Thói quen dùng các loại trà thảo mộc hay nước sắc từ cây cỏ vườn nhà để thanh nhiệt, bồi bổ sức khỏe ngày càng phổ biến trong đời sống hàng ngày. Trong số đó, ngũ gia bì gai (Eleutherococcus senticosus, còn gọi là sâm Siberi hay thích ngũ gia) thường được người dân thu hái hoặc mua về phơi khô, hãm trà uống với mong muốn nâng cao thể trạng và hỗ trợ kiểm soát huyết áp [1], [2]. Tuy nhiên, nhiều người cao tuổi vừa duy trì uống thuốc hạ áp theo đơn của trạm y tế, bệnh viện, vừa uống thêm loại trà này mỗi ngày mà không lường trước các tương tác tiềm ẩn.

Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp không nên tự ý uống trà ngũ gia bì gai cùng lúc nếu chưa có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị. Dù thảo mộc này mang lại một số đặc tính hỗ trợ sinh học, các hoạt chất tự nhiên bên trong ngũ gia bì gai đã được ghi nhận có khả năng can thiệp vào enzym chuyển hóa thuốc tại gan, tiềm ẩn nguy cơ làm biến đổi nồng độ thuốc hạ áp trong máu, gây tụt huyết áp quá mức hoặc làm tăng tác dụng phụ nguy hiểm [3], [1].

Ngũ gia bì gai và nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên

Cây ngũ gia bì gai (Eleutherococcus senticosus, đồng nghĩa Acanthopanax senticosus) thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae), phân bố chủ yếu ở vùng Viễn Đông của Nga, Đông Bắc Trung Quốc, Nhật Bản và Triều Tiên [1]. Dược liệu này đã được ghi chép và sử dụng hơn 2.000 năm trong nền y học cổ truyền Trung Hoa như một vị thuốc bồi bổ mạnh mẽ [1]. Tại Trung Quốc, ngũ gia bì gai cũng đã được phối hợp sử dụng suốt hàng trăm năm trong dân gian nhằm hỗ trợ hạ huyết áp [2].

Về mặt hóa học và dược lý, ngũ gia bì gai được xếp vào nhóm thực vật có tính chất "chất thích ứng" (adaptogen), thuật ngữ do bác sĩ Nikolai Lazarev đưa ra từ những năm 1940 nhằm chỉ các chất giúp tăng sức đề kháng của cơ thể trước các tác nhân gây stress từ hóa học đến vật lý [4]. Các phân tích hiện đại cho thấy thành phần hoạt tính sinh học chính tạo nên tác dụng của ngũ gia bì gai là nhóm hợp chất eleutheroside, tiêu biểu nhất là eleutheroside B và eleutheroside E [1].

Ngoài các eleutheroside, dịch chiết từ các bộ phận của cây còn chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa quan trọng như hyperoside, isoquercitrin, cùng các axit phenolic điển hình [2], [5]. Trong một nghiên cứu phân tích thành phần năm 2016, axit trans-caffeic được tìm thấy với hàm lượng lớn nhất (đạt 41,2 mg/g chiết xuất khô), tổng hàm lượng phenolic (TPC) đạt 130 mg/g chiết xuất khô và tổng flavonoid (TFC) đạt 92 mg/g chiết xuất khô [5]. Chế phẩm từ quả ngũ gia bì gai còn chứa lượng khoáng chất dồi dào với hàm lượng canxi (1.750 mg/kg), magie (1.300 mg/kg) và đặc biệt là kali rất cao (21.000 mg/kg), cùng các vi chất sắt (32,7 mg/kg) và mangan (54,3 mg/kg) [5].

Cơ chế tương tác giữa thảo dược và thuốc hạ huyết áp

Tương tác thuốc được định nghĩa là sự biến đổi về mặt số lượng hoặc chất lượng tác dụng của một loại thuốc khi dùng đồng thời hoặc kế tiếp nhau với một chất khác [3]. Tương tác thuốc là khía cạnh cực kỳ quan trọng và nghiêm trọng trong quản lý bệnh tăng huyết áp hiện đại [6]. Các tương tác này có thể mang tính hiệp đồng giúp ích cho điều trị, nhưng cũng có thể là tương tác không mong muốn, làm suy giảm hiệu quả hạ áp hoặc gây ra các phản ứng phụ độc hại khó lường [6].

Con đường tương tác hay gặp nhất và gây nhiều rắc rối lâm sàng nhất chính là tương tác dược động học, xảy ra thông qua quá trình chuyển hóa tại hệ thống enzym cytochrome P450 ở gan hoặc cơ chế thải trừ qua glycoprotein P [3]. Đa phần các loại thuốc tây y điều trị tim mạch và huyết áp sau khi uống vào ruột sẽ được đưa về gan để các enzym cytochrome P450 phân giải, khử hoạt tính trước khi đưa vào vòng tuần hoàn chung hoặc bài tiết ra ngoài [3].

Nếu một người uống kết hợp trà thảo dược chứa các chất có khả năng ức chế hoặc làm chậm hoạt động của các enzym này, quá trình đào thải thuốc hạ áp sẽ bị tắc nghẽn [3], [1]. Thuốc tích tụ lại trong máu lâu hơn dự tính, làm nồng độ hoạt chất tăng vọt, biến liều thuốc thông thường thành liều gây độc hoặc khiến huyết áp giảm tụt đột ngột [6], [1]. Ngược lại, nếu các thảo dược làm suy giảm tác dụng của thuốc, người bệnh sẽ đối mặt với tình trạng kháng trị, không kiểm soát được mức huyết áp an toàn [6], [3].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu cảnh báo gì về ngũ gia bì gai?

Mối lo ngại về tương tác giữa ngũ gia bì gai và tân dược không chỉ là giả định lý thuyết, mà đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm dược lý chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát trực tiếp tác động của eleutheroside B và eleutheroside E – hai hoạt chất cốt lõi trong ngũ gia bì gai – lên hoạt tính của các enzym chuyển hóa gan quan trọng gồm CYP2C9, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 trong hệ vi thể gan chuột (rat liver microsomes in vitro) [1].

Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các thuốc thử thăm dò chuyên biệt gồm tolbutamide (cho enzym CYP2C9), dextromethorphan (CYP2D6), chlorzoxazone (CYP2E1) và testosterone (CYP3A4) rồi ủ cùng các nồng độ khác nhau của hai hợp chất trên, sau đó định lượng chất chuyển hóa bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [1]. Kết quả chỉ ra rằng, cả eleutheroside B và eleutheroside E đều thể hiện tác dụng ức chế yếu đối với enzym CYP2C9 và CYP2E1, nhưng không ảnh hưởng đến CYP2D6 và CYP3A4 [1]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) đối với CYP2E1 được xác định lần lượt là 193,20 microM (với eleutheroside B) và 188,36 microM (với eleutheroside E); còn đối với CYP2C9 lần lượt là 595,66 microM và 261,82 microM [1]. Phân tích động học chỉ ra sự ức chế CYP2E1 thuộc dạng ức chế hỗn hợp với giá trị Ki là 183,95 microM đối với eleutheroside B và 171,63 microM đối với eleutheroside E [1]. Từ các kết quả này, các tác giả đi đến kết luận rằng hai hoạt chất chính của ngũ gia bì gai có khả năng ức chế sự chuyển hóa của các thuốc đi qua enzym CYP2C9 và CYP2E1, từ đó tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng độc tính của các loại thuốc dùng chung [1].

Mặt khác, các nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng về điều trị tăng huyết áp nhấn mạnh tần suất tương tác thuốc trên thực tế rất cao. Một nghiên cứu năm 2005 thực hiện tại Nablus (Palestine) trên 876 bệnh nhân mắc bệnh tim mạch hoặc đang dùng từ một loại thuốc hạ áp trở lên cho thấy có tới 433 cặp tương tác thuốc tiềm ẩn khác nhau [7]. Trong số đó, tương tác mức độ 1 chiếm 3,7% (16 ca), mức độ 2 chiếm 7,8% (34 ca), mức độ 3 chiếm 26,8% (116 ca), mức độ 4 chiếm 31,4% (136 ca) và mức độ 5 chiếm 30,3% (131 ca) [7]. Nghiên cứu xác nhận tuổi cao và số lượng thuốc sử dụng đồng thời có liên quan chặt chẽ với nguy cơ tương tác thuốc ở tất cả các mức độ với giá trị p < 0,025 [7].

Bên cạnh đó, một tài liệu tổng quan năm 2005 ghi nhận có từ 37% đến 60% bệnh nhân nhập viện được điều trị bằng các phối hợp thuốc tiềm ẩn nguy hiểm, và có tới 6% các biến cố tử vong bắt nguồn từ tình trạng này [3]. Trong các nhóm thuốc hạ áp, các thuốc chẹn thụ thể angiotensin có sự khác biệt cần lưu tâm khi phối hợp; thuốc chẹn beta ưa lipid có thể gây một số tương tác lâm sàng; đặc biệt thuốc chẹn kênh canxi, nhất là nhóm non-dihydropyridine, có liên quan trực tiếp đến các tương tác dược động học đáng kể [3]. Do đó, việc tùy tiện nạp thêm các hoạt chất thực vật ức chế enzym gan như trong ngũ gia bì gai có thể làm gia tăng rủi ro cho nhóm đối tượng này [3], [1].

Về mặt công dụng sinh học khác, nghiên cứu năm 1992 trên chuột bị gây khối u hệ thần kinh bằng N-nitrosoethylurea qua nhau thai cho thấy việc cho uống dịch chiết rễ ngũ gia bì gai kéo dài trong 1 năm giúp chuột sống sót lâu hơn và giảm tỷ lệ mắc hoặc số lượng khối u thần kinh trung ương, dù hoạt tính này xếp sau chế phẩm bioginseng và chiết xuất Rhaponticum carthamoides [8]. Một nghiên cứu năm 2016 trên chiết xuất cồn quả ngũ gia bì gai ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa với giá trị EC50 là 52 microgam/mL, hoạt tính ức chế hyaluronidase từ 2,16% đến 60%, cùng khả năng ức chế mạnh sự tăng sinh các dòng tế bào bạch cầu HL-60 và CCRF/CEM [5]. Dù vậy, những thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên tế bào và động vật gặm nhấm, chưa thể ngoại suy bừa bãi rằng loại cây này hoàn toàn an toàn khi người bệnh đang uống thuốc tây chữa bệnh mạn tính [8], [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc hạ áp

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống thêm chỉ có bổ chứ không hại". Nhiều người cho rằng ngũ gia bì gai là cây thuốc bổ dân gian từ hàng ngàn năm, dùng càng nhiều càng giúp trợ tim, hạ huyết áp tốt hơn [1], [2]. Thực tế, nếu thảo mộc có tác dụng hạ áp độc lập trong y học cổ truyền [2], việc kết hợp chung với thuốc tân dược hạ áp có thể tạo ra tác dụng cộng gộp quá đà, khiến bệnh nhân bị choáng váng, hoa mắt, ngất xỉu do hạ huyết áp tư thế [6].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ thảo mộc và thuốc tây "đi hai đường khác nhau" nên không ảnh hưởng tới nhau. Như cơ chế đã được chứng minh, các thành phần hóa học tự nhiên sau khi hấp thu cũng phải đi qua hệ thống gan mật và chia sẻ chung các con đường enzym chuyển hóa CYP450 với thuốc tây y [3], [1]. Sự cạnh tranh hoặc ức chế enzym gan sẽ trực tiếp làm chậm tốc độ thanh thải thuốc điều trị ra khỏi cơ thể [3], [1].

Thứ ba, việc tự nấu trà tại nhà thường không kiểm soát được liều lượng. Hàm lượng các eleutheroside hay flavonoid trong lá, rễ, quả thay đổi tùy thuộc vào thời điểm thu hái, thổ nhưỡng, cách sao vàng hay nhiệt độ hãm nước sôi [4], [2], [5]. Nước sắc quá đặc có thể vô tình nạp vào lượng lớn chất ức chế enzym chuyển hóa mà người dùng không hề hay biết [1].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng ngũ gia bì gai?

Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch kèm theo là nhóm đầu tiên cần hết sức cẩn trọng. Bằng chứng khoa học chứng minh rõ ràng tuổi tác càng cao và số lượng thuốc điều trị sử dụng đồng thời càng nhiều thì nguy cơ gặp các tương tác thuốc bất lợi càng tăng cao rõ rệt [3], [7].

Những bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp có kèm các bệnh lý mạn tính khác và phải phối hợp nhiều đơn thuốc không nên tự ý dùng trà ngũ gia bì gai [6], [3]. Tình trạng đa bệnh lý khiến số lượng tương tác dược lý nhân lên gấp bội, và nếu xem nhẹ bản chất tương tác, việc điều trị có thể gây hại nhiều hơn là mang lại lợi ích [6].

Các bệnh nhân đang sử dụng các nhóm thuốc hạ áp dễ phát sinh tương tác dược động học hoặc các thuốc chuyển hóa trực tiếp qua hệ enzym cytochrome P450, bao gồm các thuốc chẹn kênh canxi hay các thuốc tim mạch phối hợp, cần tuyệt đối tránh tự ý kết hợp với thảo dược này khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [3], [1]. Người suy giảm chức năng gan, thận cũng cần tránh dùng do khả năng dung nạp và thanh thải hoạt chất thực vật kém hơn bình thường [3].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu bạn là người khỏe mạnh, không mắc bệnh tim mạch và không dùng thuốc hạ áp, việc thỉnh thoảng thưởng thức một tách trà thảo mộc ngũ gia bì loãng có thể giúp thanh nhiệt, bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên và vi khoáng [4], [5]. Tuy nhiên, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, nước hãm loãng, không nên uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày và không uống liên tục kéo dài nhiều tháng liền [8], [4].

Đối với người đã được chẩn đoán tăng huyết áp và đang dùng thuốc hàng ngày:

  • Tuyệt đối tuân thủ phác đồ thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định. Không tự ý ngưng thuốc tây để chuyển sang uống trà lá ngũ gia bì gai [6], [3].
  • Không dùng trà thảo mộc này để uống thuốc tây. Nước dùng để uống thuốc hạ áp chỉ nên là nước lọc đun sôi để nguội nhằm tránh các phản ứng cản trở hấp thu hoặc tương tác dược động học [3].
  • Trong trường hợp gia đình có thói quen dùng ngũ gia bì gai và bạn rất muốn sử dụng, hãy đem theo mẫu thảo mộc hoặc thông báo rõ ràng tên vị thuốc với bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ tương tác với đơn thuốc cụ thể bạn đang dùng [3], [7].
  • Luôn theo dõi sát chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo huyết áp điện tử. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, mệt mỏi rã rời, tim đập nhanh hoặc huyết áp dao động thất thường sau khi dùng các loại trà thảo dược, cần ngưng uống ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra [6].

Ngũ gia bì gai là một thảo dược quý với lịch sử sử dụng lâu đời và chứa nhiều hoạt chất sinh học giàu tiềm năng [4], [1]. Dẫu vậy, thảo dược dù tự nhiên đến đâu vẫn mang bản chất hóa học và có thể can thiệp sâu vào chuyển hóa thuốc của cơ thể [6], [1]. Đối với bệnh nhân cao huyết áp, sự an toàn và ổn định của chỉ số huyết áp phải luôn là ưu tiên hàng đầu, do đó hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại trà thuốc nào vào thói quen hàng ngày [6], [3].