Mỗi khi thời tiết chuyển lạnh, người cao tuổi thường là đối tượng đầu tiên đối mặt với các đợt ốm vặt như ho, sổ mũi, cảm cúm hay viêm họng tái đi tái lại. Nhiều gia đình hiện nay tìm đến men vi sinh (probiotic) như một giải pháp bồi bổ tự nhiên nhằm gia cố hệ thống phòng thủ của cơ thể.

Việc bổ sung probiotic thực sự có thể hỗ trợ điều hòa miễn dịch và làm giảm nguy cơ cũng như thời gian mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên ở người già [1], [2]. Tuy nhiên, men vi sinh không phải là "lá chắn vạn năng" có thể thay thế thuốc điều trị hay vắc xin phòng bệnh [1], [3].

Vì sao người cao tuổi dễ bị ốm vặt khi trời lạnh?

Hệ vi sinh vật đường ruột ở người lớn tuổi có sự suy giảm rõ rệt về độ đa dạng so với người trẻ tuổi khỏe mạnh [4]. Các nhóm vi khuẩn có lợi như Firmicutes, Bifidobacteria, Faecalibacterium prausnitzii hay Blautia coccoides-Eubacterium rectale bị sụt giảm số lượng, trong khi các nhóm vi khuẩn tiềm ẩn nguy cơ như Enterobacteriaceae và Bacteroidetes lại gia tăng [4]. Ở người bình thường, hai nhóm Firmicutes và Bacteroidetes đã chiếm tới 93% tổng hệ vi sinh vật đường ruột [4].

Khi cấu trúc vi sinh đường ruột mất cân bằng, khả năng miễn dịch tự nhiên của cơ thể người già cũng bị suy yếu theo [4], [5]. Mùa lạnh là điều kiện thuận lợi để hàng trăm loại virus đường hô hấp như virus cúm, rhinovirus hay virus hợp bào hô hấp bùng phát và tấn công niêm mạc [3], [6]. Khi khả năng nhận diện và tiêu diệt mầm bệnh của hệ miễn dịch bẩm sinh và thích ứng suy giảm, người cao tuổi rất dễ mắc các bệnh hô hấp trên và kéo dài thời gian phục hồi [6], [5].

Cơ chế trục ruột - phổi: Đường tiêu hóa bảo vệ đường thở ra sao?

Probiotic là các vi sinh vật sống (chủ yếu là vi khuẩn, đôi khi là vi nấm) mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ khi dùng qua đường uống [1], [6]. Thông qua trục "ruột - phổi", việc can thiệp bằng probiotic có thể tác động trực tiếp lên thành phần vi sinh đường ruột và điều hòa hoạt động miễn dịch tại phổi [6].

Cụ thể, men vi sinh kích thích miễn dịch phổi bằng cách tăng cường phản ứng của tế bào T điều hòa (T regulatory) tại đường thở [4]. Vi khuẩn axit lactic (LAB) có thể đi vào tuần hoàn từ ruột đến phổi để thực hiện chức năng điều hòa miễn dịch [4]. Việc bổ sung vi khuẩn này qua đường uống giúp thay đổi nồng độ các chất truyền tín hiệu miễn dịch (cytokine) trên toàn cơ thể [4].

Bên cạnh đó, probiotic còn kích thích chức năng của bạch cầu đơn nhân (monocyte) và tế bào diệt tự nhiên (natural killer cell) trong máu [1]. Một số chủng vi khuẩn kích thích sản sinh kháng thể sIgA ở niêm mạc ruột và tăng tiết kháng thể sIgA trong nước bọt, giúp ngăn chặn sự xâm nhập của virus ngay tại cửa ngõ đường hô hấp [4], [5].

Các bằng chứng khoa học trên người cao tuổi

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được triển khai nhằm đánh giá hiệu quả của từng chủng probiotic cụ thể đối với hệ hô hấp của người cao tuổi:

  • Nghiên cứu về Bacillus subtilis CU1 (2015): Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện trên 100 người cao tuổi từ 60-74 tuổi sống tại cộng đồng [5]. Những người tham gia sử dụng 2 tỷ bào tử vi khuẩn B. subtilis CU1 mỗi ngày theo chu kỳ 10 ngày uống xen kẽ 18 ngày nghỉ, lặp lại 4 đợt trong vòng 4 tháng mùa đông [5]. Kết quả chung trên 100 người cho thấy thời gian mắc triệu chứng bệnh truyền nhiễm thông thường ở nhóm probiotic là 5,1 ngày so với 6,6 ngày ở nhóm giả dược, mức giảm này chưa đạt ý nghĩa thống kê [5]. Tuy nhiên, ở phân nhóm 44 người được xét nghiệm sinh học, probiotic giúp tăng đáng kể nồng độ kháng thể sIgA trong phân và nước bọt, kèm theo sự sụt giảm tần suất nhiễm trùng hô hấp so với giả dược trong phân tích sau can thiệp [5].

  • Nghiên cứu công thức đa chủng ở người đã tiêm vắc xin cúm (2022): Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của thực phẩm bổ sung chứa các chủng probiotic tuyển chọn trên người cao tuổi khỏe mạnh đã tiêm phòng cúm [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ người ghi nhận triệu chứng bệnh mùa đông ở nhóm dùng probiotic thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược trong suốt 4 tuần can thiệp và kéo dài sang cả thời gian theo dõi sau đó [2]. Số ngày chịu đựng các triệu chứng bệnh nhiễm trùng thông thường cũng giảm rõ rệt ở nhóm dùng men vi sinh, trong khi nhóm giả dược lại ghi nhận sự gia tăng thời gian mắc bệnh [2].

  • **Nghiên cứu Ligilactobacillus salivarius MP101 tại viện dưỡng lão (2021): Thử nghiệm tiến hành trên người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão trong đại dịch COVID-19 cho thấy việc dùng chủng MP101 làm tăng nồng độ các hợp chất miễn dịch như pentraxin 3, IL-19 và chitinase 3-like 1 trong mẫu mũi và phân [7]. Sự gia tăng này ở niêm mạc góp phần loại bỏ mầm bệnh, hỗ trợ phục hồi mô và làm giảm trạng thái viêm mạn tính ở đường hô hấp và đường tiêu hóa [7]. Điểm hạn chế của nghiên cứu là số lượng người tham gia ít và không có nhóm đối chứng giả dược vì lý do đạo đức [7].

  • Các thử nghiệm với Lactobacillus rhamnosus GG và Bifidobacterium:** Nghiên cứu của Wang và cộng sự tại viện dưỡng lão ghi nhận người từ 65 tuổi trở lên uống L. rhamnosus GG ít bị tổn thương hơn trước virus cúm và các nhiễm trùng hô hấp khác so với người dùng giả dược [8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác cũng ghi nhận kết quả khả quan trước các bệnh do virus ở 27 người cao tuổi dùng Bifidobacterium longum [8]. Nghiên cứu cộng đồng ở cả người già và trẻ nhỏ cho thấy các chủng Lb. paracasei, Lb. casei 431 và Lb. fermentum PCC có thể làm giảm tần suất, thời gian và triệu chứng của bệnh cúm và nhiễm trùng hô hấp thông qua việc gia tăng nồng độ IFN-gamma trong máu và sIgA trong ruột [4].

Ngoài ra, việc dùng một số chủng probiotic cụ thể còn có khả năng cải thiện đáp ứng kháng thể đối với vắc xin dùng qua đường uống hoặc tiêm toàn thân, dù mức độ tăng đáp ứng này còn khiêm tốn [1].

Lợi ích có thật nhưng bằng chứng còn những giới hạn nào?

Bên cạnh những kết quả tích cực, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hiệu quả lâm sàng của probiotic đối với bệnh hô hấp do virus vẫn có sự biến thiên lớn giữa các thử nghiệm [3]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng chỉ ghi nhận dựa trên triệu chứng hô hấp trên nói chung mà thiếu bằng chứng chẩn đoán xác định chính xác chủng virus gây bệnh [3].

Một số thử nghiệm cũng không ghi nhận tác dụng ngăn ngừa bệnh. Điển hình như việc tiêu thụ sữa chua lên men chứa chủng Lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus OLL1073R-1 không làm thay đổi tỷ lệ nhiễm virus cúm, dù phân tích miễn dịch ghi nhận có sự gia tăng nồng độ IFN-alpha trong máu [8]. Hơn nữa, hiệu quả kích thích miễn dịch của probiotic phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng vi khuẩn cụ thể chứ không áp dụng chung cho toàn bộ các loại men vi sinh trên thị trường [1], [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh

Nhiều người lầm tưởng rằng men vi sinh có thể lập tức tiêu diệt virus gây bệnh hô hấp giống như thuốc kháng sinh trị vi khuẩn. Thực tế, men vi sinh chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa và kích thích hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể nhận diện và chống lại tác nhân gây hại [3], [6].

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem men vi sinh như giải pháp thay thế hoàn toàn cho vắc xin mùa đông. Nghiên cứu khoa học khẳng định probiotic chỉ đóng vai trò bổ trợ, hỗ trợ củng cố thêm phản ứng kháng thể sau khi tiêm vắc xin chứ không thể thay thế việc tiêm phòng cúm hàng năm [1], [2]. Ngoài ra, việc ăn sữa chua hay uống men vi sinh đại trà không đảm bảo cung cấp đúng chủng vi khuẩn đã được chứng minh có tác dụng bảo vệ đường hô hấp [3], [8].

Nhóm người cao tuổi cần thận trọng

Dù men vi sinh được đánh giá là an toàn và dung nạp tốt ở người khỏe mạnh [5], một số đối tượng người cao tuổi cần hết sức cẩn trọng:

  • Người cao tuổi đang nằm viện hồi sức cấp cứu hoặc bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng [7], [4].
  • Người đang mắc các bệnh lý tiêu hóa phức tạp hoặc tổn thương niêm mạc ruột nặng.

Những đối tượng này không nên tự ý dùng men vi sinh liều cao khi chưa có sự tư vấn và chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn cơ hội.

Áp dụng thực tế để nâng cao sức khỏe mùa lạnh

Để đạt hiệu quả hỗ trợ tốt nhất trong mùa lạnh, người cao tuổi có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn đúng chủng vi khuẩn: Ưu tiên các sản phẩm chứa những chủng đã được nghiên cứu về miễn dịch hô hấp như nhóm Bifidobacterium, Lactobacillus (L. rhamnosus GG, Lb. casei) hoặc bào tử Bacillus subtilis [4], [8], [5].
  • Cách dùng và thời gian: Có thể sử dụng theo các đợt ngắn định kỳ như phác đồ 10 ngày uống xen kẽ thời gian nghỉ [5], hoặc bổ sung đều đặn trong 4 đến 12 tuần của giai đoạn chuyển mùa [2]. Uống trực tiếp cùng nước nguội, tuyệt đối không pha men vi sinh vào nước nóng hay cháo nóng vì nhiệt độ cao sẽ làm chết lợi khuẩn.
  • Kết hợp dinh dưỡng tổng thể: Men vi sinh phát huy tác dụng tốt nhất khi đi kèm chế độ ăn giàu chất xơ để nuôi dưỡng vi sinh vật đường ruột, giữ ấm cổ ngực, uống đủ nước và tiêm phòng vắc xin cúm đầy đủ trước mùa đông [2], [6].

Men vi sinh mang lại nhiều lợi ích tiềm năng trong việc hỗ trợ miễn dịch và làm nhẹ các đợt ốm vặt đường hô hấp ở người cao tuổi khi thời tiết chuyển lạnh. Tuy nhiên, sản phẩm này chỉ đóng vai trò bổ trợ trong một lối sống lành mạnh và không thay thế các chỉ định điều trị y khoa. Người có bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung men vi sinh nào.