Người có tiền sử sỏi thận: Ăn hạnh nhân cần lưu ý gì?

Người từng bị sỏi thận có nên ăn hạnh nhân?

Nhiều người có thói quen ăn nhẹ bằng hạt hạnh nhân hoặc uống sữa hạnh nhân mỗi ngày để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, đối với người từng bị sỏi thận, việc lựa chọn loại hạt này lại đi kèm nhiều băn khoăn về nguy cơ tái phát cơn đau quặn thận.

Câu trả lời ngắn gọn là người có tiền sử sỏi thận không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối hạnh nhân, nhưng bắt buộc phải thận trọng về liều lượng và cách dùng. Hạnh nhân chứa nồng độ oxalat cao, khi kết hợp với canxi trong nước tiểu có thể thúc đẩy hình thành sỏi canxi oxalat ^[1], ^[2].

Việc hiểu đúng bản chất hấp thu oxalat và cân bằng chế độ ăn sẽ giúp người bệnh vừa tận dụng được dinh dưỡng, vừa tránh làm tăng gánh nặng lên hệ tiết niệu.

Mối liên hệ giữa oxalat và sỏi canxi oxalat

Phần lớn các trường hợp sỏi thận hiện nay là sỏi canxi oxalat ^[2], ^[3]. Tình trạng tăng oxalat niệu góp phần đáng kể vào hiện tượng quá bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho sỏi kết tinh ^[2].

Về mặt sinh lý, lượng oxalat trong nước tiểu có nguồn gốc từ hai phía: khoảng một nửa do thức ăn cung cấp và một nửa do cơ thể tự tổng hợp từ quá trình chuyển hóa tại gan ^[4], ^[2]. Tổng lượng oxalat nạp vào qua ăn uống hàng ngày dao động từ 50 đến 200 mg, nhưng ở một số cá nhân có thể lên tới 1000 mg ^[4].

Đáng chú ý, có khoảng một phần ba số người có cơ địa tạo sỏi hấp thu oxalat ở mức cao, vượt quá 10% tổng lượng oxalat tiêu thụ ^[4]. Do đó, việc tiêu thụ các thực phẩm quá giàu oxalat có thể làm gia tăng đáng kể nồng độ chất này trong nước tiểu ở nhóm người nhạy cảm ^[4], ^[2].

Hạnh nhân chứa bao nhiêu oxalat và hấp thu ra sao?

Hạnh nhân và các sản phẩm chế biến từ hạnh nhân thuộc nhóm thực phẩm có nồng độ oxalat rất cao ^[1], ^[5], ^[6]. Trong một phân tích dinh dưỡng so sánh các loại đồ uống thay thế sữa động vật, sữa hạnh nhân có nồng độ oxalat cao nhất, vượt trội hơn so với sữa hạt điều, hạt phỉ hay sữa đậu nành ^[1]. Trong khi đó, sữa yến mạch, sữa dừa và sữa gạo có hàm lượng oxalat thấp hoặc không phát hiện được ^[1].

Không chỉ chứa hàm lượng cao, oxalat trong hạnh nhân còn có độ khả dụng sinh học đáng kể khi đi vào đường tiêu hóa ^[6].

Một thử nghiệm trên 6 nam giới và 5 nữ giới đã so sánh độ hấp thu oxalat giữa hạnh nhân và đậu đen ^[6]. Mỗi đợt thử nghiệm cung cấp tổng cộng 120 mg oxalat từ thực phẩm ^[6]. Sau 24 giờ thu thập nước tiểu, tỷ lệ hấp thu oxalat trung bình từ hạnh nhân đạt 5,9%, cao hơn đáng kể so với mức 1,8% từ đậu đen ^[6]. Điều này cho thấy dạng oxalat tự nhiên trong hạnh nhân dễ dàng được cơ thể hấp thu hơn so với một số loại thực vật khác ^[6].

Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì về oxalat?

Mặc dù hạnh nhân giàu oxalat, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn lại ghi nhận oxalat từ chế độ ăn uống chỉ làm tăng nguy cơ sỏi ở mức khiêm tốn ^[4], ^[3].

Dữ liệu theo dõi kết hợp trong 44 năm từ ba đoàn hệ lớn gồm Nghiên cứu Theo dõi Nhân viên Y tế (HPFS, 45.985 nam giới), Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (NHS I, 92.872 phụ nữ lớn tuổi) và Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II (NHS II, 101.824 phụ nữ trẻ) đã ghi nhận 4.605 ca mắc sỏi mới ^[3]. Lượng oxalat tiêu thụ trung bình hàng ngày là 214 mg ở nam, 185 mg ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg ở phụ nữ trẻ ^[3].

Kết quả phân tích cho thấy ở nhóm tiêu thụ oxalat cao nhất so với nhóm thấp nhất, nguy cơ tương đối mắc sỏi tăng 22% ở nam giới và tăng 21% ở phụ nữ lớn tuổi ^[2], ^[3]. Ở phụ nữ trẻ tuổi, mức tiêu thụ oxalat hoàn toàn không có mối liên quan nào với nguy cơ tạo sỏi ^[2], ^[3]. Các tác giả kết luận oxalat từ thực phẩm không phải là yếu tố nguy cơ chính gây bệnh sỏi thận trên diện rộng ^[4], ^[3].

Đặc biệt, yếu tố canxi trong bữa ăn đóng vai trò quyết định mức độ nguy cơ này ^[4], ^[3]. Ở những nam giới có mức nạp canxi thấp dưới 755 mg/ngày, việc ăn nhiều oxalat đẩy nguy cơ sỏi tăng vọt lên 46% (RR 1,46) ^[4], ^[2]. Ngược lại, ở những người có mức canxi trong chế độ ăn đạt hoặc vượt mức trung vị, nguy cơ tương đối giảm xuống còn 0,83 ^[4].

Tác động của việc lạm dụng: Báo cáo từ thực tế

Việc tiêu thụ thái quá các sản phẩm từ hạnh nhân có thể dẫn đến hậu quả lâm sàng nghiêm trọng, đặc biệt là các triệu chứng đường tiết niệu cấp tính ^[5].

Một báo cáo y khoa năm 2015 đã mô tả 3 trường hợp trẻ em xuất hiện triệu chứng tiểu máu, tiểu buốt hoặc sỏi thận kèm theo tăng oxalat niệu nặng ^[5]. Nguyên nhân được xác định là do trẻ uống lượng quá mức các sản phẩm sữa hạnh nhân thương mại ^[5]. Đáng mừng là toàn bộ các rối loạn chuyển hóa niệu và bệnh lý tiết niệu ở các bệnh nhi này đã tự thoái lui hoàn toàn sau khi ngừng sử dụng sữa hạnh nhân ^[5].

Báo cáo này là hồi chuông cảnh báo rằng dù là thực phẩm lành mạnh, việc sử dụng hạnh nhân thiếu kiểm soát vẫn có thể làm bùng phát các rối loạn tiết niệu ở những người nhạy cảm ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạnh nhân

Nhiều người lầm tưởng rằng người bị sỏi thận thì phải kiêng tuyệt đối cả hạnh nhân lẫn các thực phẩm giàu canxi. Đây là quan niệm sai lầm và có thể phản tác dụng ^[4], ^[7].

Canxi trong đường tiêu hóa có khả năng gắn kết với oxalat từ thức ăn để tạo thành hợp chất không hòa tan và đào thải qua phân, nhờ đó làm giảm hấp thu oxalat vào máu và giảm bài tiết qua nước tiểu ^[2], ^[8]. Bằng chứng từ các nghiên cứu HPFS, NHS I và NHS II chỉ ra rằng lượng canxi trong chế độ ăn cao hơn—bất kể đến từ sữa hay nguồn ngoài sữa—đều liên quan độc lập đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi thận ^[7].

Một hiểu lầm khác là quy kết mọi loại sữa hạt đều có nguy cơ tạo sỏi tương đương nhau. Trên thực tế, sữa hạnh nhân và sữa hạt điều có nguy cơ tiềm ẩn cao hơn do chứa nhiều oxalat, trong khi sữa yến mạch, sữa đậu nành, sữa gạo và sữa dừa lại tương đối an toàn với các chỉ số khoáng chất tương đồng sữa bò thông thường hoặc có nồng độ oxalat rất thấp ^[1].

Ai cần đặc biệt thận trọng với hạnh nhân?

Những người từng phẫu thuật, tán sỏi hoặc được chẩn đoán chính xác có sỏi canxi oxalat cần đặc biệt lưu ý khi ăn hạnh nhân ^[2]. Nhóm người này thường có tỷ lệ tăng oxalat niệu cao hơn và nhạy cảm hơn với lượng oxalat nạp vào ^[4], ^[2].

Người có chế độ ăn hàng ngày quá thiếu hụt canxi (dưới 755 mg/ngày) cũng cần hạn chế hạnh nhân, bởi nguy cơ sỏi ở nhóm này cao hơn hẳn khi gặp lượng oxalat lớn ^[4], ^[2].

Đối với trẻ em và bệnh nhân có bệnh thận mạn tính, việc uống thay thế hoàn toàn bằng sữa hạnh nhân cần có sự giám sát của bác sĩ, bởi ngoài nguy cơ oxalat, các chỉ số natri hay kali cũng cần được cân đối tùy theo giai đoạn bệnh ^[1], ^[5].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người có tiền sử sỏi thận không cần loại bỏ hạnh nhân hoàn toàn nếu yêu thích món hạt này, nhưng cần áp dụng nguyên tắc kiểm soát và kết hợp thông minh:

• Sử dụng lượng vừa phải: Chỉ nên ăn hạnh nhân với khẩu phần nhỏ, tránh thói quen ăn liên tục cả bát hạt hoặc uống sữa hạnh nhân thay nước lọc mỗi ngày ^[5].
• Ăn cùng thực phẩm giàu canxi: Khi ăn hạnh nhân, nên dùng kèm các món giàu canxi như sữa chua, phô mai hoặc các thực phẩm khác để canxi gắn kết với oxalat ngay trong ruột ^[2], ^[8], ^[7].
• Lựa chọn thay thế phù hợp: Nếu thích uống sữa nguồn gốc thực vật, có thể cân nhắc chuyển sang sữa yến mạch, sữa đậu nành, sữa gạo hoặc sữa dừa—những loại có nồng độ oxalat thấp hơn rất nhiều ^[1].
• Bổ sung đủ nước và cân bằng dinh dưỡng: Uống đủ nước để pha loãng nước tiểu; duy trì lượng magie, kali và vitamin B6 trong khẩu phần vì chúng hỗ trợ giảm hình thành sỏi và giảm sản xuất oxalat nội sinh ^[4], ^[8].

Người có tiền sử sỏi thận vẫn có thể thưởng thức hạnh nhân nếu biết tiết chế khẩu phần và phối hợp dinh dưỡng hợp lý. Luôn duy trì lối sống cân bằng, uống đủ nước và trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp nhất với tình trạng bệnh của bản thân.