Nhiều người có thói quen sử dụng lá nguyệt quế như một loại gia vị tạo mùi thơm trong các món hầm, súp hoặc nấu nước uống hằng ngày nhằm hỗ trợ sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, với những bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây y, việc lạm dụng hoặc tự ý dùng thảo dược này với lượng lớn lại tiềm ẩn rủi ro khó lường. Câu trả lời thẳng thắn từ các bằng chứng y khoa hiện tại là người đang uống thuốc hạ áp không nên dùng nhiều lá nguyệt quế dưới dạng dịch chiết đặc hay nước sắc đậm đặc, nhằm tránh nguy cơ tương tác cộng dồn gây tụt huyết áp quá mức.
Trong ẩm thực, lá nguyệt quế khô chỉ được dùng với lượng rất nhỏ để tạo hương thơm và thường được vớt bỏ trước khi ăn nên hiếm khi gây tác động dược lý rõ rệt. Vấn đề chỉ thực sự phát sinh khi người bệnh nghe theo các kinh nghiệm truyền miệng, coi nguyệt quế như một vị thuốc hạ áp tự nhiên rồi đun sắc uống thay trà mỗi ngày. Khi kết hợp cùng thuốc điều trị sẵn có, sự cộng hưởng tác dụng có thể đẩy huyết áp xuống ngưỡng nguy hiểm, gây hoa mắt, chóng mặt hoặc té ngã.
Cơ chế tác động hạ áp của lá nguyệt quế
Nguyệt quế (tên khoa học là Laurus nobilis) từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian tại một số khu vực như Ma-rốc để hỗ trợ kiểm soát huyết áp [1]. Để làm sáng tỏ cơ chế sinh học này, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2023 đã tiến hành khảo sát tác dụng của cao chiết nước từ lá nguyệt quế trên mô hình động vật [1]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm hoạt tính hạ áp và làm giãn mạch của dịch chiết này trên cả chuột bình thường lẫn chuột bị gây tăng huyết áp bằng hoạt chất L-NAME [1].
Kết quả thực nghiệm ghi nhận các thông số huyết áp ở nhóm chuột tăng huyết áp do L-NAME đã giảm đáng kể sau khi được điều trị bằng dịch chiết nước lá nguyệt quế [1]. Khi đánh giá sâu hơn trên mô hình quai động mạch chủ cô lập đã được kích thích co thắt trước bằng epinephrine hoặc kali clorid (KCl), dịch chiết nguyệt quế thể hiện khả năng gây giãn mạch rõ rệt thông qua cơ chế ức chế dòng ion canxi ngoại bào đi vào trong tế bào [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng dịch chiết nước từ lá nguyệt quế thể hiện hoạt tính hạ áp và giãn mạch mạnh mẽ thông qua con đường ngăn chặn dòng canxi này [1].
Cơ chế ức chế dòng canxi vào tế bào cơ trơn mạch máu của lá nguyệt quế có sự tương đồng đáng kể với nhóm thuốc chẹn kênh canxi – một trong những nhóm thuốc hạ áp kinh điển được dùng phổ biến trên lâm sàng. Khi các kênh canxi bị ức chế, cơ trơn thành mạch sẽ giãn ra, làm giảm sức cản ngoại vi và kéo chỉ số huyết áp xuống thấp [1]. Ngoài ra, tinh dầu chiết xuất từ lá nguyệt quế còn được ghi nhận có tác dụng an thần nhẹ ở liều kháng viêm trên động vật thí nghiệm [2]. Tác dụng an thần cộng hưởng này có thể khiến hệ thần kinh trung ương bị ức chế thêm khi cơ thể đang trong trạng thái huyết áp hạ thấp.
Nguy cơ tương tác thuốc bất lợi khi dùng chung
Trong điều trị tăng huyết áp hiện đại, vấn đề tương tác thuốc luôn là một khía cạnh nghiêm trọng và then chốt cần được quản lý chặt chẽ [3]. Số lượng thuốc điều trị huyết áp ngày càng phong phú, kéo theo sự gia tăng không ngừng của các tương tác dược lý trong suốt quá trình người bệnh dùng thuốc [3]. Một số dạng tương tác có thể mang lại hiệu quả hiệp đồng có lợi, nhưng nhiều tương tác khác lại hoàn toàn không mong muốn, làm giảm hiệu lực hạ áp của từng hoạt chất hoặc làm biến đổi tác dụng và dẫn tới các biến cố bất lợi nghiêm trọng [3].
Nếu bản chất của các tương tác dược lý không được nhận thức đầy đủ và bị bỏ qua, phác đồ điều trị có thể đem lại nhiều tác hại hơn là lợi ích cho sức khỏe bệnh nhân [3]. Các tương tác thuốc nguy hiểm với thuốc hạ áp tuy tương đối ít gặp trên tổng thể nhưng bắt buộc phải được nhận biết để phòng ngừa triệt để [4]. Chẳng hạn, các cảnh báo y khoa kinh điển từng ghi nhận nguy cơ tương tác bất lợi giữa nhóm thuốc guanethidine với thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc giảm cảm chứa phenylpropanolamine, hoặc nguy cơ tăng kali máu nguy hiểm khi kết hợp thuốc lợi tiểu giữ kali với các chế phẩm bổ sung kali [4].
Khi người bệnh đang duy trì huyết áp ổn định bằng thuốc theo đơn của bác sĩ, việc bổ sung thêm một lượng lớn dịch chiết lá nguyệt quế có hoạt tính ức chế dòng canxi sẽ tạo ra hiện tượng hiệp đồng tác dụng quá mức [1], [3]. Thay vì giữ huyết áp ở mức mục tiêu an toàn, sự cộng dồn này có thể dẫn tới tụt huyết áp tư thế đứng, làm giảm tưới máu não đột ngột, gây choáng váng, ngất xỉu và làm tăng nguy cơ chấn thương do té ngã, đặc biệt vào thời điểm người bệnh thay đổi tư thế từ nằm sang đứng.
Nguy cơ nhân đôi ở người cao tuổi và người mắc nhiều bệnh
Thực tế điều trị cho thấy rất nhiều người bệnh tăng huyết áp phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc khác nhau để kiểm soát huyết áp cũng như các bệnh lý đi kèm, khiến họ luôn đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [5]. Tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp thường gia tăng theo độ tuổi, đi kèm với đó là thể trạng suy yếu, tình trạng đa bệnh lý ở người cao tuổi đòi hỏi phải dùng đồng thời nhiều loại thuốc (hiện tượng đa dược - polypharmacy) [5]. Bên cạnh đó, tốc độ thanh thải thuốc qua gan và thận ở người lớn tuổi đều suy giảm tự nhiên, càng làm gia tăng xác suất xảy ra các tương tác bất lợi [5].
Nếu một người cao tuổi mắc bệnh tim mạch tự ý nấu nước lá nguyệt quế đậm đặc để uống mỗi ngày, quá trình chuyển hóa và đào thải các hoạt chất trong cơ thể sẽ diễn ra chậm hơn bình thường [5]. Khi gan và thận không kịp loại bỏ hoạt chất, nồng độ tích lũy của cả thuốc tây lẫn các hợp chất có hoạt tính giãn mạch từ thảo dược sẽ tăng cao trong máu, khiến huyết áp tụt sâu ngoài tầm kiểm soát [1], [5]. Ngay cả với nhóm thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARB) – vốn được đánh giá là nhóm thuốc hiện đại có ít nguy cơ tương tác hơn so với nhiều nhóm thuốc hạ áp khác – các tương tác thuốc vẫn có thể xuất hiện trên lâm sàng do liên quan đến ái lực với các enzym chuyển hóa cytochrome P450 ở gan [5].
Điều này cho thấy sự cẩn trọng là không bao giờ thừa đối với bất kỳ nhóm thuốc điều trị nào. Khi một bệnh nhân tăng huyết áp phải điều trị thêm một bệnh lý phối hợp khác, số lượng tương tác tiềm ẩn sẽ tăng lên rõ rệt [3]. Việc tự ý đưa thêm các loại thảo dược có hoạt tính sinh học mạnh như nước sắc lá nguyệt quế vào chu trình sinh hoạt hằng ngày sẽ làm phức tạp thêm bức tranh chuyển hóa thuốc, khiến bác sĩ gặp khó khăn trong việc điều chỉnh liều lượng thuốc tây phù hợp.
Lợi ích ẩm thực và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Lá nguyệt quế từ lâu đã là một loại gia vị quý giá trong nền ẩm thực thế giới nhờ mùi thơm đặc trưng, đồng thời tinh dầu của lá nguyệt quế cũng đã được nghiên cứu về các hoạt tính sinh học như giảm đau và kháng viêm trên mô hình động vật [2]. Trong các thử nghiệm trên chuột cống và chuột nhắt, tinh dầu lá nguyệt quế thể hiện tác dụng giảm đau đáng kể và tác dụng chống viêm phụ thuộc vào liều dùng, tương đương với một số loại thuốc giảm đau và kháng viêm tham chiếu như morphine hay piroxicam [2].
Mặc dù có nhiều triển vọng về mặt dược lý học, cần nhấn mạnh rằng bằng chứng về tác dụng hạ huyết áp của lá nguyệt quế hiện nay chỉ mới dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và mô cơ quan cô lập [1]. Nghiên cứu năm 2023 mới thực hiện trên chuột cống bị tăng huyết áp thực nghiệm do L-NAME và quai động mạch chủ cô lập, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người [1]. Khoảng cách từ một nghiên cứu trên động vật đến ứng dụng điều trị thực tế trên người là rất lớn, bao gồm các khác biệt về liều dung nạp, khả năng hấp thu, độc tính tích lũy và chuyển hóa tại gan.
Chính vì vậy, người bệnh tuyệt đối không được coi lá nguyệt quế là một "thần dược" có thể thay thế thuốc hạ áp. Việc ngưng thuốc tây y do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá thảo dược là một hành vi cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát, gây tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim cấp tính.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ áp
Một hiểu lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn lành tính, dùng càng nhiều càng tốt". Nhiều người cho rằng nước lá nguyệt quế chỉ là lá cây gia vị nên uống đậm đặc cũng vô hại. Tuy nhiên, bất kỳ loại thảo mộc nào có chứa các hợp chất tác động lên mạch máu đều mang dược tính nhất định [1]. Hoạt tính ức chế kênh canxi gây giãn mạch của dịch chiết nguyệt quế đã được chứng minh trên mô hình thực nghiệm, do đó nó hoạt động tương tự như một chất có hoạt tính sinh học thật sự [1].
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "kết hợp thảo dược với thuốc tây sẽ giúp bệnh nhanh khỏi hơn". Trên thực tế, tăng huyết áp nguyên phát là bệnh lý mạn tính cần được kiểm soát liên tục suốt đời chứ không thể chữa khỏi dứt điểm. Việc tự ý phối hợp thêm thảo dược có tác dụng hạ áp khi chưa thông báo với bác sĩ không giúp bệnh thuyên giảm nhanh hơn mà chỉ làm tăng nguy cơ tương tác cộng dồn bất lợi [3]. Sự sụt giảm huyết áp quá nhanh và không dự đoán trước được sẽ làm giảm lượng máu nuôi dưỡng tim và não bộ.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi dạng dùng của nguyệt quế đều có nguy cơ như nhau. Cần phân định rạch ròi giữa việc nêm 1-2 lá nguyệt quế khô vào một nồi hầm lớn cho cả gia đình với việc gom hàng nắm lá tươi hoặc lá khô đem sắc đặc lấy nước uống liên tục nhiều tuần. Việc sử dụng nguyệt quế làm gia vị thông thường trong chế độ ăn không tạo ra nồng độ hoạt chất đủ cao để gây tương tác thuốc, trong khi dạng nước sắc đặc hoặc dịch chiết đậm đặc mới là yếu tố nguy cơ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên các dữ liệu về tương tác thuốc và cơ chế sinh học, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng với lá nguyệt quế:
- Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây y: Nhóm bệnh nhân này đang sử dụng các thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin hoặc thuốc lợi tiểu [1], [5]. Việc dùng thêm dịch chiết nguyệt quế có thể gây hiệp đồng hạ áp quá mức, làm huyết áp tụt sâu ngoài tầm kiểm soát [1], [3].
- Người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Người cao tuổi thường bị suy giảm chức năng gan, thận và phải dùng đồng thời nhiều loại thuốc [5]. Nguy cơ tương tác thuốc và tụt huyết áp tư thế ở nhóm đối tượng này luôn cao hơn so với người trẻ tuổi [5].
- Người có tiền sử huyết áp thấp hoặc huyết áp dao động thất thường: Những người có huyết áp nền không ổn định nếu dùng các dịch chiết thảo dược có tính chất giãn mạch sẽ dễ gặp tình trạng choáng váng, hoa mắt và mệt mỏi kéo dài [1].
- Phụ nữ có thai và người chuẩn bị phẫu thuật: Do nguyệt quế chứa nhiều tinh dầu có hoạt tính kháng viêm, giảm đau và an thần nhẹ [2], người chuẩn bị trải qua các can thiệp ngoại khoa cần ngưng dùng các chế phẩm thảo dược cô đặc để tránh nguy cơ tương tác với thuốc gây mê hoặc gây rối loạn huyết động trong mổ.
Hướng dẫn sử dụng lá nguyệt quế an toàn trong bữa ăn
Để tận hưởng hương vị thơm ngon của lá nguyệt quế mà không gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe hay phác đồ điều trị, người bệnh tăng huyết áp nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:
- Chỉ dùng làm gia vị ẩm thực: Chỉ nên sử dụng 1 đến 2 lá nguyệt quế khô khi chế biến các món súp, món bò sốt vang, cà ri hoặc món hầm cho cả gia đình. Trước khi ăn, nên vớt bỏ lá nguyệt quế ra ngoài vì lá có kết cấu dai, cứng, khó tiêu hóa và chỉ có nhiệm vụ khuếch tán tinh dầu thơm vào món ăn.
- Tuyệt đối không đun sắc uống như trà dược liệu: Không tự ý thu hái lượng lớn lá tươi hoặc mua lá khô về đun lấy nước uống thay nước lọc hay trà thảo mộc mỗi ngày. Không sử dụng các loại viên nang, thực phẩm chức năng chứa cao chiết nguyệt quế đậm đặc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
- Theo dõi huyết áp đều đặn: Người bệnh tăng huyết áp cần duy trì thói quen đo huyết áp tại nhà bằng máy đo huyết áp điện tử đúng chuẩn vào các thời điểm cố định trong ngày. Nếu phát hiện chỉ số huyết áp đột ngột hạ thấp bất thường kèm theo cảm giác chóng mặt, hoa mắt, cần rà soát lại các thực phẩm và thảo dược mới sử dụng gần đây.
- Trao đổi minh bạch với bác sĩ điều trị: Mỗi khi đi tái khám, người bệnh nên chủ động thông báo cho bác sĩ biết về toàn bộ các loại thuốc, vitamin, thực phẩm bổ sung hoặc nước lá thảo dược mà mình đang sử dụng tại nhà để được tư vấn điều chỉnh kịp thời [3], [5].
Lá nguyệt quế là một loại gia vị tuyệt vời giúp tăng thêm hương vị hấp dẫn cho các món ăn thường ngày. Tuy nhiên, đối với người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, sự cẩn trọng với các dạng nước sắc đậm đặc là nguyên tắc sống còn để bảo vệ an toàn tim mạch. Một lối sống cân bằng, dinh dưỡng hợp lý kết hợp với việc tuân thủ phác đồ thuốc chính thống theo hướng dẫn của bác sĩ luôn là giải pháp vững chắc nhất để kiểm soát huyết áp lâu dài.
