Trả lời ngắn: Cân nặng tăng quanh kỳ kinh thường phản ánh dao động dịch cơ thể, thức ăn trong đường tiêu hóa hoặc thay đổi khẩu phần ngắn hạn hơn là lượng mỡ mới tăng ngay trong vài ngày. Nhưng thời điểm và mức thay đổi khác nhau giữa mỗi người; không phải ai cũng giữ nước trước kỳ kinh. Trong một nghiên cứu 42 phụ nữ, cân nặng trung bình cao hơn khoảng 0,45 kg vào ngày hành kinh so với tuần đầu chu kỳ, chủ yếu do tăng lượng nước ngoại bào; nghiên cứu nhật ký kéo dài một năm ở 62 phụ nữ lại thấy cảm giác giữ nước đạt đỉnh vào ngày đầu ra kinh, không phải những ngày tiền kinh [1,2]. Đây là mức trung bình của các mẫu nhỏ, không phải “mức tăng bình thường” bắt buộc cho mọi cơ thể.
Cân nặng tăng trước kỳ kinh có đồng nghĩa tăng mỡ?
Không thể kết luận như vậy chỉ từ một lần cân. Con số trên cân phản ánh tổng khối lượng cơ thể tại thời điểm đo: nước, thức ăn và chất lỏng trong đường tiêu hóa, glycogen cùng mô mỡ và mô nạc. Một thay đổi nhanh trong một vài ngày không cho biết riêng phần nào đã thay đổi.
Đầy bụng, căng ngực, phù nhẹ hoặc cảm giác quần áo chật có thể xuất hiện trong hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS). ACOG liệt kê đầy bụng và tăng cân trong số các triệu chứng có thể gặp; RCOG cũng nêu giữ nước và cảm giác chướng bụng [3,4]. Những triệu chứng này không chứng minh rằng cơ thể tích thêm mỡ. Cảm giác “nặng người” có thể xuất hiện dù thay đổi cân nặng rất nhỏ hoặc không đo được.
Mỡ cơ thể thay đổi theo cân bằng năng lượng tích lũy theo thời gian, chứ không thể xác định qua một số cân đơn lẻ sát kỳ kinh. Một vài ngày thèm ăn hơn hoặc ăn mặn hơn có thể làm lượng thức ăn, glycogen và nước thay đổi; nếu thói quen ăn dư kéo dài qua nhiều tuần, xu hướng dài hạn mới đáng theo dõi. Không nên biến dao động chu kỳ tự nhiên thành lý do để nhịn ăn hoặc tập bù quá mức.
Nghiên cứu đo cân nặng qua chu kỳ cho thấy gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đo cân nặng, vòng cơ thể, nếp gấp da và thành phần cơ thể hai lần mỗi tuần ở 42 phụ nữ. So với tuần đầu chu kỳ, cân nặng khi hành kinh cao hơn trung bình 0,450 kg; lượng nước ngoại bào cao hơn khoảng 0,474 kg. Các chỉ số thành phần cơ thể khác không thay đổi có ý nghĩa thống kê trong mẫu nghiên cứu [1].
Kết quả gợi ý rằng phần tăng trung bình ở nhóm này chủ yếu liên quan đến dịch ngoại bào, chứ không phải khối mỡ tăng trong kỳ kinh. Tuy vậy, nghiên cứu không chứng minh mọi người sẽ tăng 450 g, không dự đoán chính xác một cá nhân sẽ tăng lúc nào, và thiết kế quan sát với 42 người không đủ để thiết lập ngưỡng chẩn đoán. Thiết bị đo thành phần cơ thể cũng có thể chịu ảnh hưởng bởi tình trạng nước.
Một nghiên cứu tiến cứu khác theo dõi nhật ký hằng ngày của 62 phụ nữ khỏe mạnh trong 765 chu kỳ. Điểm tự báo cáo về giữ nước/chướng bụng trung bình cao nhất vào ngày đầu ra kinh, thấp nhất giữa giai đoạn nang noãn; điểm này không liên hệ có ý nghĩa với nồng độ estradiol hoặc progesterone trong mẫu [2]. Đây là đánh giá cảm giác triệu chứng, không phải đo từng mililit nước trong cơ thể. Nhưng dữ liệu cho thấy không nên mặc định hiện tượng này luôn đạt đỉnh trước khi ra kinh hoặc có một cơ chế hormone đơn giản giải thích cho tất cả.
Vai trò của hormone, muối và cảm giác phù nề
Triệu chứng tiền kinh nguyệt có mối liên quan về thời điểm với thay đổi nội tiết của chu kỳ, nhưng cơ chế chính xác của PMS chưa được hiểu đầy đủ. RCOG cho biết nguyên nhân chưa rõ; một số người có thể nhạy cảm hơn với những thay đổi hormone và chất dẫn truyền thần kinh [4]. Estrogen, progesterone, hệ điều hòa dịch và thói quen ăn uống có thể là những yếu tố được nghiên cứu, nhưng không nên nói một hormone đơn lẻ chắc chắn gây mọi lần tăng cân.
Muối, lượng carbohydrate, đồ uống, táo bón, thời điểm ăn tối, giấc ngủ và hoạt động thể chất đều có thể làm cân nặng dao động tạm thời. Nạp nhiều muối hơn có thể khiến cơ thể giữ dịch ở một số người; bữa ăn lớn hoặc táo bón cũng làm bụng căng mà không phải tăng mỡ. Một số nghiên cứu ghi nhận lượng năng lượng ăn vào trung bình có thể cao hơn trong pha hoàng thể so với pha nang noãn, nhưng mức chênh lệch thay đổi và phương pháp giữa các nghiên cứu không đồng nhất [5]. Điều đó không đồng nghĩa mọi người đều ăn nhiều hơn hoặc tăng mỡ theo chu kỳ.
Làm sao phân biệt xu hướng với dao động ngắn hạn?
Nếu cân nặng không gây lo âu, hãy so sánh các lần cân trong điều kiện tương tự: cùng thời điểm trong ngày, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và trên cùng một chiếc cân. Thay vì so cân trước kỳ kinh với cân sau khi vừa thức dậy ở tuần khác, hãy xem xu hướng nhiều tuần hoặc so cùng giai đoạn của các chu kỳ kế tiếp.
Ghi ngắn gọn ngày bắt đầu ra kinh, cảm giác chướng bụng, táo bón, thay đổi khẩu vị, lượng vận động và các yếu tố khác có thể giúp nhận ra quy luật cá nhân. RCOG khuyến nghị ghi nhật ký triệu chứng ít nhất hai chu kỳ liên tiếp để nhân viên y tế đánh giá mẫu PMS [4]. Nhật ký không cần theo dõi từng gam thức ăn hay cân nhiều lần trong ngày; nếu việc theo dõi khiến bạn ám ảnh, lo âu hoặc ảnh hưởng ăn uống, hãy dừng và trao đổi với chuyên gia.
Nếu mục tiêu của bạn là quản lý cân nặng, đừng điều chỉnh kế hoạch vì một lần tăng cân quanh kỳ kinh. Hãy cân nhắc trung bình dài hạn hoặc những lần đo cùng giai đoạn chu kỳ. Cân nặng giảm trở lại sau khi bắt đầu hành kinh thường phù hợp với dao động dịch, nhưng không phải tiêu chí duy nhất để tự chẩn đoán.
Có cần cắt muối, uống ít nước hoặc dùng thuốc lợi tiểu?
Không nên tự hạn chế nước, nhịn ăn, dùng thuốc lợi tiểu hay “detox” để kéo số cân xuống. Các cách này có thể gây mất nước, rối loạn điện giải hoặc che lấp nguyên nhân triệu chứng. Hãy uống theo nhu cầu, ăn khẩu phần cân bằng và hạn chế thực phẩm quá mặn nếu bạn nhận thấy chúng làm khó chịu nặng hơn; không cần loại bỏ hoàn toàn muối hoặc carbohydrate.
Vận động đều, ngủ đủ và bữa ăn cân bằng có thể hỗ trợ sức khỏe chung; RCOG liệt kê tập thể dục, ăn uống lành mạnh và quản lý căng thẳng trong những thay đổi lối sống có thể thử để kiểm soát PMS [4]. Nếu chướng bụng hoặc giữ nước ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, bác sĩ có thể xem xét các lựa chọn điều trị phù hợp sau khi đánh giá tiền sử và thuốc đang dùng. Không tự uống thuốc lợi tiểu hoặc bổ sung liều cao vì cân nặng dao động.
Khi nào tăng cân cần được đánh giá?
Hãy trao đổi với nhân viên y tế nếu cân nặng tăng liên tục qua nhiều tuần hoặc tháng, không giảm theo mẫu thường thấy của bạn, hoặc đi kèm phù rõ ở mặt/chân, khó thở, tiểu ít, đau bụng dai dẳng hay triệu chứng mới xuất hiện. Tăng cân có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân như thuốc, táo bón, rối loạn tuyến giáp, bệnh thận/tim hoặc thay đổi chế độ ăn; chu kỳ kinh nguyệt không nên được mặc định là nguyên nhân duy nhất.
PMS cần được xem xét khi triệu chứng lặp lại theo chu kỳ và ảnh hưởng sinh hoạt; nếu thay đổi tâm trạng hoặc triệu chứng thể chất nặng, hãy tìm tư vấn thay vì chỉ tập trung vào cân nặng. Người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc lo âu về hình thể có thể cân nhắc không tự cân và nhờ chuyên gia hỗ trợ một cách theo dõi ít gây áp lực hơn.
Kết luận
Tăng cân quanh kỳ kinh thường là dao động ngắn hạn của dịch, đường tiêu hóa và khẩu phần; một lần cân không thể phân biệt chính xác mỡ với nước. Nghiên cứu nhỏ ghi nhận trung bình khoảng 0,45 kg tăng vào ngày hành kinh, chủ yếu là nước ngoại bào, nhưng thời điểm và mức độ khác nhau giữa người với người [1,2]. Theo dõi mẫu qua vài chu kỳ nếu điều đó hữu ích, tránh nhịn ăn hoặc tự dùng thuốc lợi tiểu, và đi khám nếu tăng cân kéo dài hay có phù/khó thở. Có thể đọc thêm bài về chế độ ăn Địa Trung Hải và năng lượng cần cho chu kỳ kinh nguyệt để xem đủ năng lượng và khẩu phần cân bằng quan trọng thế nào với sức khỏe chu kỳ.



