Một ly nước cam vắt mát lạnh thường được xem là thức uống lành mạnh giúp bổ sung vitamin và tăng cường sức đề kháng mỗi ngày. Tuy nhiên, với những người đang có chỉ số acid uric máu cao hoặc mắc bệnh gout, thức uống quen thuộc này lại gây ra nhiều băn khoăn vì vị ngọt tự nhiên của trái cây.
Câu trả lời ngắn gọn là: Người có nồng độ acid uric cao nên hạn chế uống nước ép cam [1]. Dù chứa vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa có lợi, nước ép cam lại giàu đường fructose tự nhiên — một tác nhân đã được chứng minh trong các nghiên cứu dịch tễ lớn là làm tăng nồng độ acid uric máu và tăng nguy cơ khởi phát bệnh gout [2]. Thay vì uống nước ép, người bệnh nên ưu tiên ăn trái cây nguyên múi với lượng vừa phải hoặc chọn các loại quả ít đường fructose hơn [1].
Vì sao nước ép cam gây tranh cãi ở người tăng acid uric?
Tăng acid uric máu (hyperuricemia) là rối loạn chuyển hóa phổ biến trên toàn cầu, đặc trưng bởi nồng độ acid uric trong máu cao bất thường [3]. Theo khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES), tỷ lệ tăng acid uric máu tại Mỹ tăng từ 19,1% giai đoạn 1988–1994 lên 21,5% giai đoạn 2007–2008, và duy trì ở mức 20,2% ở nam giới cùng 20,0% ở nữ giới trong báo cáo năm 2015–2016 [4]. Tình trạng này là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến bệnh gout (viêm khớp do lắng đọng tinh thể urat ở ngón chân cái, bàn tay, bàn chân), đồng thời liên quan mật thiết đến tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, bệnh thận mạn tính và bệnh tim mạch [5].
Trong بدن cơ thể, acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình dị hóa nhân purine [3]. Enzyme đóng vai trò chìa khóa trong quá trình này là xanthine oxidoreductase (XOR) — một enzyme chứa molypden tồn tại ở hai dạng là xanthine oxidase (XO) và xanthine dehydrogenase (XDH) [3]. Enzyme này xúc tác quá trình oxy hóa hypoxanthine thành xanthine và cuối cùng tạo ra acid uric [3]. Đồng thời, quá trình tạo acid uric bởi enzyme xanthine oxidase cũng sinh ra các gốc tự do (ROS), thúc đẩy căng thẳng oxy hóa nội bào và góp phần gây tổn thương mạch máu [4].
Nước ép cam đặt ra một bài toán hai mặt trong quá trình chuyển hóa này. Một mặt, chế phẩm từ cam chứa hàm lượng lớn đường fructose [2]. Khi tiêu thụ đồ uống giàu fructose, quá trình phân giải đường này trong cơ thể thúc đẩy sự thoái giáng nucleotide purine thông qua việc tiêu thụ năng lượng tế bào và chuyển hóa thành các chất trung gian thuộc chuỗi purine, từ đó kích thích hoạt động tạo acid uric máu [2]. Mặt khác, nước cam lại chứa nhiều vitamin C có khả năng tăng đào thải acid uric qua thận, cùng hoạt chất flavanone chính là hesperetin có đặc tính ức chế enzyme XO và XDH [3]. Chính sự đối lập giữa đường fructose và các vi chất bảo vệ khiến tác động của nước cam trở nên phức tạp [1].
Nghiên cứu quy mô lớn cảnh báo nguy cơ từ đồ uống giàu fructose
Để làm rõ tác động thực sự của nước ép cam trên người, một nghiên cứu đoàn hệ tương lai công bố năm 2011 đã theo dõi 78.906 phụ nữ không có tiền sử mắc bệnh gout trong suốt 22 năm (từ năm 1984 đến 2006) thuộc dự án Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) [2]. Các nhà khoa học thu thập thông tin tiêu thụ đồ uống qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm và ghi nhận các ca mắc gout mới dựa trên tiêu chuẩn của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ [2].
Kết quả sau 22 năm ghi nhận 778 ca mắc gout mới được xác nhận [2]. Phân tích cho thấy việc tiêu thụ đồ uống giàu fructose làm tăng nguy cơ mắc bệnh gout một cách độc lập [2]. Cụ thể, so với những người uống nước cam dưới 1 khẩu phần/tháng, phụ nữ uống 1 khẩu phần nước cam mỗi ngày có nguy cơ mắc gout cao hơn 1,41 lần (tăng 41%), và những người uống từ 2 khẩu phần trở lên mỗi ngày có nguy cơ cao gấp 2,42 lần [2]. Mức tăng nguy cơ tương đối này của nước cam tương đương với nước ngọt có đường (nguy cơ tăng 1,74 lần khi uống 1 khẩu phần/ngày và 2,39 lần khi uống từ 2 khẩu phần/ngày) [2]. Ngược lại, nước ngọt ăn kiêng không chứa đường không làm tăng nguy cơ mắc gout [2]. Khi xét tổng lượng fructose tiêu thụ, nhóm nằm trong phân vị ăn nhiều fructose nhất có nguy cơ mắc gout cao gấp 1,62 lần so với nhóm ăn ít nhất [2]. Dù nguy cơ tuyệt đối tăng thêm ở mức vừa phải (tăng 14 và 47 ca trên 100.000 người-năm tương ứng với 1 và 2 khẩu phần nước cam mỗi ngày do tỷ lệ mắc gout chung ở nữ giới thấp), dữ liệu này vẫn khẳng định mối liên hệ rõ rệt giữa nước cam và bệnh gout [2].
Bên cạnh đó, một bài tổng quan công bố năm 2022 về tương tác giữa fructose và hệ vi sinh vật đường ruột cũng chỉ ra những dữ liệu đáng chú ý về nước ép trái cây [1]. Các tác giả dẫn lại dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn và phân tích gộp (meta-analysis) cho thấy việc tiêu thụ nước ép trái cây nói chung có liên quan đến mức tăng 77% nguy cơ mắc bệnh gout [1]. Đáng lưu ý, trong khi nước ép táo, nước ép bưởi chùm (grapefruit) và nước ép cà chua không cho thấy mối liên hệ với tỷ lệ mắc gout cao hơn, thì nước ép cam lại có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ mắc bệnh này [1]. Tuy nhiên, dữ liệu từ khảo sát NHANES (2001–2002) lại không tìm thấy mối liên hệ giữa việc uống nước ép trái cây chứa đường tự nhiên và nồng độ acid uric máu [1]. Giới hạn của các bằng chứng hiện tại là kết quả giữa các nghiên cứu còn chưa đồng nhất, được giải thích là do sự khác biệt về nồng độ fructose trong từng loại nước ép và cách thức tiêu thụ [1].
Góc nhìn khác từ các thử nghiệm ngắn hạn và nghiên cứu tiền lâm sàng
Trái ngược với kết quả theo dõi dài hạn về nguy cơ bệnh gout, một số thử nghiệm ngắn hạn hoặc trên động vật lại ghi nhận khả năng giảm acid uric của nước cam. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã thử nghiệm tác dụng của nước cam và hoạt chất hesperetin trên chuột bị gây tăng acid uric máu bằng cách tiêm potassium oxonate (liều 250 mg/kg) [3]. Chuột được cho uống nước cam (liều 5 ml/kg) hoặc hesperetin (liều 5 mg/kg) trong vòng 2 tuần [3]. Kết quả cho thấy nước cam làm tăng tổng khả năng chống oxy hóa trong huyết thanh, giảm chỉ số peroxy hóa lipid (MDA), đồng thời ức chế hoạt động của hai enzyme gan là XO và XDH, từ đó làm giảm nồng độ acid uric máu [3]. Hoạt chất hesperetin đơn lẻ cũng có tác dụng hạ acid uric nhưng yếu hơn so với việc dùng toàn bộ nước cam [3]. Dù thuốc điều trị chuẩn allopurinol (liều 5 mg/kg) hạ acid uric mạnh hơn nhiều so với nước cam, thuốc này lại không cải thiện đáng kể các chỉ số căng thẳng oxy hóa như nước cam [3]. Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình chuột thực nghiệm trong thời gian ngắn 2 tuần, không phản ánh đầy đủ quá trình chuyển hóa đường fructose dài hạn ở người [3].
Trên đối tượng con người, một bài báo năm 2023 có dẫn lại thử nghiệm của nhóm tác giả Busing và cộng sự trên 26 người trưởng thành khỏe mạnh trong thời gian can thiệp chéo 2 x 2 tuần, so sánh việc uống nước cam và nước ngọt cola không chứa caffeine [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ acid uric máu không thay đổi khi uống nước ngọt cola, nhưng lại giảm xuống khi uống nước cam nhờ tăng bài tiết acid uric qua nước tiểu [6]. Các nhà nghiên cứu giải thích hiện tượng này là do tác dụng lợi niệu đào thải acid uric (uricosuric effect) của lượng lớn vitamin C tự nhiên trong nước cam, với mức tiêu thụ trung bình trong thử nghiệm lên tới 447 ± 78 mg/ngày [6]. Giới hạn của thử nghiệm này là quy mô mẫu nhỏ (26 người), thời gian theo dõi ngắn (2 tuần) và thực hiện trên người khỏe mạnh có chức năng đào thải thận bình thường, không phải bệnh nhân đã bị rối loạn chuyển hóa acid uric hay mắc bệnh gout [6].
Nước ép nào thực sự có lợi cho người tăng acid uric?
Khi nước ép cam tiềm ẩn rủi ro từ hàm lượng fructose, các nhà khoa học đã tìm kiếm những loại trái cây khác có khả năng hỗ trợ kiểm soát acid uric an toàn hơn. Nổi bật nhất trong các bằng chứng lâm sàng là quả anh đào chua (tart cherry) [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược và thiết kế bắt chéo công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng của nước ép anh đào chua 100% trên 26 người trưởng thành thừa cân và béo phì (gồm 18 nữ và 8 nam, độ tuổi trung bình 41 ± 11 tuổi, chỉ số khối cơ thể BMI > 25,0 kg/m²) [5]. Người tham gia uống 240 mL (8 oz) nước ép anh đào chua hoặc đồ uống giả dược mỗi ngày trong 4 tuần, nghỉ 4 tuần để rửa giải (washout), sau đó đổi sang uống loại còn lại trong 4 tuần tiếp theo [5]. Kết quả cho thấy việc uống 240 mL nước ép anh đào chua mỗi ngày giúp giảm đáng kể nồng độ acid uric huyết thanh tới 19,2% (P < 0,05) [5]. Một nghiên cứu khác được trích dẫn trong tài liệu năm 2023 cũng ghi nhận việc dùng 60 mL dịch cô đặc anh đào chua Montmorency giúp giảm đáng kể urate huyết thanh ở 20 người khỏe mạnh, với mức giảm mạnh nhất đạt được sau 8 giờ bổ sung [6].
Tính hiệu quả này tiếp tục được củng cố trong một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2019, phân tích 6 nghiên cứu được lọc từ các cơ sở dữ liệu PubMed, Embase và Cochrane Library tính đến ngày 15/8/2019 [7]. Kết quả tổng hợp cho thấy bệnh nhân gout sử dụng chiết xuất hoặc nước ép anh đào thường xuyên có số đợt bùng phát cơn gout cấp ít hơn và mức độ đau nhẹ hơn so với nhóm không bổ sung [7]. Dù vậy, các tác giả cũng lưu ý giới hạn là chưa thể thực hiện phân tích gộp (meta-analysis) do số lượng nghiên cứu còn ít và phương pháp đo lường giữa các thử nghiệm có sự khác biệt lớn [7].
Những hiểu lầm thường gặp về nước ép trái cây và bệnh gout
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "đường tự nhiên trong nước ép trái cây hoàn toàn vô hại, chỉ đường tinh luyện trong nước ngọt đóng chai mới gây bệnh gout". Thực tế, dữ liệu theo dõi 22 năm trên 78.906 phụ nữ cho thấy uống từ 2 ly nước cam mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc gout lên 2,42 lần, một con số thậm chí tương đương với mức tăng 2,39 lần khi uống từ 2 lon nước ngọt có đường mỗi ngày [2]. Khi ép nhiều quả cam lấy nước, phần chất xơ bị loại bỏ khiến cơ thể hấp thu một lượng lớn đường fructose cô đặc trong thời gian ngắn [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng có thể dùng nước ép trái cây hoặc thực phẩm chức năng để thay thế hoàn toàn thuốc điều trị gout. Thực tế, tỷ lệ tuân thủ thuốc hạ acid uric ở bệnh nhân gout hiện chỉ dao động từ 20% đến 70% [5]. Các nghiên cứu trên động vật đã chứng minh thuốc điều trị chuyên biệt như allopurinol có tác dụng hạ acid uric mạnh hơn rất nhiều so với nước cam hay hoạt chất chiết xuất từ cam [3]. Bệnh nhân được chẩn đoán mắc gout hoặc tăng acid uric máu bắt buộc phải duy trì các liệu pháp dùng thuốc liên tục (như allopurinol hoặc febuxostat để ức chế enzyme xanthine oxidase) theo chỉ định y khoa; chế độ ăn uống chỉ đóng vai trò hỗ trợ bổ sung [7].
Ai nên thận trọng khi uống nước ép cam?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đã được chẩn đoán mắc bệnh gout hoặc đang có nồng độ acid uric máu cao [1]. Ở những đối tượng này, khả năng đào thải acid uric thường đã suy giảm hoặc quá trình tổng hợp purine đang bị kích thích mạnh; việc nạp thêm lượng lớn fructose từ nước ép cam dễ làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [1].
Nhóm thứ hai là những người có hội chứng chuyển hóa, tích tụ mỡ nội tạng, thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn tính [6]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng tăng acid uric máu có mối liên hệ chặt chẽ với sự tích tụ mỡ nội tạng và kháng insulin, đồng thời là yếu tố nguy cơ độc lập gây tử vong do tim mạch [5]. Việc tiêu thụ đồ uống nhiều đường như nước ép trái cây ở nhóm này không chỉ bất lợi cho chỉ số acid uric mà còn ảnh hưởng xấu đến kiểm soát đường huyết và cân nặng. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị hạ acid uric cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng hàng ngày.
Cách áp dụng thực tế cho người có acid uric cao
Thay vì uống nước ép cam hay các loại nước ép trái cây đóng chai, các chuyên gia dinh dưỡng và nghiên cứu y khoa khuyến cáo người có acid uric cao nên giảm tối đa lượng đường tinh luyện và nước ép trái cây trong khẩu phần [1]. Khi muốn bổ sung vitamin từ hoa quả, hãy ưu tiên ăn trái cây tươi nguyên quả để giữ lại chất xơ, giúp làm chậm quá trình hấp thu fructose vào máu [1].
Về lựa chọn loại quả, người bệnh được khuyến khích chọn các loại trái cây tự nhiên có hàm lượng fructose thấp, bao gồm quả anh đào (cherries), các loại quả không thuộc họ cam quýt (non-citrus fruit) và ưu tiên chọn trái cây vừa chín tới thay vì quả quá chín ngọt [1]. Nếu muốn sử dụng thức uống hỗ trợ, có thể cân nhắc nước ép anh đào chua nguyên chất 100% không pha thêm đường với lượng khoảng 240 mL/ngày như trong thử nghiệm lâm sàng [5]. Ngoài ra, việc kết hợp chế độ ăn giàu trái cây tự nhiên và các sản phẩm từ đậu nành trong 3 tháng cũng được ghi nhận giúp hỗ trợ giảm acid uric máu ở những người tăng acid uric không triệu chứng [6]. Song song đó, người bệnh cần hạn chế thịt đỏ, hải sản và có thể bổ sung các sản phẩm từ sữa do tiêu thụ sữa có mối liên hệ tỷ lệ nghịch với nồng độ acid uric máu [6].
Tóm lại, dù nước cam chứa vitamin C và chất chống oxy hóa, lượng đường fructose dồi dào trong thức uống này vẫn là mối đe dọa làm tăng nguy cơ bệnh gout nếu tiêu thụ thường xuyên [2]. Người có chỉ số acid uric cao nên từ bỏ thói quen uống nước cam ép hàng ngày, chuyển sang ăn trái cây nguyên quả ít ngọt và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe khớp cũng như tim mạch lâu dài [1].