Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, đặc biệt là vào những đợt không khí lạnh tràn về, nhiều người có tiền sử viêm loét dạ dày lại phải đối mặt với cảm giác cồn cào, nóng rát và những cơn đau quặn vùng thượng vị. Không ít người ngỡ rằng hiện tượng này xuất phát từ việc ăn nhiều món cay nóng hoặc sinh hoạt thất thường trong mùa đông. Tuy nhiên, sự tái phát của các cơn đau dạ dày khi trời rét thực chất bắt nguồn từ những phản ứng sinh lý thực thể sâu bên trong cơ thể dưới tác động của nhiệt độ thấp.
Nguyên nhân cốt lõi khiến dạ dày dễ bị tổn thương khi trời lạnh là do cơ thể phải chịu áp lực sinh học từ nhiệt độ môi trường, dẫn tới kích hoạt hệ thần kinh giao cảm gây co thắt mạch máu [1]. Hiện tượng này làm sụt giảm nghiêm trọng lưu lượng máu đến nuôi dưỡng lớp niêm mạc dạ dày, khiến lớp màng bảo vệ tự nhiên bị suy giảm khả năng tái tạo trước sự bào mòn của axit dịch vị [2], [1].
Vì sao cơn đau dạ dày thường "gõ cửa" khi nhiệt độ giảm sâu?
Bệnh viêm loét dạ dày tá tràng được định nghĩa là tình trạng tổn thương hoại tử và viêm làm phá vỡ cấu trúc niêm mạc, tổn thương ăn sâu quá 3 đến 5 mm vào tới lớp cơ niêm mạc [3]. Bệnh lý này hình thành chủ yếu do sự mất cân bằng giữa các yếu tố bảo vệ thành dạ dày và các yếu tố gây hại [3]. Khi cơ thể tiếp xúc với môi trường nhiệt độ thấp đột ngột, phản ứng tự vệ đầu tiên là co mạch ngoại vi để giữ nhiệt cho các cơ quan cốt lõi. Tuy nhiên, phản xạ tự nhiên này cũng kích hoạt hệ thần kinh giao cảm làm co thắt mạng lưới vi mạch sâu trong nội tạng, trong đó có hệ mạch máu dạ dày [1].
Sự suy giảm tưới máu cục bộ khiến niêm mạc rơi vào tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng, cản trở việc vận chuyển các dưỡng chất và oxy đến các tế bào biểu mô [2], [1]. Khi lớp màng nhầy tự nhiên bảo vệ dạ dày bị bào mòn và suy yếu vì thiếu máu nuôi, axit clohydric và men pepsin trong dịch vị dạ dày sẽ trực tiếp tấn công vào thành cơ quan, làm các ổ loét cũ dễ dàng tái phát hoặc hình thành nên các tổn thương mới [2], [4]. Hơn nữa, các triệu chứng đau thượng vị, cảm giác đầy bụng, nhanh no hoặc đau sau khi ăn thường trở nên rầm rộ hơn trong điều kiện thời tiết này [3].
Stress nhiệt độ lạnh làm suy giảm lưu lượng máu nuôi niêm mạc
Hệ tuần hoàn niêm mạc dạ dày đóng vai trò như một bộ máy duy trì sự toàn vẹn về mặt cấu trúc và chức năng của dạ dày [4]. Lưu lượng máu tại lớp niêm mạc không chỉ chịu sự điều hòa bởi các cơ chế thần kinh và thể dịch toàn thân, mà còn được tinh chỉnh bởi các chất trung gian chuyển hóa nội sinh tại chỗ như prostaglandin, leukotriene và các yếu tố có nguồn gốc từ tế bào nội mô mạch máu [4].
Khi xuất hiện tình trạng stress do nhiệt độ lạnh, mạng lưới vi tuần hoàn tại dạ dày lập tức bị rối loạn [1]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 trên mô hình chuột bị gây stress do giam giữ trong môi trường lạnh đã chứng minh rằng: áp lực nhiệt độ thấp làm phát sinh các ổ loét dạ dày rõ rệt, đi kèm với sự sụt giảm mạnh về lưu lượng máu niêm mạc tuyến và giảm mật độ tế bào mast [5]. Việc thiếu hụt máu tưới tạm thời sẽ dẫn tới tổn thương thiếu máu cục bộ mô niêm mạc dạ dày [2]. Khi dòng máu tưới trở lại không đều, hiện tượng tái tưới máu cũng có thể tạo ra các tổn thương tế bào bổ sung, khiến hàng rào biểu mô bị phá hủy sâu rộng hơn [2].
Điều đáng chú ý là không phải mọi loại áp lực tâm lý hay môi trường đều gây ra tác động giống nhau lên dạ dày. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1984 đánh giá tác động của stress tâm lý do tiếng ồn trắng cường độ 90 dBA cho thấy: tiếng ồn làm tăng huyết áp tâm thu thêm 8 mmHg và tâm trương thêm 4 mmHg, nhưng lại hoàn toàn không làm thay đổi sự tiết axit dịch vị hay lưu lượng máu niêm mạc dạ dày [6]. Điều này nhấn mạnh rằng stress nhiệt độ lạnh có tác động thực thể trực tiếp và đặc thù lên tuần hoàn mạch máu nội tạng hơn là các loại kích thích thính giác thông thường [6], [5].
Căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm: Bằng chứng từ phòng thí nghiệm
Bên cạnh hiện tượng co mạch làm thiếu máu cục bộ, áp lực từ nhiệt độ thấp còn khơi mào cho phản ứng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) phá hủy các cấu trúc tế bào [7]. Năm 2004, một nghiên cứu đã tiến hành so sánh trạng thái căng thẳng oxy hóa giữa mô hình động vật chịu stress lạnh và bệnh nhân viêm loét dạ dày thực tế [7].
Ở nhóm động vật thí nghiệm chịu stress do giam giữ trong lạnh, các nhà khoa học ghi nhận sự gia tăng mạnh nồng độ peroxy hóa lipid (LPO) và men superoxide dismutase (SOD), cùng với sự sụt giảm nồng độ men catalase (CAT) tại niêm mạc dạ dày bị loét [7]. Hiện tượng tương tự cũng được tìm thấy trên lâm sàng: ở những bệnh nhân bị loét dạ dày tá tràng và ung thư dạ dày, nồng độ LPO trong huyết thanh tăng cao rõ rệt cùng với xu hướng suy giảm các men chống oxy hóa bảo vệ cơ thể như SOD và CAT [7]. Điều này chỉ ra rằng stress lạnh kích thích cơ thể sản sinh lượng lớn các gốc tự do có hại, gây peroxy hóa màng tế bào, thúc đẩy nhanh phản ứng viêm và hoại tử mô [7].
Ngoài các gốc tự do, phân tử nitric oxide (NO) cũng tham gia vào tiến trình phức tạp này [3]. Bình thường, một lượng nhỏ NO được cơ thể tổng hợp để điều hòa huyết áp, ức chế kết tập tiểu cầu và duy trì cân bằng sinh lý màng mạch [3]. Thế nhưng, khi có sự hiện diện của stress oxy hóa và các chất trung gian gây viêm, enzym tổng hợp NO nội bào sẽ xúc tác tạo ra một lượng NO khổng lồ [3]. Lượng NO dư thừa này có thể tham gia vào phản ứng viêm mô ồ ạt, biến từ một yếu tố bảo vệ bình thường thành tác nhân gây tổn thương thêm cho niêm mạc đường tiêu hóa đang suy yếu [3].
Lưu thông máu - "Lá chắn" sống còn bảo vệ và làm lành ổ loét
Sự rối loạn vi tuần hoàn được xác định là mắt xích chủ chốt dẫn đến tổn thương niêm mạc dạ dày dưới tác động của stress sinh lý [1]. Khi lưu lượng máu bị suy giảm, các tế bào biểu mô bề mặt bị bỏ đói, không được cung ứng đầy đủ oxy và các gốc đệm bicarbonate để trung hòa lượng axit thường trực bên trong lòng dạ dày [2], [4].
Nghiên cứu về huyết động học dạ dày năm 1995 đã khẳng định: sự rối loạn tuần hoàn cục bộ khi kết hợp với sự hiện diện của axit dịch vị là nguyên nhân then chốt khởi phát các tổn thương niêm mạc [4]. Ngược lại, quá trình làm lành vết loét dạ dày đòi hỏi phải có sự tân sinh mạch máu (angiogenesis) và sự gia tăng mạnh mẽ của lưu lượng máu cùng nồng độ oxy cung cấp đến rìa vết loét và các mô xung quanh [1], [4]. Bằng phương pháp đo quang phổ phản xạ, các nhà nghiên cứu đã chứng minh rằng một mạng lưới vi tuần hoàn phong phú cung cấp đầy đủ oxy cho bờ ổ loét là điều kiện bắt buộc để mô hạt phát triển và biểu mô hóa nhanh chóng [4].
Vì lý do này, các chiến lược điều trị và dự phòng hiện đại không chỉ tập trung vào việc ức chế axit dịch vị mà còn đặc biệt lưu ý đến việc cải thiện dòng máu tưới niêm mạc [1]. Việc can thiệp điều hòa lưu lượng máu nuôi có ý nghĩa sống còn trong việc hỗ trợ điều trị các vết loét khó lành, cũng như dự phòng nguy cơ tái phát ổ loét cũ khi cơ thể phải chống chọi với stress nhiệt độ lạnh kéo dài [1].
Những yếu tố cộng hưởng làm tăng nguy cơ bùng phát vào mùa lạnh
Hiện tượng viêm loét dạ dày tá tràng tái phát vào mùa đông không chỉ đơn thuần là cảm giác chủ quan của người bệnh mà đã được các nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận qua nhiều thập kỷ [8]. Đánh giá tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến bệnh viêm loét dạ dày năm 1988 đã chỉ rõ bệnh lý này có tính biến thiên theo mùa rất rõ rệt [8].
Bên cạnh yếu tố nhiệt độ môi trường, thói quen sinh hoạt và các căng thẳng xã hội trong mùa lạnh cũng tạo nên tác động cộng hưởng bất lợi [8]. Trong mùa lạnh, nhiều người thường có xu hướng gia tăng khối lượng công việc, đối mặt với áp lực cuối năm, tiêu thụ nhiều muối, rượu bia hoặc hút thuốc lá nhiều hơn để "làm ấm cơ thể" [8]. Những đối tượng nhạy cảm khi phản ứng với cường độ làm việc cao hoặc các sự kiện căng thẳng cấp tính sẽ kích thích dạ dày tăng tiết axit dịch vị, từ đó dễ dàng dẫn tới hình thành vết loét và phát tác các triệu chứng [8]. Hơn nữa, việc sử dụng các thuốc chống viêm không steroid (NSAID), aspirin để điều trị các bệnh lý xương khớp hay cảm lạnh vốn hay xuất hiện vào mùa đông cũng làm tê liệt cơ chế tổng hợp prostaglandin bảo vệ, gây tổn hại nặng nề đến tuần hoàn dạ dày [1], [4], [8].
Hiểu lầm phổ biến khi bị đau dạ dày mùa lạnh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng triệu chứng đau chỉ xuất hiện khi dạ dày thực sự bị viêm loét nặng, và nếu không đau thì không có bệnh. Trên thực tế, các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh có sự tương quan rất thấp giữa mức độ đau trên thực tế và hình ảnh tổn thương qua nội soi dạ dày [3]. Nhiều bệnh nhân có ổ loét khá sâu nhưng không hề xuất hiện triệu chứng rõ rệt cho đến khi phát sinh biến chứng nguy hiểm, hoặc vết loét chỉ tình cờ được phát hiện khi nội soi vì một mục đích khác [3]. Do đó, việc chủ quan ngừng uống thuốc hoặc lơ là bảo vệ dạ dày khi trời lạnh vì "chưa thấy đau" là một quan niệm hết sức sai lầm.
Hiểu lầm thứ hai là thói quen uống một lượng rượu nhỏ hoặc ăn nhiều đồ cay nóng để "giữ ấm dạ dày". Rượu bia và các chất kích thích thực tế là những tác nhân gây tổn thương trực tiếp lên hệ vi tuần hoàn niêm mạc, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu nuôi vốn đã bị đe dọa bởi phản xạ co mạch do trời lạnh [1], [4], [8]. Sự kết hợp giữa rượu, căng thẳng nhiệt độ và axit dạ dày là con đường ngắn nhất dẫn tới xuất huyết tiêu hóa [2], [1].
Nhóm người có nguy cơ cao cần đặc biệt lưu tâm
Khi thời tiết chuyển rét đậm, một số nhóm đối tượng cần nâng cao cảnh giác tối đa vì nguy cơ tái phát vết loét dạ dày và xuất hiện biến chứng cao hơn người bình thường:
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng mạn tính: Mạng lưới vi mạch xung quanh các sẹo loét cũ vốn dễ bị tổn thương và nhạy cảm với các biến đổi tưới máu khi trời trở lạnh [1], [4].
- Người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mãn tính: Khả năng điều hòa thân nhiệt và phản xạ thần kinh giao cảm ở người cao tuổi thường kém linh hoạt, làm tăng tính nhạy cảm của vi mạch dạ dày trước áp lực lạnh [1], [8].
- Người đang sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm hoặc aspirin: Nhóm thuốc này ức chế các chất giãn mạch tự nhiên, khi kết hợp với tình trạng co mạch do lạnh sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc cấp tính [1], [4], [8].
- Bệnh nhân nặng hoặc người chịu áp lực căng thẳng kéo dài: Trong điều kiện stress sinh lý nghiêm trọng, tổn thương niêm mạc có thể tiến triển rất nhanh, với nguy cơ xuất huyết tiêu hóa quan trọng trên lâm sàng chiếm khoảng 1% đến 4% ở bệnh nhân nặng [2].
Biện pháp bảo vệ dạ dày và phòng ngừa tái phát hiệu quả
Để bảo vệ đường tiêu hóa khi nền nhiệt độ hạ thấp, việc áp dụng đồng bộ các giải pháp giữ ấm và điều chỉnh chế độ sinh hoạt là vô cùng thiết yếu:
Giữ ấm cơ thể toàn diện: Cần đặc biệt chú trọng giữ ấm vùng bụng, ngực và bàn chân. Khi cơ thể được giữ ấm, hệ thần kinh giao cảm sẽ không bị kích thích quá mức, giúp duy trì dòng máu ổn định đến các cơ quan nội tạng và lớp niêm mạc dạ dày [1].
Điều chỉnh chế độ ăn uống: Ưu tiên dùng các món ăn ấm nóng, thức ăn mềm và dễ tiêu hóa để giảm tải áp lực cơ học lên dạ dày. Tránh tiêu thụ thức ăn lạnh, thực phẩm có nồng độ muối quá cao, hạn chế tuyệt đối việc sử dụng rượu bia và thuốc lá [8]. Các bữa ăn nên được phân bổ đều đặn, không để bụng quá đói khiến axit tự do phá hủy niêm mạc, cũng không ăn quá no gây áp lực co bóp lớn lên thành dạ dày [3].
Kiểm soát căng thẳng và nghỉ ngơi hợp lý: Áp lực công việc kết hợp với thời tiết khắc nghiệt là yếu tố thúc đẩy tăng tiết axit dịch vị [8]. Do đó, việc duy trì giấc ngủ chất lượng, hạn chế làm việc quá sức và thực hành các kỹ thuật thư giãn sẽ hỗ trợ rất lớn cho việc phòng ngừa đau dạ dày [8].
Tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa: Những người có bệnh lý nền dạ dày hoặc đang xuất hiện triệu chứng cồn cào tái phát cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ can thiệp phù hợp. Để phòng ngừa và điều trị các tổn thương liên quan đến stress và axit, các nghiên cứu cho thấy việc duy trì pH dịch vị trên 4 giúp phòng ngừa loét, và pH trên 6 có vai trò thiết yếu để duy trì cục máu đông chống chảy máu [2]. Các thuốc ức chế bơm proton (PPI) đã được chứng minh có khả năng nâng và duy trì nồng độ pH dạ dày ở mức trên 4 và trên 6 hiệu quả hơn hẳn so với các thuốc kháng thụ thể histamine H2 [2]. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc ức chế axit liều cao để tự điều trị mà cần có sự chỉ định chính xác từ nhân viên y tế [2].
Tóm lại, hiện tượng đau dạ dày tái phát khi trời lạnh bắt nguồn từ những thay đổi khách quan của hệ tuần hoàn niêm mạc và căng thẳng oxy hóa trong cơ thể chứ không đơn thuần là cảm giác nhất thời. Việc chủ động giữ ấm, ăn uống lành mạnh và kiểm soát căng thẳng sẽ là chiếc áo giáp vững chắc giúp bảo vệ hệ tiêu hóa qua mùa đông an toàn. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau dữ dội, nôn mửa hoặc đi ngoài phân đen, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
