp glycine và tryptophan giúp làm giảm đáng kể mức tăng nồng độ axit uric huyết thanh sau khi nạp purin ^[4].

Cả glycine đơn lẻ và hỗn hợp kết hợp này đều làm tăng đáng kể sự bài tiết axit uric qua nước tiểu cũng như độ thanh thải urat so với nhóm dùng giả dược ^[4]. Nghiên cứu giải thích rằng việc bổ sung hỗn hợp này làm tăng độ pH của nước tiểu, từ đó cải thiện độ hòa tan của axit uric trong nước và thúc đẩy bài xuất axit uric ra ngoài ^[4]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên nhóm nhỏ nam giới có tình trạng giảm bài tiết urat, cần thêm các nghiên cứu dài hạn trên các nhóm dân tộc và giới tính khác nhau ^[4].

Ngoài ra, các nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2022 cũng chỉ ra rằng chủng men vi sinh Lactobacillus brevis MJM60390 có khả năng đồng hóa inosine và guanosine mạnh mẽ ^[1]. Việc bổ sung chủng lợi khuẩn này bằng đường uống trong 2 tuần ở chuột bị tăng axit uric do chế độ ăn nhiều purin đã giúp đưa nồng độ axit uric về mức bình thường, đồng thời ức chế 30% hoạt tính của enzym xanthine oxidase – loại enzym xúc tác tạo thành axit uric ^[1].

Những yếu tố bệnh lý ảnh hưởng đến chuyển hóa axit uric

Nhiều người lầm tưởng rằng axit uric tăng hoàn toàn là do ăn uống, nhưng thực tế các bệnh lý nội tiết và di truyền đóng vai trò rất lớn ^[7], ^[5]. Một nghiên cứu năm 2001 trên 28 bệnh nhân suy giáp nguyên phát và 18 bệnh nhân cường giáp nhập viện vì rối loạn nội tiết đã đánh giá mối liên hệ này ^[7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tăng axit uric máu và gout tăng đáng kể ở nhóm bệnh nhân suy giáp, trong khi nhóm cường giáp cũng ghi nhận sự gia tăng axit uric máu ^[7].

Cơ chế bệnh sinh ở hai nhóm này hoàn toàn khác nhau: ở bệnh cường giáp, tăng axit uric là do cơ thể tăng sản xuất urat; ngược lại, ở bệnh nhân suy giáp, sự tích tụ này là hệ quả thứ phát của việc giảm lưu lượng huyết tương qua thận và suy giảm mức lọc cầu thận ^[7].

Bên cạnh đó, các yếu tố di truyền cũng quyết định khả năng điều hòa axit uric ^[5]. Thiếu hụt enzym hypoxanthine-guanine phosphoribosyltransferase làm tăng sản xuất purin nội sinh, trong khi các tổn thương tại ống thận hoặc suy giảm chức năng chất vận chuyển urat ABCG2 làm giảm sút nghiêm trọng khả năng đào thải axit uric ra ngoài cơ thể ^[5]. Một nghiên cứu năm 1993 theo dõi trung bình 44 tháng trên các gia đình mắc bệnh thận di truyền cũng cho thấy sự suy giảm bài tiết purin qua nước tiểu khiến nồng độ urat máu tăng cao liên tục ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về protein và bệnh gout

Hiểu lầm phổ biến nhất là người bị gout phải cắt bỏ hoàn toàn tất cả các dạng đạm ra khỏi khẩu phần ăn. Một cuộc khảo sát cắt ngang năm 2021 trên 336 bác sĩ chăm sóc ban đầu cho thấy chỉ khoảng một nửa số bác sĩ nhận định chính xác các nhóm thuốc làm tăng hoặc hạ axit uric máu, đồng thời bộc lộ những khoảng trống trong việc hiểu rõ sinh lý bệnh và các yếu tố nguy cơ của tăng axit uric ^[2].

Thực tế, không phải nguồn protein nào cũng chứa hàm lượng purin tương đương nhau ^[3]. Nguy cơ bùng phát bệnh gout chủ yếu đến từ các nguồn thịt đỏ, nội tạng và hải sản giàu purin ^[1], ^[3].

Các dạng bột đạm tinh chế nếu không chứa hoặc chứa cực kỳ ít các bazơ purin thì không kích thích tổng hợp axit uric dư thừa ^[3]. Tuy nhiên, việc dung nạp bất kỳ loại chất đạm nào cũng cần phải đảm bảo ngưỡng calo và phù hợp với chức năng lọc của cầu thận ^[8].

Ai nên thận trọng khi dùng thực phẩm bổ sung đạm?

Người bị bệnh gout kèm theo suy giảm chức năng thận, suy thận mạn tính hoặc bệnh thận di truyền cần đặc biệt thận trọng ^[8]. Khi lưu lượng huyết tương qua thận và mức lọc cầu thận bị suy giảm, khả năng bài tiết các sản phẩm chuyển hóa của cơ thể sẽ giảm sút ^[7], ^[8].

Những người có tiền sử sỏi thận urat hoặc có độ pH nước tiểu quá toan cũng phải lưu ý ^[4]. Người bệnh đang mắc các bệnh lý rối loạn chuyển hóa, bệnh tuyến giáp (cả suy giáp và cường giáp) cần theo dõi sát sao chỉ số axit uric máu định kỳ trước khi bổ sung bất kỳ chất nào ^[7].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều chỉnh nồng độ axit uric, thuốc ức chế enzym xanthine oxidase như allopurinol hoặc thuốc hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tuyệt đối ^[8].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chế độ sinh hoạt

Để duy trì mức axit uric ổn định và phòng tránh cơn gout tái phát, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Kiểm soát tổng purin: Duy trì tổng lượng purin nạp vào từ thực phẩm dưới 400 mg mỗi ngày theo đúng khuyến cáo dinh dưỡng ^[3], ^[6].
• Hạn chế thực phẩm nguy cơ: Tránh xa hoặc hạn chế tối đa nội tạng động vật (như gan), sẹ cá, thịt thú rừng, cá biển béo và nấm men ^[3].
• Đọc kỹ nhãn thực phẩm: Khi lựa chọn các sản phẩm bổ sung protein, hãy ưu tiên các dòng sản phẩm tinh chế cao, đã loại bỏ các tạp chất và kiểm tra kỹ thông tin thành phần purin trên nhãn nếu có ^[3].
• Bổ sung đủ nước: Uống đủ 2 - 2,5 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình hòa tan và tăng cường đào thải các chất cặn bã qua thận.
• Cân bằng kiềm toan: Tăng cường ăn rau xanh, trái cây tươi nhằm hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu, bởi độ pH nước tiểu tăng lên sẽ giúp axit uric dễ tan hơn và bài xuất thuận lợi hơn ra khỏi cơ thể ^[4].
• Đi khám định kỳ: Thường xuyên kiểm tra chức năng thận, chỉ số creatinine, độ thanh thải urat và nồng độ axit uric máu định kỳ tại các cơ sở y tế uy tín ^[7], ^[8].

Việc quản lý tốt nồng độ axit uric không đồng nghĩa với việc kiêng khem mù quáng và thiếu hụt dinh dưỡng. Người bệnh gout cần hiểu đúng về bản chất của purin, lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến của chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại sản phẩm dinh dưỡng nào.