Người có cơ địa dị ứng phấn hoa uống trà hoa mộc có bị mề đay?

Trà hoa mộc (hoa quế) thơm dịu, hay dùng pha trà, làm bánh. Người có cơ địa viêm mũi dị ứng phấn hoa thường lo lắng uống trà từ nụ hoa khô có gây ngứa miệng, nổi mề đay không.

Câu trả lời ngắn: Có nguy cơ. Người dị ứng phấn hoa uống trà hoa mộc có thể bị mề đay tiếp xúc tại niêm mạc miệng họng, ngứa môi lưỡi, hoặc phản ứng da toàn thân do hiện tượng phản ứng chéo giữa dị nguyên phấn hoa và thực vật ^{[1] [2] [3] [4]}.

Vì sao dị ứng phấn hoa lại gây ngứa khi uống trà hoa?

Cơ chế chính là Hội chứng dị ứng miệng (OAS), còn gọi là hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (PFS) ^{[2] [4]}. Đây là dạng mề đay tiếp xúc niêm mạc xảy ra ở người đã mẫn cảm với phấn hoa trong không khí ^{[2] [4]}.

Khác với dị ứng thực phẩm đơn thuần, OAS cần quá trình mẫn cảm trước với dị nguyên đường hô hấp ^[4]. Khi ăn uống thực phẩm thực vật có cấu trúc protein tương đồng (đồng dạng) với phấn hoa, kháng thể IgE trong cơ thể nhận diện nhầm và kích hoạt phản ứng quá mẫn ^{[2] [4]}.

Triệu chứng thường gặp nhất là ngứa môi, lưỡi và khoang miệng ^[4]. Đa số biểu hiện nhẹ, tự giới hạn ở niêm mạc miệng họng, nhưng đôi khi có thể lan rộng toàn thân và đe dọa tính mạng ^[2]. Năm 2008, các nhà khoa học đề xuất thuật ngữ "hội chứng quá mẫn tiếp xúc thực phẩm" (FCHS) để bao quát cả phản ứng qua trung gian miễn dịch và không qua miễn dịch tại niêm mạc khi tiếp xúc thực phẩm ^[2].

Mối liên hệ giữa họ Hoa mộc và dị ứng phấn hoa

Hoa mộc thuộc chi Osmanthus, nằm trong họ Ô liu (Oleaceae) ^[3]. Phấn hoa họ Oleaceae là một trong những nguyên nhân quan trọng gây dị ứng phấn hoa do khả năng phản ứng chéo mạnh giữa các loài cùng họ như tần bì (Fraxinus excelsior), nữ trinh (Ligustrum vulgaris), ô liu (Olea europaea) và mộc hương Mỹ (Osmanthus americanus) ^[3].

Ngay cả ở vùng ít trồng cây ô liu, người bệnh vẫn dương tính cao với dị nguyên họ này vì hít phải phấn của các cây cùng họ xung quanh ^[3]. Khi cơ thể đã có kháng thể IgE với họ Oleaceae, việc tiếp xúc với chế phẩm từ chi Osmanthus hoặc thực phẩm liên quan dễ kích hoạt triệu chứng tại niêm mạc và da ^{[2] [3]}.

Ngoài ra, dị ứng phấn hoa thường đi kèm nhiều loại cỏ cây khác nhau ^{[1] [5]}. Phản ứng chéo không chỉ gói gọn trong một loài mà lan sang các thực vật có họ hàng gần hoặc xa về mặt thực vật học ^{[1] [2] [3]}.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoa mộc và dị ứng phấn hoa?

Một nghiên cứu công bố năm 2009 tại thành phố Mexico đã khảo sát tỷ lệ mẫn cảm với phấn hoa họ Oleaceae, phản ứng chéo và hội chứng dị ứng miệng (OAS) ^[3]. Nghiên cứu tiến hành theo dõi dọc trong 2 tháng trên 279 bệnh nhân đến khám vì triệu chứng nghi ngờ dị ứng hô hấp, sử dụng bảng câu hỏi OAS và xét nghiệm lẩy da (SPT) ^[3].

Kết quả cho thấy 164 người (58,8%) có dị ứng hô hấp và dương tính lẩy da với phấn hoa ^[3]. Trong đó, tỷ lệ dương tính với ô liu (Olea europaea) cao nhất (52,4%), tiếp theo là tần bì (Fraxinus excelsior) 43,3%, nữ trinh (Ligustrum vulgaris) 36,6% và hoa mộc Mỹ (Osmanthus americanus) chiếm 15,9% ^[3]. Chỉ có 5,5% bệnh nhân mẫn cảm đơn độc với ô liu, chứng tỏ sự giao thoa lớn giữa các loài trong họ ^[3].

Đáng chú ý, tỷ lệ mắc hội chứng dị ứng miệng (OAS) ở các nhóm mẫn cảm phấn hoa này rất cao: lần lượt là 53,5%, 50,7%, 50% và 53,8% (nhóm dương tính với Osmanthus americanus có 53,8% bị OAS) ^[3]. Các thực phẩm gây triệu chứng chủ yếu ghi nhận trong nghiên cứu là đào, táo, kiwi, lê và chuối ^[3].

Về mối liên hệ giữa dị ứng phấn hoa và tổn thương da, một nghiên cứu năm 1990 khảo sát bệnh nhân dị ứng phấn hoa ngải cứu (Artemisia vulgaris) cho thấy 42% bệnh nhân dị ứng phấn hoa có phản ứng da dương tính với ngải cứu ^[1]. Trong nhóm nghiên cứu gồm 187 người, có 139 người đồng thời dị ứng phấn cỏ ^[1].

Ở nhóm mẫn cảm với ngải cứu, triệu chứng thường khởi phát muộn (71% trên 21 tuổi) ^[1]. Có tới 40% bệnh nhân được chẩn đoán hen phế quản và 25% xuất hiện các phản ứng dị ứng trên da ^[1]. Có 80% trường hợp mẫn cảm ngải cứu đi kèm mẫn cảm họ cỏ (Graminae), và gần 50% bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng quanh năm chứ không chỉ theo mùa ^[1].

Một nghiên cứu khác năm 1993 tại thành phố Split (nơi cây Parietaria officinalis gây ra khoảng 65% ca dị ứng phấn hoa) đã so sánh người mới chuyển đến và người bản địa ^[5]. Ở người mới đến, mức độ phản ứng lẩy da và nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu trong huyết thanh tăng tỷ lệ thuận với thời gian cư trú ^[5]. Ngược lại, ở người sinh ra và lớn lên tại chỗ, tuổi càng cao thì cường độ quá mẫn càng có xu hướng giảm ^[5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự mẫn cảm chéo hoặc đồng mắc giữa Parietaria officinalis với phấn hoa ô liu, ngải cứu và bạch dương ở người mới chuyển đến ^[5].

Thành phần hóa học trong hoa mộc và giới hạn bằng chứng

Về mặt hóa học, hoa mộc (Osmanthus fragrans Lour.) chứa nhiều hợp chất đa đường (polysaccharide) ^[6]. Một nghiên cứu phân tích năm 2020 bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (HPLC-MS/MS) đã xác định các đường đơn cấu tạo nên polysaccharide trong 3 giống hoa mộc Osmanthus fragrans bao gồm: mannose, ribose, rhamnose, axit galacturonic, glucose, galactose, xylose và fucose ^[6].

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ giới hạn của bằng chứng hiện tại. Nghiên cứu năm 2020 chỉ tập trung định lượng đường đơn ở điều kiện bảo quản 4 độ C trong 24 giờ (với độ lệch chuẩn tương đối RSD dưới 5% trong 12 giờ đầu) chứ không thử nghiệm khả năng gây dị ứng trên người của nước pha trà ^[6].

Trong khi đó, nghiên cứu năm 2009 kiểm tra lẩy da với phấn hoa Osmanthus americanus và ghi nhận OAS với trái cây (đào, táo, kiwi, lê, chuối), chứ chưa thử nghiệm trực tiếp việc uống dịch chiết hoa Osmanthus fragrans ^[3]. Dù vậy, vì cùng thuộc chi Osmanthus (họ Oleaceae) và cơ chế OAS là phản ứng chéo giữa các protein tương đồng trong thực vật, nguy cơ nổi mề đay niêm mạc hoặc kích ứng da ở người sẵn cơ địa dị ứng phấn hoa là hoàn toàn có cơ sở khoa học ^{[1] [2] [3] [4]}.

Những hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc và dị ứng

Hiểu lầm thứ nhất: "Chỉ hít phấn hoa tươi mới dị ứng, uống hoa khô hãm nước sôi thì an toàn". Thực tế, hội chứng dị ứng miệng (OAS) xảy ra chính khi niêm mạc miệng tiếp xúc với thực phẩm có nguồn gốc thực vật mang dị nguyên tương đồng với phấn hoa đã hít trước đó ^{[2] [4]}.

Hiểu lầm thứ hai: "Dị ứng phấn hoa chỉ gây hắt hơi, sổ mũi theo mùa". Nghiên cứu năm 1990 chỉ ra 25% bệnh nhân mẫn cảm phấn hoa ngải cứu có biểu hiện dị ứng ngoài da, 40% bị hen, và gần 50% có triệu chứng dai dẳng quanh năm ^[1].

Hiểu lầm thứ ba: "Triệu chứng ngứa miệng khi ăn uống đồ thực vật là nhẹ, cứ uống tiếp sẽ quen". Tài liệu năm 2008 khẳng định dù triệu chứng OAS thường nhẹ và tự khỏi tại chỗ, một số trường hợp vẫn có thể tiến triển toàn thân và đe dọa tính mạng ^[2]. Hiện tại, biện pháp dự phòng và điều trị duy nhất được xác nhận là tránh tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng ^[2].

Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa mộc?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là người có tiền sử viêm mũi dị ứng, hen phế quản do phấn hoa, nhất là người đã xác định dương tính với phấn hoa họ Oleaceae (ô liu, tần bì, nữ trinh, hoa mộc) hoặc phấn ngải cứu, bạch dương ^{[1] [5] [3]}. Khoảng hơn một nửa (53,8%) người nhạy cảm với phấn Osmanthus americanus có kèm hội chứng dị ứng miệng ^[3].

Nhóm thứ hai là người từng bị ngứa môi, ngứa lưỡi, sưng họng khi ăn các loại quả như đào, táo, kiwi, lê, chuối ^{[3] [4]}. Đây là dấu hiệu điển hình cho thấy cơ thể đã có phản ứng chéo giữa phấn hoa họ Oleaceae và thực phẩm thực vật ^[3].

Nhóm thứ ba là người mới chuyển đến sinh sống tại các vùng có nhiều cây phát tán phấn hoa lạ, do nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu có xu hướng tăng dần theo thời gian phơi nhiễm mới ^[5]. Người có bệnh nền hô hấp như hen suyễn hoặc đang dùng thuốc điều trị dị ứng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các loại trà hoa.

Cách áp dụng thực tế để thưởng trà an toàn

Nếu bạn có cơ địa dị ứng phấn hoa nhưng chưa rõ mình dị ứng loại nào, hãy thử từng ngụm rất nhỏ khi uống trà hoa mộc lần đầu. Quan sát kỹ phản ứng tại môi, lưỡi và cổ họng trong vòng 15-30 phút xem có cảm giác ngứa râm ran hay nổi mề đay tiếp xúc không ^{[2] [4]}.

Tránh kết hợp trà hoa mộc cùng lúc với các loại trái cây dễ gây phản ứng chéo trong nhóm nhạy cảm họ Oleaceae như đào, táo, kiwi, lê và chuối ^[3]. Việc nạp nhiều dị nguyên tương đồng cùng lúc có thể làm tăng mức độ phản ứng tại niêm mạc ^{[2] [3]}.

Khi mua hoa mộc khô, nên chọn loại đã sàng lọc sạch bụi phấn tự do, rửa tráng nhanh qua nước ấm trước khi hãm để giảm bớt lượng phấn hoa bám ngoài cánh hoa. Nếu xuất hiện ngứa miệng, sưng môi hoặc nổi mề đay trên da, cần ngừng uống ngay lập tức vì tránh tác nhân kích thích là cách kiểm soát hiệu quả duy nhất hiện nay ^[2].

Tóm lại, người dị ứng phấn hoa hoàn toàn có thể bị ngứa niêm mạc miệng hoặc mề đay khi dùng trà hoa mộc do cơ chế phản ứng chéo của kháng thể IgE ^{[2] [3] [4]}. Lắng nghe phản ứng cơ thể, thử lượng nhỏ và ngừng ngay khi có dấu hiệu ngứa môi họng là nguyên tắc an toàn cốt lõi. Nếu có tiền sử hen suyễn hoặc phản ứng dị ứng nặng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng miễn dịch trước khi sử dụng.