Người đau dạ dày có nên dùng bài thuốc từ cây dã quỳ?

Đau dạ dày hành hạ nhiều người Việt mỗi ngày. Khi thuốc tây gây lo ngại về tác dụng phụ, nhiều bệnh nhân tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà, trong đó có cây dã quỳ. Vậy thực hư việc dùng lá dã quỳ sắc uống để làm lành vết loét dạ dày có cơ sở khoa học hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Chiết xuất từ cây dã quỳ (tên khoa học Tithonia diversifolia) thực sự có chứa hoạt chất bảo vệ niêm mạc dạ dày và chống viêm trong các thử nghiệm trên động vật ^[1]. Tuy nhiên, toàn bộ bằng chứng hiện tại mới chỉ dừng ở mức phòng thí nghiệm trên chuột và tế bào, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định liều dùng an toàn. Do đó, người bệnh đau dạ dày không nên tự ý hái lá dã quỳ nấu nước uống thay thế thuốc điều trị.

Gánh nặng loét dạ dày và xu hướng tìm về thảo dược

Loét dạ dày tá tràng là một trong những bệnh lý hệ tiêu hóa quan trọng nhất hiện nay ^[1]. Ước tính có gần 20% dân số sẽ mắc phải căn bệnh này vào một thời điểm nào đó trong cuộc đời ^[1]. Nguyên nhân gây bệnh rất quen thuộc trong đời sống hiện đại: căng thẳng kéo dài, chế độ ăn uống thất thường, hút thuốc lá, uống rượu bia và lạm dụng một số loại thuốc ^[1].

Hiện nay, y học hiện đại điều trị loét dạ dày bằng các nhóm thuốc như thuốc kháng axit, thuốc kháng cholinergic, thuốc ức chế bơm proton (PPI) và thuốc đối kháng thụ thể H2 ^[1]. Dù hiệu quả, các loại thuốc tây y này lại đi kèm với vô số tác dụng phụ không mong muốn khi sử dụng lâu dài ^[1]. Chính rào cản này đã thúc đẩy cả người bệnh lẫn giới khoa học quay sang tìm kiếm giải pháp từ các cây thuốc dân gian ^[1].

Trong y học cổ truyền tại vùng Suchiapa, bang Chiapas (Mexico), cây dã quỳ (Tithonia diversifolia) từ lâu đã được người dân địa phương xem là vị thuốc hữu ích để trị chứng loét dạ dày ^[1]. Tại Cameroon, loài cây thuộc họ Cúc (Asteraceae) này cũng được dùng trong y học cổ truyền để chữa nhiều bệnh, bao gồm các rối loạn về gan, nhờ đặc tính chống viêm và giảm đau đã được ghi nhận ^[2].

Cơ chế tác động của dã quỳ lên niêm mạc tiêu hóa

Để hiểu vì sao một loài cây mọc hoang như dã quỳ lại có tiềm năng bảo vệ dạ dày, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích thành phần hóa học của nó. Dã quỳ chứa các hợp chất chống oxy hóa, điển hình là nhóm phenolic và flavonoid có trong chiết xuất nước của lá ^[3]. Trong cơ thể, các chất chống oxy hóa đóng vai trò chặn đứng các phản ứng dây chuyền của gốc tự do, ngăn ngừa tổn thương màng tế bào do quá trình peroxy hóa lipid gây ra ^[3].

Tuy nhiên, ngôi sao sáng nhất trong việc bảo vệ dạ dày của cây dã quỳ lại là một hợp chất có tên tagitinin C, thuộc nhóm sesquiterpene lactone ^[1]. Đây là hoạt chất chính tạo nên tác dụng che chở niêm mạc dạ dày trước các tác nhân ăn mòn mạnh như cồn (ethanol) ^[1].

Điều thú vị nằm ở cơ chế hoạt động khác biệt của hợp chất này. Thông thường, nhiều chất bảo vệ dạ dày hoạt động dựa vào việc kích thích sản sinh oxit nitric (NO - chất giúp giãn mạch tăng tưới máu niêm mạc), nhóm sulfhydryl hoặc prostaglandin (chất tạo lớp nhầy bảo vệ dạ dày) ^[1]. Thế nhưng, nghiên cứu cho thấy tagitinin C bảo vệ dạ dày mà không cần thông qua ba con đường quen thuộc là NO, nhóm sulfhydryl hay prostaglandin ^[1]. Bên cạnh đó, khả năng chống viêm và giảm đau tự nhiên của lá dã quỳ cũng góp phần làm dịu các tổn thương sưng tấy ở mô ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của dã quỳ?

Đến nay, các dữ liệu khoa học về dã quỳ với hệ tiêu hóa và các cơ quan liên quan chủ yếu đến từ các mô hình thực nghiệm trên động vật và ống nghiệm.

Nghiên cứu quan trọng nhất công bố năm 2011 đã đánh giá trực tiếp khả năng bảo vệ dạ dày của cây dã quỳ trên mô hình chuột cống đực chủng Wistar bị gây loét dạ dày bằng ethanol ^[1]. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm các phân đoạn chiết xuất khác nhau và phát hiện chiết xuất bằng dung môi dichloromethane cho hiệu quả bảo vệ cao nhất, đạt gần 90% khi dùng ở mức liều từ 10 đến 100 mg/kg trọng lượng cơ thể chuột ^[1]. Khi phân lập sâu hơn từ dịch chiết này, các nhà khoa học tìm ra hoạt chất chính là tagitinin C ^[1]. Chuột được cho dùng tagitinin C (pha trong dung môi Tween 80) ở các mức liều 1, 3, 10 và 30 mg/kg đã cho thấy hiệu quả bảo vệ niêm mạc dạ dày tăng dần lần lượt là 37,7%, 70,1%, 100% và 100% ^[1]. Để kiểm tra cơ chế, chuột được tiêm trước các chất ức chế gồm NG-nitro-L-arginine methyl ester (liều 70 mg/kg tiêm phúc mạc - chất ức chế tổng hợp NO), N-ethylmaleimide (liều 10 mg/kg tiêm dưới da - chất khóa nhóm sulfhydryl), hoặc indomethacin (liều 10 mg/kg tiêm dưới da - chất khóa tổng hợp prostaglandin) ^[1]. Kết quả là hiệu quả bảo vệ của tagitinin C ở liều 30 mg/kg không hề bị suy giảm bởi bất kỳ chất ức chế nào kể trên ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên chuột bị gây loét cấp tính bằng cồn và dùng hoạt chất phân lập bằng dung môi hóa học, chưa thử nghiệm trên người ^[1].

Một nghiên cứu trước đó vào năm 2004 tập trung làm rõ đặc tính chống viêm và giảm đau của lá dã quỳ khô chiết xuất bằng dung môi methanol trên mô hình chuột cống ^[4]. Khi cho chuột uống dịch chiết ở mức liều từ 50 đến 200 mg/kg, các nhà khoa học ghi nhận sự ức chế phụ thuộc liều đối với tình trạng phù chân chuột do chất carrageenan gây ra, cũng như giảm hình thành u hạt do cấy viên bông ^[4]. Ở cùng mức liều 50 đến 200 mg/kg đường uống, tác dụng giảm đau cũng xuất hiện rõ rệt qua thử nghiệm đĩa nóng duy trì ở nhiệt độ 55 độ C, và giảm hành vi liếm chân ở cả pha sớm lẫn pha muộn khi tiêm formalin ^[4]. Kết quả này củng cố cơ sở cho việc dùng dã quỳ trị các chứng viêm đau trong dân gian, nhưng giới hạn vẫn là dùng dung môi methanol (cồn công nghiệp độc hại) và chỉ mới thử trên chuột ^[4].

Năm 2015, một nghiên cứu khác đã kiểm tra chiết xuất nước của lá dã quỳ trên huyết tương người khỏe mạnh và tế bào gốc trung mô người (hMSCs) nuôi cấy trong phòng thí nghiệm ^[3]. Khi ủ huyết tương của người hiến khỏe mạnh với các nồng độ dịch chiết nước dã quỳ khác nhau, dịch chiết đã ức chế đáng kể sự hình thành lipid hydroperoxide trong huyết tương theo cách phụ thuộc vào liều lượng ^[3]. Thử nghiệm độc tính tế bào bằng phương pháp MTT cho thấy không có nồng độ dịch chiết nước nào gây độc cho tế bào gốc trung mô người so với nhóm đối chứng không xử lý ^[3]. Tuy nhiên, kết quả nhuộm Oil Red O lại chỉ ra rằng tế bào gốc mô mỡ người được xử lý bằng dịch chiết nước dã quỳ có sự gia tăng quá trình tạo mỡ và tích tụ các giọt chất béo nhiều hơn ^[3]. Nghiên cứu này dừng ở mức tế bào trong ống nghiệm (in vitro), chưa phản ánh sự hấp thu phức tạp trong cơ thể sống ^[3].

Đến năm 2021, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất nước lá dã quỳ trên chuột bị gây độc gan bằng rượu ethanol ^[2]. Chuột được bơm rượu ethanol 40 độ (liều 4 g/kg) trực tiếp vào dạ dày mỗi ngày trong 21 ngày liên tiếp, sau đó dùng kèm chiết xuất nước lá dã quỳ cùng với ethanol thêm 2 tuần nữa ^[2]. Việc uống rượu khiến chuột bị sụt cân đáng kể, tăng vọt các chỉ số men gan và chức năng gan (gồm Alanine Amino-transferase, Aspartate Amino-transferase, alkaline phosphatase, gamma glutamyl-transferase, bilirubin toàn phần và albumin), đồng thời làm tăng đáng kể nồng độ triglyceride trong huyết thanh (p<0,001) ^[2]. Rượu cũng làm giảm mạnh nồng độ glutathione khử, nitrit, hoạt tính enzyme catalase và superoxide dismutase, trong khi làm tăng chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde; mô gan bị sung huyết mạch máu, rối loạn cấu trúc nhu mô, viêm gan và giãn xoang ^[2]. Khi cho chuột dùng chiết xuất nước lá dã quỳ ở liều 60 và 120 mg/kg, các tác hại do rượu gây ra đã được đảo ngược nhờ tác dụng chống oxy hóa của thảo dược ^[2]. Dù vậy, đây vẫn là mô hình thực nghiệm trên chuột ^[2].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2018 tại Nam Phi về tiềm năng dược học của loài dã quỳ (Tithonia diversifolia và Tithonia rotundifolia) cho thấy các phân đoạn chiết xuất của chúng có khả năng kháng khuẩn (như E. coli, S. Typhimurium, E. faecalis, K. pneumoniae, S. aureus), kháng vi khuẩn lao và kháng nấm (A. fumigatus, C. neoformans, C. albicans) sau 48 đến 72 giờ ủ trong đĩa thạch ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không thử nghiệm trên vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) - thủ phạm chính gây loét dạ dày ở người ^[5].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn lớn của bằng chứng

Nhìn vào bức tranh khoa học trên, lợi ích tiềm năng của cây dã quỳ là rất đáng ghi nhận. Thảo dược này hội tụ đủ ba mũi nhọn có lợi cho người bị tổn thương tiêu hóa: khả năng che chở niêm mạc dạ dày mạnh mẽ của hoạt chất tagitinin C ^[1], tác dụng chống viêm giảm đau ^[4], cùng năng lực chống oxy hóa bảo vệ tế bào và giải độc gan trước tác hại của rượu bia ^[2].

Thế nhưng, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến chiếc ấm sắc thuốc trong bếp của người dân là vô cùng lớn. Giới hạn lớn nhất là chưa có bất kỳ nghiên cứu nào cho người bệnh đau dạ dày uống nước lá dã quỳ để đo lường hiệu quả và tác dụng phụ.

Hơn nữa, phương pháp chiết xuất quyết định hoàn toàn hoạt chất thu được. Trong nghiên cứu năm 2011, hoạt chất bảo vệ dạ dày mạnh nhất (đạt gần 90% đến 100%) nằm ở phân đoạn chiết bằng dung môi hữu cơ dichloromethane và hoạt chất tinh khiết tagitinin C pha trong Tween 80 ^[1]. Khi người dân tự đun lá dã quỳ với nước sôi tại nhà, lượng hoạt chất tagitinin C tan ra trong nước có thể rất thấp, không giống với chế phẩm trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dã quỳ chữa bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng "cây thuốc tự nhiên" với "hoàn toàn lành tính". Thực tế, cây dã quỳ chứa rất nhiều hợp chất hóa học mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích tinh dầu chưng cất hơi nước từ lá dã quỳ cho thấy sự hiện diện của lượng lớn các monoterpene hydro hóa, bao gồm 32,67% beta-pinene, 24,74% alpha-pinene và 22,69% limonene ^[6]. Loại tinh dầu này mạnh đến mức được nghiên cứu làm thuốc trừ sâu bọ nông nghiệp: khi xông hơi ở nồng độ 20 microL/L không khí, nó giết chết 52% loài nhện đỏ Tetranychus urticae, và ở nồng độ 80 microL/L không khí thì tỷ lệ diệt nhện lên tới 96%, đồng thời xua đuổi gần 100% mọt ngô Sitophilus zeamais ở nồng độ 10 microL/L không khí ^[6]. Việc uống một lượng lớn nước sắc đậm đặc chứa các tinh dầu và hợp chất tự nhiên này vào một chiếc dạ dày đang có vết loét hở có thể gây kích ứng niêm mạc nghiêm trọng.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống nước lá dã quỳ có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn gây loét dạ dày. Dù dịch chiết dã quỳ có khả năng ức chế một số vi khuẩn đường ruột như E. coli hay S. Typhimurium trong ống nghiệm ^[5], hoàn toàn chưa có bằng chứng nào cho thấy nó diệt được vi khuẩn HP trong môi trường axit khắc nghiệt của dạ dày người.

Hiểu lầm thứ ba là tự ý bỏ thuốc tây để chuyển sang uống lá cây. Thuốc ức chế bơm proton hay kháng axit dù có tác dụng phụ nhưng đã được định liều chuẩn xác để kiểm soát axit dạ dày ^[1]. Việc ngưng thuốc đột ngột để uống nước lá chưa rõ hàm lượng hoạt chất có thể khiến vết loét lan rộng, dẫn đến xuất huyết tiêu hóa.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Vì chưa có dữ liệu an toàn trên người, những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng các bài thuốc uống từ cây dã quỳ:

• Người đang có vết loét dạ dày cấp tính, có biểu hiện nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Người có bệnh nền về gan, thận hoặc rối loạn chuyển hóa mỡ, bởi nghiên cứu trên tế bào gốc mô mỡ người cho thấy dịch chiết nước dã quỳ làm tăng quá trình tạo tế bào mỡ và tích tụ giọt lipid ^[3].
• Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.
• Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc thuốc dạ dày kê đơn (như thuốc kháng axit, thuốc ức chế bơm proton, thuốc kháng thụ thể H2) ^[1], do nguy cơ tương tác thuốc chưa được biết rõ. Luôn phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi muốn dùng thử bất kỳ loại thảo dược nào.

Gợi ý bảo vệ dạ dày thực tế và an toàn

Thay vì mạo hiểm hái lá dã quỳ ven đường về sắc uống, người bệnh đau dạ dày nên áp dụng các biện pháp bảo vệ niêm mạc đã được y học xác lập dựa trên việc loại bỏ các nguyên nhân gây bệnh ^[1]:

• Về thời điểm và cách ăn uống: Ăn đúng giờ, chia nhỏ bữa ăn trong ngày để tránh dạ dày quá đói hoặc quá no. Nhai kỹ thức ăn giúp giảm gánh nặng co bóp cho dạ dày.
• Về lựa chọn thực phẩm và chế biến: Ưu tiên các món ăn mềm, nấu chín kỹ dưới dạng cháo, súp, hấp hoặc luộc. Bổ sung các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên (như rau xanh, trái cây tươi không chua) để hỗ trợ bảo vệ niêm mạc.
• Loại bỏ tác nhân gây hại: Tuyệt đối kiêng rượu bia (ethanol) và thuốc lá, vì rượu vừa gây loét niêm mạc dạ dày trực tiếp ^[1], vừa gây viêm và phá hủy tế bào gan nặng nề ^[2]. Hạn chế tối đa việc tự ý mua và dùng các thuốc giảm đau chống viêm không kê đơn khi chưa có chỉ định của bác sĩ ^[1].
• Quản lý lối sống: Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc để giảm căng thẳng (stress) - một trong những yếu tố hàng đầu khởi phát vết loét ^[1].

Tóm lại, dù cây dã quỳ sở hữu hoạt chất tagitinin C có khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày ấn tượng trên mô hình chuột thực nghiệm ^[1], thảo dược này vẫn chưa sẵn sàng để trở thành bài thuốc uống an toàn cho người. Người bệnh đau dạ dày cần giữ thái độ tỉnh táo trước các lời truyền miệng, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và điều chỉnh lối sống lành mạnh. Nếu muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào hỗ trợ, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tiền mất tật mang.