Trả lời ngắn: Hiện chưa có hướng dẫn lâm sàng hoặc nghiên cứu trên người cao tuổi xác định rằng người uống trà hàm ếch cần xét nghiệm định kỳ một bộ chỉ số cụ thể. Tổng quan khoa học về chi Saururus cho biết dữ liệu độc tính, dược động học và giá trị lâm sàng còn hạn chế [1]. Vì vậy, không thể dựa vào bằng chứng hiện có để khuyên mọi người kiểm tra gan, thận hay điện giải theo một lịch cố định chỉ vì đã uống trà này.

Điểm cần làm trước là xác minh đúng loài, bộ phận cây và dạng sản phẩm; ghi lại lượng, thời gian dùng cùng toàn bộ thuốc và thực phẩm bổ sung; sau đó hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ xem có cần đánh giá riêng không. Một số thí nghiệm về hợp chất sauchinone gợi ý khả năng ảnh hưởng enzyme chuyển hóa thuốc trong microsome gan người và ở chuột, nhưng chưa chứng minh trà hàm ếch pha tại nhà gây tương tác lâm sàng ở người [2,3].

“Cây hàm ếch” là cây nào?

Tên dân gian có thể thay đổi theo vùng và có thể được dùng cho nhiều loài. Bản ghi dược liệu hiện có của hệ thống định danh cây hàm ếch là Saururus chinensis, còn được gọi bằng một số tên địa phương khác. Trước khi dùng một sản phẩm thảo dược, cần xác nhận tên khoa học trên nhãn hoặc với người có chuyên môn; chỉ dựa vào tên truyền miệng hoặc hình ảnh trên mạng có thể dẫn đến nhầm cây.

Trà tự hãm, cao chiết, viên nang và sản phẩm phối hợp không tương đương nhau. Chúng có thể khác bộ phận cây, dung môi chiết, nồng độ hợp chất, liều mỗi lần và độ tinh khiết. Kết quả thí nghiệm với một lignan đã phân lập không cho biết lượng hợp chất đó trong một cốc trà dân gian. Không có cơ sở để chuyển liều hoặc nguy cơ giữa các dạng này.

Có bằng chứng nào về tác dụng và độ an toàn ở người?

Tổng quan năm 2020 về chi Saururus mô tả các nghiên cứu hóa học, tác dụng dược lý trong phòng thí nghiệm và trên động vật, đồng thời nhấn mạnh rằng dữ liệu độc tính, dược động học, kiểm soát chất lượng và giá trị lâm sàng còn hạn chế [1]. Những phát hiện tiền lâm sàng có thể giúp đặt câu hỏi nghiên cứu; chúng không chứng minh một loại trà có thể điều trị phù, huyết áp, viêm hay bệnh gan ở người.

Trong nguồn khoa học đã đối chiếu cho bài này, chưa thấy thử nghiệm lâm sàng đủ để thiết lập liều uống an toàn, tác dụng điều trị, lịch xét nghiệm định kỳ hoặc mức độ tương tác thuốc của trà hàm ếch ở người cao tuổi. “Chưa có bằng chứng xác nhận nguy cơ” không giống với “đã chứng minh an toàn”. Ngược lại, phát hiện trên tế bào, microsome hay động vật cũng không đủ để kết luận trà pha uống gây hại cho mọi người.

Do đó, người dùng không nên tự xem trà hàm ếch là thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp hoặc sản phẩm “bổ gan” dựa trên cách dùng truyền thống hay quảng cáo. Nếu đang điều trị một bệnh, trà không thay thế thuốc kê đơn hoặc kế hoạch theo dõi đã thống nhất với bác sĩ.

Vì sao có câu hỏi về tương tác thuốc?

Sauchinone là một lignan được phân lập từ Saururus chinensis. Trong nghiên cứu năm 2018, sauchinone ức chế một số hoạt động CYP trong microsome gan người; khi cho chuột dùng chung sauchinone với các thuốc thăm dò được chọn, mức phơi nhiễm của các thuốc đó tăng lên [2]. Một nghiên cứu khác ghi nhận sauchinone ức chế một số enzyme UGT trong microsome gan người; phối hợp với zidovudine làm tăng phơi nhiễm thuốc ở chuột [3].

Hai nghiên cứu này không phải thử nghiệm trà hàm ếch ở người. Chúng dùng hợp chất đã phân lập, hệ thống microsome và mô hình động vật; lượng sauchinone trong sản phẩm dân gian có thể không được đo hoặc không giống với lượng thí nghiệm. Vì vậy, không thể suy ra rằng cây chắc chắn làm tăng nồng độ một thuốc cụ thể ở bệnh nhân, cũng không thể lập danh sách thuốc cần ngưng chỉ từ dữ liệu đó.

Tuy vậy, tín hiệu tiền lâm sàng là lý do hợp lý để nói rõ với nhân viên y tế nếu đang dùng thường xuyên, nhất là khi dùng nhiều thuốc. Viện NCCIH lưu ý bằng chứng nghiên cứu lâm sàng về tương tác giữa thảo dược và thuốc còn hạn chế; Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ cũng khuyến khích người lớn tuổi trao đổi với bác sĩ về thực phẩm bổ sung và thuốc đang dùng [4,5]. Đây là nguyên tắc rà soát an toàn chung, không phải khẳng định đã có tương tác lâm sàng được chứng minh riêng cho S. chinensis.

Vậy người cao tuổi nên kiểm tra những gì?

Không có “gói xét nghiệm trà hàm ếch” đã được xác nhận. Việc xét nghiệm nên dựa trên bệnh nền, thuốc, triệu chứng, sản phẩm cụ thể và đánh giá của người chăm sóc sức khỏe.

  • Mang theo thông tin sản phẩm: chụp nhãn, ghi tên khoa học nếu có, bộ phận cây, dạng bào chế, nhà sản xuất, thời gian bắt đầu và lượng dùng. Nếu là cây tự hái hoặc trà không nhãn, nói rõ điều đó; không nên khẳng định loài chỉ dựa vào lời bán hàng.
  • Rà soát thuốc và thực phẩm bổ sung: liệt kê thuốc kê đơn, thuốc mua không cần đơn, vitamin, thảo dược và trà dùng hằng ngày. Dược sĩ hoặc bác sĩ có thể rà nguy cơ dựa trên đúng thuốc và sản phẩm; dữ liệu hiện có không cho phép tự kết luận phải ngưng một thuốc cụ thể.
  • Không tự yêu cầu một xét nghiệm chỉ vì uống trà: nếu không triệu chứng và không có chỉ định khác, chưa có bằng chứng cho lịch xét nghiệm gan, thận hoặc điện giải riêng cho cây này. Bác sĩ có thể chọn xét nghiệm khi bệnh sử, thuốc đang dùng hoặc dấu hiệu cụ thể khiến việc đó cần thiết.
  • Không tự ngừng thuốc điều trị: thay đổi liều thuốc huyết áp, tim mạch, chống đông, tiểu đường hoặc thuốc khác có thể gây hại. Hãy hỏi người kê đơn hoặc dược sĩ trước khi đổi cách dùng.
  • Theo dõi điều gì mới xuất hiện: nếu sau khi bắt đầu sản phẩm có phát ban, sưng môi/lưỡi, khó thở, choáng, ngất, nôn kéo dài, vàng da hoặc nước tiểu sẫm, cần ngừng dùng sản phẩm nghi ngờ và tìm hỗ trợ y tế phù hợp. Khó thở, ngất hoặc phản ứng dị ứng nặng cần cấp cứu.

Ai nên thận trọng hơn với thảo dược không chuẩn hóa?

Người cao tuổi có thể cùng lúc dùng nhiều thuốc và thực phẩm bổ sung, trong khi một sản phẩm thảo dược không rõ thành phần có thể khiến việc rà soát tương tác khó hơn. Cần trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng nếu đang điều trị nhiều bệnh, có bệnh gan hoặc thận, từng dị ứng với thảo dược, chuẩn bị phẫu thuật, hoặc đang dùng thuốc mà việc thay đổi nồng độ có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả và an toàn [4,5]. Đây là khuyến nghị thận trọng áp dụng cho sản phẩm thảo dược nói chung; nó không có nghĩa hàm ếch đã được chứng minh gây biến cố ở tất cả các nhóm trên.

Hãy cảnh giác với sản phẩm không ghi rõ tên khoa học, bộ phận cây, thành phần, nhà sản xuất hoặc liều lượng; với lời hứa chữa nhiều bệnh; và với lời khuyên tự tăng liều vì “cây lành”. Chất lượng lô hàng có thể khác nhau, còn thành phần pha trộn hoặc nhầm loài làm cho bằng chứng về một mẫu nghiên cứu khó áp dụng cho sản phẩm đang cầm trên tay.

Nếu đã uống thường xuyên thì nên làm gì?

Không cần hoảng sợ chỉ vì từng uống trà hàm ếch. Hãy ghi lại dạng sản phẩm và thời gian sử dụng, giữ bao bì nếu còn, rồi đưa thông tin đó vào lần rà soát thuốc kế tiếp. Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, có thể liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ để hỏi riêng về sản phẩm và lịch theo dõi phù hợp. Không tự dừng thuốc kê đơn và không tự làm nhiều xét nghiệm không có chỉ định.

Nếu chưa dùng và chỉ định thử để điều trị một triệu chứng, cần cân nhắc rằng hiệu quả ở người chưa được xác lập bằng dữ liệu lâm sàng đủ mạnh. Nên tìm nguyên nhân của triệu chứng với chuyên gia thay vì trì hoãn việc khám hoặc thay thế điều trị bằng một loại trà không rõ liều.

Kết luận

Hiện chưa có chỉ số xét nghiệm hay lịch theo dõi riêng được xác lập cho người cao tuổi uống trà hàm ếch. Tổng quan dược lý ghi nhận khoảng trống về độc tính và giá trị lâm sàng; thí nghiệm sauchinone trong microsome gan người và chuột chỉ tạo tín hiệu cần nghiên cứu thêm, chưa chứng minh tương tác ở người dùng trà [1][2][3]. Cách tiếp cận phù hợp là xác nhận chính xác sản phẩm, đưa danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung cho bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát, và chỉ xét nghiệm theo chỉ định dựa trên bệnh sử hoặc triệu chứng [4,5].

Tài liệu tham khảo

[1] Liu G, et al. A Review of Traditional Uses, Phytochemistry, and Pharmacological Properties of the Genus Saururus. Am J Chin Med. 2020;48(1):47–76. PMID: 31964158. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31964158/.

[2] Gong EC, et al. Enzyme Kinetics and Molecular Docking Studies on Cytochrome 2B6, 2C19, 2E1, and 3A4 Activities by Sauchinone. Molecules. 2018;23(3):555. PMID: 29498658. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29498658/.

[3] You BH, et al. Inhibitory Effect of Sauchinone on UDP-Glucuronosyltransferase (UGT) 2B7 Activity. Molecules. 2018;23(2):366. PMID: 29425147. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29425147/.

[4] National Institute on Aging. Dietary Supplements for Older Adults. https://www.nia.nih.gov/health/vitamins-and-supplements/dietary-supplements-older-adults.

[5] National Center for Complementary and Integrative Health. 5 Tips: Natural Products Used for Common Aging-Related Conditions. https://www.nccih.nih.gov/health/tips/tips-natural-products-used-for-common-agingrelated-conditions.