Nhiều người có thói quen hễ thấy cơ thể mệt mỏi, nóng trong hoặc gặp vấn đề về tiêu hóa là tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà. Trong số đó, thóc lép có đuôi (còn gọi là cây đồng tiền, bài hương thảo) là vị thuốc nam quen thuộc thường được bà con thu hái để đun nước uống nhằm thanh nhiệt hoặc cải thiện các triệu chứng tiêu chảy, kiết lỵ. Tuy nhiên, đối với những người có tiền sử viêm loét hoặc đau dạ dày, việc uống nước sắc từ loại cây này lại làm dấy lên nỗi lo về cảm giác cồn cào, xót ruột khó chịu.

Câu trả lời ngắn gọn là người có tiền sử đau dạ dày hoàn toàn có thể gặp phải cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị khi uống nước sắc thóc lép có đuôi, đặc biệt nếu uống vào lúc đói hoặc sắc quá đặc. Dù dược liệu này có một số tác dụng sinh học theo kinh nghiệm dân gian, nước sắc đậm đặc chứa nhiều hoạt chất tự nhiên có thể gây kích ứng trực tiếp lên lớp niêm mạc đang vốn đã suy yếu hoặc kích thích dạ dày tăng tiết dịch vị acid.

Vì sao nước sắc thảo mộc dễ gây xót ruột ở người đau dạ dày?

Cảm giác cồn cào xuất hiện ở dạ dày thực chất là hệ quả của sự mất cân bằng giữa hai yếu tố: yếu tố tấn công (acid dịch vị, men pepsin, các gốc tự do) và yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy mucin che phủ niêm mạc, tuần hoàn máu tại chỗ và hàng rào biểu mô). Khi một người có tiền sử đau dạ dày, lớp màng nhầy bảo vệ bề mặt niêm mạc thường đã bị mỏng đi hoặc xuất hiện các vi tổn thương chưa liền sẹo hoàn toàn.

Khi dung nạp các loại nước sắc thảo mộc chưa qua tinh chế, các thành phần hữu cơ thô, acid thực vật và tannin có thể tiếp xúc trực tiếp với các đầu dây thần kinh cảm giác dưới niêm mạc. Bên cạnh đó, việc đưa một lượng chất lỏng có độ đậm đặc nhất định vào dạ dày trống rỗng có thể kích hoạt phản xạ co bóp và bài tiết dịch vị. Khi lượng acid HCl tiết ra nhiều mà lòng dạ dày không có thức ăn để trung hòa, các ion H+ sẽ thẩm thấu ngược vào lớp màng nhầy gây ra cảm giác xót ruột, cồn cào và thậm chí đau tức thượng vị.

Theo các nhà khoa học, khi niêm mạc dạ dày chịu tổn thương hoặc kích ứng, các hormone kích thích đường tiêu hóa như motilin (MOT) và chất P (SP) sẽ tăng cao [1]. Sự gia tăng của các chất này thúc đẩy dạ dày tăng tiết lượng lớn dịch vị và acid, từ đó biến môi trường bên trong dạ dày trở nên có tính acid mạnh hơn và làm tình trạng viêm loét tiến triển nặng thêm [1]. Hiện tượng này giải thích vì sao ngay cả các loại nước sắc thảo dược tưởng chừng lành tính cũng có thể gây cồn cào dữ dội ở những người có dạ dày nhạy cảm.

Cơ chế bảo vệ và tổn thương niêm mạc dưới góc nhìn khoa học

Để hiểu rõ hơn về mức độ an toàn của các hoạt chất chiết xuất tự nhiên lên dạ dày, y học hiện đại đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm đo lường khả năng tương tác của chúng đối với hàng rào niêm mạc. Khi dạ dày tiếp xúc với các tác nhân gây hại, bơm proton H+-K+-ATPase trên niêm mạc sẽ được kích hoạt mạnh mẽ, làm gia tăng bài tiết acid và enzym pepsin [1]. Đồng thời, lưu lượng máu nuôi dưỡng niêm mạc bị suy giảm, gây ra hiện tượng trào ngược acid và hoại tử mô [1].

Để chống lại hiện tượng này, cơ thể dựa phần lớn vào độ dày và tính nguyên vẹn của lớp chất nhầy bảo vệ thành dạ dày. Lớp gel nhầy này hoạt động như một tấm khiên vật lý ngăn cản dịch tiêu hóa tự ăn mòn các tế bào biểu mô bên dưới. Khi lớp nhầy này bị bào mòn bởi các chất kích thích hoặc do tình trạng viêm mạn tính, dạ dày lập tức rơi vào trạng thái báo động với cảm giác bỏng rát, cồn cào.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên mô hình động vật bị loét dạ dày cho thấy, dịch chiết lá thực vật tự nhiên (cụ thể là chiết xuất ethanol từ lá Parkia speciosa) thể hiện khả năng bảo vệ dạ dày rõ rệt thông qua việc bảo tồn lượng chất nhầy của thành dạ dày [2]. Phương pháp nhuộm xanh Alcian đã chứng minh chiết xuất này tạo phức hợp bảo vệ cùng với dịch nhầy, ngăn chặn sự suy giảm lớp màng nhầy và ức chế sự thâm nhiễm của bạch cầu vào thành dạ dày [2]. Thử nghiệm độc tính cấp tính của chiết xuất thực vật này cũng xác nhận mức độ an toàn cao khi dùng đường uống lên tới 5 g/kg thể trọng mà không ghi nhận dấu hiệu độc tính hay tử vong [2].

Các hợp chất tự nhiên hỗ trợ bảo vệ niêm mạc như thế nào?

Không chỉ có các chiết xuất thực vật thân thảo, nhiều hợp chất cao phân tử tự nhiên khác cũng được chứng minh có đặc tính bao bọc và củng cố niêm mạc tiêu hóa rất tốt trước sự tấn công của môi trường acid.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2015 đã đánh giá hoạt tính bảo vệ dạ dày của các polysaccharide sulfat (fucoidan) được phân lập từ ba loài tảo nâu thuộc chi Cystoseira trước vết loét do dung dịch cồn và acid gây ra [3]. Kết quả cho thấy, việc điều trị dự phòng bằng fucoidan từ loài C. compressa, C. sedoides và C. crinita ở liều 25 và 50 mg/kg làm giảm rõ rệt mức độ tổn thương niêm mạc dạ dày so với nhóm đối chứng không được bảo vệ [3].

Đặc biệt, ở liều dùng 50 mg/kg, fucoidan từ C. compressa và C. sedoides đạt tỷ lệ ức chế loét lần lượt là 68,18% và 68,51%, cho hiệu quả bảo vệ tương đương với thuốc đối chứng ranitidine [3]. Trong khi đó, fucoidan từ loài C. crinita đạt tỷ lệ bảo vệ thấp hơn là 59,90% [3]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc giảm số lượng vết loét xuất huyết bắt nguồn từ khả năng giảm tiết dịch vị, làm chậm quá trình tăng tính thấm màng nhầy và đẩy nhanh quá trình phân hủy các gốc tự do nhằm tăng cường hệ thống phòng thủ chống oxy hóa của dạ dày [3].

Bên cạnh các chất dạng uống, các vật liệu bảo vệ niêm mạc sinh học như keo gắn bảo vệ niêm mạc dạ dày gốc alginate cũng được phát triển. Nghiên cứu năm 2021 chứng minh rằng dung dịch keo bảo vệ dựa trên alginate có khả năng tạo độ nâng niêm mạc cao hơn đáng kể so với nước muối sinh lý (P < 0,05) khi thử nghiệm tiêm dưới niêm mạc dạ dày ở lợn và chuột [4]. Sản phẩm này đã vượt qua các kiểm định khắt khe theo tiêu chuẩn đánh giá sinh học thiết bị y tế GB/T 16886, khẳng định không gây độc tế bào, không gây kích ứng niêm mạc miệng và không có độc tính cấp tính [4].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng về thóc lép có đuôi

Mặc dù các nghiên cứu trên cho thấy nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng củng cố màng nhầy và giảm tổn thương acid, chúng ta cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu của cây thóc lép có đuôi.

Hiện nay, các nghiên cứu dược lý hiện đại về cây thóc lép có đuôi chủ yếu tập trung vào đặc tính kháng khuẩn, tiêu viêm hoặc một số tác động ngoại vi. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người hay nghiên cứu chuyên biệt kiểm chứng tác động trực tiếp của dịch sắc thóc lép có đuôi lên độ pH dịch vị hay khả năng chữa lành vết loét dạ dày.

Hầu hết tác dụng bảo vệ niêm mạc mới chỉ dừng lại ở các hợp chất đã được tinh chế chọn lọc (như fucoidan tinh khiết từ tảo nâu hay chiết xuất chuẩn hóa) trên động vật thí nghiệm [3][2]. Trong khi đó, nước sắc thóc lép có đuôi dùng trong đời sống thường được nấu thủ công bằng cách đun cả thân và lá, chứa hỗn hợp nhiều chất chưa được định lượng rõ ràng. Do đó, việc người bệnh kỳ vọng uống nước cây này để làm êm dạ dày hoặc chữa khỏi viêm loét là thiếu căn cứ khoa học và tiềm ẩn rủi ro làm trầm trọng thêm các triệu chứng sẵn có.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo dược

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì tuyệt đối lành tính, uống lúc nào cũng được". Nhiều người có thói quen vừa ngủ dậy là uống ngay một cốc nước sắc dược liệu đậm đặc để "thanh lọc cơ thể". Trên thực tế, khi bụng rỗng, niêm mạc dạ dày không có lớp thức ăn che phủ, các hợp chất hữu cơ thô sẽ lập tức kích hoạt phản xạ tiết acid [1]. Điều này dẫn tới hiện tượng cồn cào, nóng rát ruột gan chỉ sau 15-30 phút uống thuốc.

Hiểu lầm thứ hai là việc đun nước thuốc càng đặc thì tác dụng trị bệnh càng nhanh. Nước sắc quá đặc làm tăng nồng độ các chất làm se niêm mạc, vô tình tạo gánh nặng thẩm thấu lên thành ruột và dạ dày. Với những người đã có sẵn ổ viêm trợt hoặc loét nhẹ, nồng độ hoạt chất cao có thể gây kích ứng tại chỗ, kích thích thần kinh giao cảm gây co thắt dạ dày, gây buồn nôn hoặc cồn cào dai dẳng.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cảm giác cồn cào khi uống thuốc nam là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng công phạt bệnh". Đây là suy nghĩ sai lầm và nguy hiểm. Cồn cào, đau âm ỉ hay ợ chua sau khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào đều là tín hiệu cảnh báo niêm mạc đường tiêu hóa đang bị kích thích quá mức hoặc không dung nạp với các thành phần trong nước sắc.

Những ai nên cẩn trọng khi dùng thóc lép có đuôi?

Dựa trên các phân tích về sinh lý tiêu hóa, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi có ý định sử dụng nước sắc thóc lép có đuôi:

  • Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính: Khi ổ loét đang xung huyết hoặc rỉ máu, niêm mạc rất nhạy cảm. Bất kỳ tác động kích thích nào làm tăng bài tiết acid dịch vị đều có thể khiến vết loét lan rộng hoặc gây đau đớn dữ dội [1].
  • Người có hội chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Sự gia tăng nồng độ acid hoặc các phản xạ kích thích nhu động có thể khiến cơ thắt thực quản dưới giãn mở, đẩy dịch vị lên thực quản gây nóng rát cổ họng và ợ chua.
  • Người có cơ địa suy nhược, hệ tiêu hóa kém: Những người thường xuyên đầy bụng, tiêu chảy mạn tính hoặc tiêu hóa chậm có thể khó dung nạp các chất chiết thô từ thảo mộc, dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa kèm theo cảm giác xót ruột.
  • Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Đây là những nhóm đối tượng có sinh lý nhạy cảm, tuyệt đối không tự ý sử dụng các loại nước sắc dân gian khi chưa có nghiên cứu độc tính và an toàn rõ ràng trên người.

Hướng dẫn sử dụng an toàn nếu cần dùng nước sắc thảo mộc

Nếu bạn đang muốn sử dụng thóc lép có đuôi để giải quyết các vấn đề sức khỏe khác nhưng lại có tiền sử đau dạ dày, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau để giảm thiểu tối đa nguy cơ cồn cào:

  • Không bao giờ uống lúc đói: Thời điểm tốt nhất để uống nước thảo dược là sau bữa ăn chính từ 30 đến 45 phút. Khi đó, thức ăn đã tạo một lớp đệm trung hòa một phần dịch vị và lót đều lên niêm mạc dạ dày, giúp giảm thiểu sự tiếp xúc trực tiếp giữa hoạt chất thực vật và thành dạ dày.
  • Sắc loãng và uống ấm: Không nên sắc nước thuốc quá đậm đặc. Nên sắc với lượng nước vừa phải, chia nhỏ thành nhiều lần uống trong ngày và nên uống khi nước thuốc còn ấm. Nhiệt độ ấm giúp làm dịu cơ trơn đường tiêu hóa, tránh gây co thắt đột ngột.
  • Lắng lọc cặn kỹ càng: Các mạt vụn thảo mộc li ti không tan nếu lọt vào đường tiêu hóa có thể gây kích ứng cơ học lên các ổ viêm loét. Cần lọc nước sắc qua rây mịn hoặc vải sạch trước khi uống.
  • Ngừng ngay khi có dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện cảm giác cồn cào, buồn nôn, ợ chua hoặc đau nhói vùng bụng trên sau khi uống, cần dừng sử dụng ngay lập tức và theo dõi sát sao.

Tóm lại, nước sắc thóc lép có đuôi hoàn toàn có khả năng gây cồn cào, khó chịu cho những người có tiền sử bệnh dạ dày nếu dùng sai thời điểm hoặc sai nồng độ. Mặc dù các hợp chất bảo vệ niêm mạc tự nhiên đã được y học ghi nhận qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm, việc bảo vệ sức khỏe dạ dày vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng và khoa học. Người bệnh tuyệt đối không nên xem các loại cây cỏ dân gian là phương thuốc thay thế điều trị y khoa chính thống và cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng.