Bồ công anh từ lâu đã được xem là một loại thảo dược thanh nhiệt, thải độc quen thuộc trong đời sống người Việt. Nhiều người có thói quen hái lá tươi làm trà, nấu canh hoặc tìm mua các sản phẩm chiết xuất từ rễ bồ công anh khô để hỗ trợ tiêu hóa và làm mát gan. Tuy nhiên, ít ai biết rằng loại cây dại tưởng chừng lành tính này lại tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng đối với những người có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là nhóm người đã từng có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc.
Thực tế y khoa cho thấy, bồ công anh thuộc họ thực vật Cúc (Asteraceae hay Compositae), và việc vô tư sử dụng loại cây này có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch không mong muốn [1]. Nếu bạn từng bị hắt hơi, ngứa mũi khi cắm hoa cúc ngày Tết, hoặc nổi mẩn ngứa khi chạm vào các loại hoa cúc dại, việc uống trà bồ công anh hay đắp lá bồ công anh lên da có thể dẫn đến hiện tượng dị ứng chéo với nhiều mức độ nguy hiểm khác nhau.
Thủ phạm sesquiterpene lactone trong các loài họ Cúc
Để hiểu rõ căn nguyên của các phản ứng bất thường khi dùng bồ công anh, cần nhìn vào bản chất thực vật học và hóa học của họ Cúc. Họ Cúc là một trong những họ thực vật lớn nhất trên thế giới với các thành viên phân bố khắp các châu lục [2]. Các thống kê y tế hiện đại ghi nhận họ Cúc là họ thực vật có hoa lớn thứ hai toàn cầu, chiếm tới khoảng 10% tổng số các loài hoa cũng như bao gồm vô số loại thảo mộc, cỏ dại và rau củ ăn hàng ngày [3].
Bên cạnh những hoạt chất có lợi, các đại diện của họ Cúc chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng gây mẫn cảm cho cơ thể người [2]. Trong số các hợp chất này, sesquiterpene lactone (thường được viết tắt là SLs) được xác định là nhóm thành phần chính chịu trách nhiệm gây kích ứng và viêm da [2]. Khi hệ miễn dịch của một người đã bị kích thích và nhạy cảm với nhóm chất sesquiterpene lactone từ trước, bất kỳ sự tiếp xúc nào sau đó với các loài cây chứa cấu trúc hóa học tương tự đều có thể kích hoạt phản ứng phòng vệ quá mức của cơ thể [2].
Nguy cơ dị ứng chéo: Cơ chế và triệu chứng
Dị ứng chéo xảy ra khi hệ thống miễn dịch nhận diện các phân tử protein hoặc hợp chất hóa học trong các loài thực vật khác nhau như thể chúng là một. Các bằng chứng khoa học đã công bố cho thấy tình trạng phản ứng chéo nghiêm trọng giữa các dị nguyên họ Cúc với thực phẩm và phấn hoa (hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm) ở những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm [2].
Các triệu chứng dị ứng liên quan đến họ thực vật này rất phong phú và có thể biểu hiện ở nhiều cơ quan khác nhau. Phản ứng có thể bắt đầu từ các vết chàm đỏ ngoài da (eczema), ngứa ngáy dữ dội, tiến triển thành bệnh sốt mùa cỏ khô (hay fever), các cơn co thắt phế quản gây hen suyễn, và thậm chí là sốc phản vệ đe dọa tính mạng [2]. Tại khu vực Bắc Mỹ, viêm da do thực vật họ Cúc thường biểu hiện kinh điển dưới dạng viêm da tiếp xúc dị ứng theo mùa, phần lớn khu trú ở các vùng da hở như chi trên [3].
Sự tương đồng về cấu trúc của các sesquiterpene lactone giữa các chi trong họ Cúc giải thích tại sao một người chưa từng tiếp xúc trực tiếp với bồ công anh vẫn có thể phát bệnh ngay trong lần đầu sử dụng. Một nghiên cứu công bố năm 1985 ghi nhận trường hợp 2 người bán hoa bị viêm da tiếp xúc với các loài cúc (Chrysanthema) đã cho kết quả thử nghiệm áp da (patch-test) dương tính chéo với loài hoa cúc dại Liatris spicata [4]. Chi Liatris có khoảng 30 loài và chứa vô số phân tử sesquiterpene lactone có khả năng phản ứng chéo với các chất cùng nhóm ở những loài họ Cúc bản địa châu Âu [4]. Điều này củng cố nguyên lý rằng tính mẫn cảm không chỉ giới hạn ở một loài đơn lẻ mà lan tỏa sang các thành viên khác trong toàn bộ họ thực vật.
Trà thảo mộc bồ công anh kích hoạt viêm da tiếp xúc
Một thắc mắc rất thường gặp là liệu việc đun sôi, phơi khô bồ công anh để làm trà uống có loại bỏ được nguy cơ dị ứng hay không. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2006 đã trực tiếp giải đáp vấn đề này khi khảo sát tình trạng dị ứng tiếp xúc với các loại trà thảo mộc có nguồn gốc từ họ Cúc ở những bệnh nhân dị ứng với sesquiterpene lactone [5].
Trong nghiên cứu nói trên, 20 bệnh nhân đã được xác định dị ứng tiếp xúc với sesquiterpene lactone được mời tham gia thử nghiệm áp da với dịch chiết nước của 8 loại trà thảo mộc họ Cúc khác nhau, kết hợp thử nghiệm với hợp chất parthenolide cùng các chất sesquiterpene lactone khác [5]. Kết quả chỉ ra rằng có tới 18 trong số 20 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 90%) xuất hiện phản ứng dương tính với các loại trà họ Cúc [5]. Trong số đó, các phản ứng chủ yếu xảy ra với trà làm từ cúc La Mã Đức (German chamomile), bồ công anh (dandelion) và ngải tây (wormwood) [5]. Nghiên cứu cũng xác định parthenolide là chất gây phản ứng đồng thời thường gặp nhất [5].
Kết quả lâm sàng này khẳng định rằng các chất gây dị ứng nhóm sesquiterpene lactone trong bồ công anh vẫn tồn tại trong dịch chiết dạng trà túi lọc hoặc trà hãm nước sôi thông thường [5]. Đa số bệnh nhân vốn đã có dị ứng tiếp xúc với sesquiterpene lactone cũng đồng thời bị dị ứng với các loại trà thương mại chế biến từ các cây họ Cúc [5]. Do đó, việc uống trà bồ công anh không hề loại bỏ được rủi ro cho người có cơ địa mẫn cảm.
Dữ liệu dịch tễ về tỷ lệ dị ứng với bồ công anh trong cộng đồng
Không chỉ gây lo ngại trên các đối tượng đã có tiền sử bệnh lý từ trước, khả năng gây mẫn cảm của bồ công anh cũng đã được đánh giá cụ thể trên các nhóm dân cư rộng lớn hơn. Tại khu vực Vojvodina, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2005 đã tiến hành khảo sát dị ứng tiếp xúc với cây bồ công anh (Taraxacum officinale) và cây cỏ mười hai (Stellaria media) sau khi phát hiện các trường hợp hồng ban đa dạng do tiếp xúc với cỏ dại [1].
Nghiên cứu được triển khai trên 263 cá nhân, phân chia thành các nhóm bệnh lý da liễu khác nhau: 43 người mắc viêm da cơ địa ngoại sinh, 55 người bị viêm da tiếp xúc dị ứng, 118 người mắc các bệnh da viêm mạn tính không do dị ứng và 47 người trưởng thành khỏe mạnh hoàn toàn [1]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng dịch chiết ether nguyên chất của bồ công anh ở hai nồng độ là 0,1% và 3% trong tá dược sáp dầu để thực hiện thử nghiệm trên da [1].
Kết quả cho thấy phương pháp thử nghiệm này an toàn, không tự gây kích ứng hay làm mẫn cảm thêm cho người tham gia [1]. Tỷ lệ hiện mắc dị ứng tiếp xúc tổng thể với dịch chiết bồ công anh được xác định là 1,14%, trong khi đối với cỏ mười hai là 2,28% [1]. Các tác giả nhấn mạnh rằng các bộ dị nguyên chuẩn thương mại không phải lúc nào cũng phát hiện được dị ứng thực vật họ Cúc, và việc thử nghiệm bổ sung bằng dịch chiết bồ công anh giúp phát hiện phần lớn các trường hợp nhạy cảm [1]. Với tỷ lệ phát hiện trên 1%, bồ công anh đã đưa vùng đất này vào nhóm khu vực có nguy cơ gây mẫn cảm tiếp xúc trong cộng đồng [1].
Những đối tượng có nguy cơ cao cần đặc biệt lưu tâm
Từ các bằng chứng khoa học thu thập được, có thể thấy nguy cơ dị ứng thực vật không phân bổ đồng đều mà tập trung rõ rệt ở những nhóm đối tượng có tần suất tiếp xúc thường xuyên hoặc đã mang sẵn cơ địa quá mẫn.
Các thống kê từ châu Âu và Mỹ đã chứng minh nguy cơ cao mắc các bệnh ngoài da liên quan mật thiết đến việc tiếp xúc với thực vật [2]. Tình trạng này khiến viêm da do thực vật ngày càng trở thành vấn đề được quan tâm lớn trong ngành da liễu [2]. Trong xã hội, một số nghề nghiệp đặc thù có nguy cơ rất cao bị phơi nhiễm với độc tố và các chất gây dị ứng từ thực vật [2].
Nguy cơ cao nhất được ghi nhận ở những người lao động làm việc ngoài trời hoặc thường xuyên thao tác với cây cỏ, nông sản [2]. Nhóm này bao gồm nông dân, người làm vườn, công nhân lâm nghiệp và vườn ươm giống, thợ cắm hoa, đầu bếp, người làm công việc nội trợ, dọn dẹp vệ sinh và nhân viên cửa hàng tạp hóa thực phẩm [2]. Những người thuộc nhóm ngành nghề này thường xuyên tích lũy sự mẫn cảm với họ Cúc qua thời gian dài tiếp xúc trực tiếp qua da, từ đó dễ dàng bùng phát các phản ứng cấp tính hoặc mạn tính nếu dùng bồ công anh dạng tươi, khô hay sản phẩm chiết xuất [2].
Hướng dẫn sử dụng bồ công anh và cách xử trí an toàn
Mặc dù bồ công anh là một thảo dược quen thuộc, việc sử dụng cần dựa trên sự hiểu biết khoa học đúng đắn thay vì mù quáng tin vào các lời truyền miệng về công dụng thải độc, thanh lọc cơ thể.
Để bảo vệ bản thân và người thân trong gia đình, độc giả cần lưu ý các khuyến nghị thực hành sau:
Đầu tiên, hãy rà soát kỹ tiền sử bản thân. Nếu bạn từng có biểu hiện viêm da tiếp xúc, ngứa, mẩn đỏ khi chạm vào cúc vạn thọ, cúc mâm xôi, cúc hoa vàng, hướng dương hoặc ngải cứu, tuyệt đối không nên tự ý uống trà bồ công anh hay ăn rau bồ công anh sống [1, 8]. Hiện nay, bộ xét nghiệm sàng lọc dị ứng họ Cúc (bao gồm hỗn hợp sesquiterpene lactone và hỗn hợp 5 loài thực vật họ Cúc) là một công cụ chẩn đoán triển vọng giúp cải thiện quy trình phát hiện và điều trị dị ứng [2].
Thứ hai, nếu không chắc chắn về cơ địa của mình nhưng vẫn muốn sử dụng, người tiêu dùng chỉ nên bắt đầu với lượng rất nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể trong 24 đến 48 giờ. Tuy nhiên, nếu bạn thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ nghề nghiệp cao như thợ cắm hoa hay người làm vườn, cần thận trọng tối đa trước khi đưa bất kỳ sản phẩm họ Cúc nào vào chế độ ăn uống hàng ngày [2].
Thứ ba, không tự ý dùng bồ công anh như một phương thuốc thay thế cho các chỉ định y khoa. Khi nghi ngờ có biểu hiện dị ứng như nổi ban đỏ ở tay, sưng môi, khó thở, hay ngứa ngáy sau khi tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm từ bồ công anh, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng miễn dịch để được thăm khám kịp thời [1, 7].
Bồ công anh chỉ thực sự mang lại lợi ích cho sức khỏe khi được dùng đúng người, đúng cách. Hiểu rõ mối liên hệ giữa cơ địa dị ứng họ Cúc và nguy cơ phản ứng chéo với bồ công anh là bước đi cần thiết giúp bạn phòng ngừa hiệu quả các biến chứng nguy hiểm cho làn da và hệ hô hấp.
