Không khí ô nhiễm bụi mịn PM2.5 ngày càng trở thành nỗi lo lớn của các bà mẹ mang thai. Nhiều thai phụ lo lắng liệu hạt bụi siêu nhỏ hít vào phổi mẹ có thể lọt qua hàng rào tự nhiên để xâm nhập vào tuần hoàn của thai nhi hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có: bụi mịn PM2.5 có khả năng vượt qua hàng rào bảo vệ của phế nang phổi mẹ, đi vào dòng máu và vượt qua hàng rào nhau thai [1], [2]. Khi xâm nhập vào đây, chúng làm suy giảm chức năng nhau thai, trực tiếp và gián tiếp dẫn đến nguy cơ sinh non, nhẹ cân và các tai biến thai kỳ nguy hiểm [3], [4].

Đường đi của hạt bụi mịn: Từ phổi mẹ tới thai nhi

Bình thường, hệ thống phế nang và hàng rào nhau thai đóng vai trò như các màng lọc sinh học bảo vệ sự sống đang hình thành. Tuy nhiên, do kích thước khí động học dưới 2,5 micromét, bụi mịn PM2.5 có thể tiến sâu vào phế nang [1].

Từ các phế nang, loại bụi này có thể thâm nhập qua tế bào phổi để đi thẳng vào hệ tuần hoàn của người mẹ [1]. Một khi đã nằm trong dòng máu, bụi PM2.5 có thể tiếp tục vượt qua hàng rào nhau thai và hàng rào máu não thai nhi [1], [2]. Quá trình xâm nhập này gây ra tổn thương trực tiếp lên vi cấu trúc nhau thai cũng như mô não đang phát triển của thai [1].

Cơ chế phá hủy bánh nhau và cản trở dinh dưỡng

Nhau thai là cầu nối duy nhất cung cấp dinh dưỡng, oxy và các tín hiệu phát triển từ mẹ sang con. Các nghiên cứu chỉ ra rằng bụi PM2.5 tác động tiêu cực đến cấu trúc và hoạt động của cơ quan nuôi dưỡng này qua nhiều con đường khác nhau.

Đầu tiên, bụi mịn kích thích yếu tố phiên mã KLF9 gắn vào vùng khởi động của gen CYP1A1, làm hoạt hóa quá trình chết tế bào ty thể và gây stress oxy hóa ở các tế bào lá nuôi (trophoblast) [3]. Khi các tế bào lá nuôi này suy giảm khả năng tăng sinh, di chuyển, xâm lấn và tạo mạch, nhau thai mất dần cấu trúc bình thường [3].

Bên cạnh đó, việc hít phải bụi mịn kích hoạt phản ứng viêm toàn thân ở chuột mẹ, làm gia tăng nồng độ tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC), tiểu cầu và interleukin-6 (IL-6) [5]. Hiện tượng tăng đông máu này thúc đẩy hình thành huyết khối mạch máu và gây viêm màng ối bánh nhau (chorioamnionitis) [5]. Bụi mịn còn làm chậm quá trình phát triển của bánh nhau, cản trở việc vận chuyển dinh dưỡng và trao đổi khí cần thiết cho thai nhi [2].

Bằng chứng dịch tễ: Mối liên hệ với sinh non và nhẹ cân

Không chỉ ghi nhận trong phòng thí nghiệm, tác hại của bụi PM2.5 đối với cân nặng và tuổi thai được thể hiện rất rõ ràng qua các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 theo dõi 11.677 cặp mẹ con tại Thiên Tân (Trung Quốc) từ năm 2017 đến năm 2023 đã phân tích phơi nhiễm bụi mịn suốt thai kỳ [4]. Kết quả cho thấy mẹ phơi nhiễm với PM2.5 và các thành phần của nó làm gia tăng nguy cơ vỡ màng ối sớm, sinh non (PTB) và thai nhẹ cân (LBW) [4]. Trong các thành phần của bụi, vật chất hữu cơ (OM) thể hiện tác động tiêu cực rõ rệt nhất [4]. Nghiên cứu chỉ ra sự sụt giảm yếu tố tăng trưởng nhau thai mẹ (PLGF) đóng vai trò trung gian, lần lượt giải thích 30,4% và 34,3% mối liên hệ giữa bụi PM2.5 với sinh non và nhẹ cân [4].

Trước đó, một nghiên cứu tại Tokyo (Nhật Bản) công bố năm 2022 dựa trên cơ sở dữ liệu gồm 83.454 phụ nữ sinh đơn thai từ năm 2013 đến 2015 đã xem xét phơi nhiễm ô nhiễm trong 3 tháng đầu thai kỳ [6]. Kết quả phân tích ghi nhận tỷ số chênh (OR) đối với các biến chứng thai kỳ do nguyên nhân bánh nhau tăng 1,14 lần (KTC 95%: 1,08-1,22) cho mỗi mức tăng 0,51 microgam/m3 carbon hữu cơ và tăng 1,11 lần (KTC 95%: 1,03-1,18) cho mỗi mức tăng 0,06 microgam/m3 natri [6]. Riêng carbon hữu cơ còn liên quan độc lập tới bốn biến chứng riêng lẻ cấu thành [6].

Ngoài ra, nghiên cứu tích hợp phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendelian công bố năm 2025 trên đoàn hệ FinnGen gồm 423.796 cá nhân phơi nhiễm cho thấy bụi PM2.5 làm tăng nguy cơ tiền sản giật với OR là 1,421 (KTC 95%: 1,066-1,894), kết quả phân tích gộp (meta-analysis) cũng đồng thuận với OR là 1,281 (KTC 95%: 1,045-1,568) [7].

Các quan sát bệnh lý thai kỳ từ mô hình động vật

Những số liệu trên người được củng cố bằng các thử nghiệm mô phỏng phơi nhiễm trên động vật với các thông số đo lường chi tiết.

Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống mang thai được tiêm qua khí quản liều PM2.5 thấp (15 mg/kg) vào ngày thứ 10 và ngày thứ 18 của thai kỳ [5]. So với nhóm chứng, chuột mẹ phơi nhiễm bị giảm mức tăng cân, tăng tỷ lệ túi phôi bị hấp thu và suy giảm trọng lượng thai (p < 0,05) [5]. Quan sát mô bệnh học phát hiện huyết khối mạch máu và viêm màng ối bánh nhau, đi kèm nồng độ tế bào viêm PBMC và IL-6 tăng cao rõ rệt (p < 0,01) [5].

Nghiên cứu công bố năm 2021 dùng mô hình chuột mẹ mang thai phơi nhiễm PM2.5 qua đường khí quản cũng ghi nhận hạt bụi đi qua phế nang, xâm nhập tuần hoàn mẹ rồi vượt qua hàng rào nhau thai và máu não [1]. Phơi nhiễm làm thay đổi cấu trúc không gian của lipid ở vùng mê lộ và vùng tiếp giáp của bánh nhau, gây thoái hóa thần kinh hồi hải mã và dẫn đến rối loạn nhận thức, cảm xúc ở chuột con giống cái [1].

Thử nghiệm trên chuột mang thai năm 2018 cũng ghi nhận PM2.5 làm giảm số lượng thai, rút ngắn số ngày thai kỳ và giảm cân nặng sơ sinh [2]. Tương tự, chuột C57BL/6 tiếp xúc với PM2.5 biểu hiện triệu chứng tương tự tiền sản giật (tăng huyết áp, protein niệu) đi kèm khiếm khuyết tân tạo mạch máu bánh nhau [7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Dù mối liên hệ giữa bụi mịn PM2.5 và biến chứng thai sản tương đối đồng nhất, các nghiên cứu vẫn tồn tại một số điểm chưa đồng nhất giữa các quần thể.

Điển hình là nghiên cứu năm 2017 theo dõi đoàn hệ phụ nữ mang thai tại Dar es Salaam (Tanzania), các nhà khoa học không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa mức phơi nhiễm PM2.5 và kích thước bánh nhau, thậm chí còn quan sát thấy xu hướng ngược đối với tổn thương nhiễm trùng bánh nhau [8]. Sự khác biệt này cho thấy thành phần hóa học cụ thể trong hạt bụi mịn ở từng vùng địa lý có thể quyết định độc tính [6], [8]. Hơn nữa, việc đánh giá phơi nhiễm qua mô hình trạm đo có thể chưa phản ánh chính xác 100% nồng độ bụi thực tế mà từng cá nhân hít phải [4], [6].

Những hiểu lầm thường gặp của thai phụ

Rất nhiều người lầm tưởng bụi mịn chỉ gây tổn thương tại chỗ như viêm họng, ho hay kích ứng đường hô hấp của người mẹ. Thực tế, các hạt bụi siêu nhỏ có khả năng đi xuyên qua màng phế nang vào máu và phân tán đi khắp cơ thể, tác động sâu tới hệ tuần hoàn thai nhi [1], [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là khẩu trang thông thường có thể bảo vệ hoàn toàn trước không khí ô nhiễm. Khẩu trang vải hay khẩu trang y tế thông thường không thể ngăn chặn các hạt bụi có kích thước khí động học dưới 2,5 micromét. Ngoài ra, việc chủ quan ở trong nhà mà không có biện pháp lọc khí cũng có thể dẫn đến việc phơi nhiễm bụi mịn từ không khí ngoài trời xâm nhập vào hoặc phát sinh từ việc đun nấu [8].

Nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng

Mọi phụ nữ mang thai đều cần phòng ngừa ô nhiễm, nhưng những người có tiền sử sản khoa phức tạp cần cảnh giác cao độ hơn.

Nhóm có nguy cơ cao bao gồm những thai phụ có tiền sử tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật ở lần mang thai trước hoặc có dấu hiệu lưu lượng tưới máu bánh nhau kém, bởi PM2.5 đã được chứng minh trực tiếp làm tăng nguy cơ tiền sản giật [7]. Những người sống gần các trục giao thông lớn, khu công nghiệp hay thai phụ có tiền sử sảy thai, sinh non, thai chậm tăng trưởng cũng cần áp dụng các biện pháp giảm thiểu phơi nhiễm nghiêm ngặt hơn [4], [7].

Giải pháp thực tế bảo vệ thai kỳ trước bụi mịn

Để bảo vệ bánh nhau và sự phát triển của thai nhi trước tác hại của PM2.5, thai phụ nên chủ động kiểm soát chất lượng không khí hít thở mỗi ngày.

  • Theo dõi chỉ số không khí (AQI): Thường xuyên kiểm tra chất lượng không khí trước khi ra ngoài. Hạn chế đi lại, tập thể dục ngoài trời vào những khung giờ cao điểm giao thông hoặc những ngày không khí ô nhiễm nặng.
  • Sử dụng khẩu trang chuyên dụng: Khi bắt buộc phải di chuyển ngoài trời lúc ô nhiễm, thai phụ nên sử dụng khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn chuyên dụng (đạt chuẩn N95, KN95) và đeo đúng kỹ thuật ôm sát khuôn mặt.
  • Làm sạch không khí trong nhà: Sử dụng máy lọc không khí có màng lọc HEPA trong phòng ngủ, đóng kín cửa sổ vào những giờ cao điểm khói bụi. Hạn chế sử dụng bếp than, dầu hỏa hoặc đun nấu tạo nhiều khói trong không gian kín [8].
  • Khám thai định kỳ: Luôn tuân thủ lịch khám thai để đo huyết áp mẹ, tầm soát protein niệu và siêu âm đánh giá sự phát triển kích thước, cân nặng của thai nhi nhằm phát hiện sớm các bất thường [7].

Bụi mịn PM2.5 không chỉ ảnh hưởng đến đường thở của người mẹ mà có thể đi qua hàng rào nhau thai, đe dọa trực tiếp sự an toàn của thai nhi. Việc chủ động phòng tránh khói bụi cùng chế độ khám thai theo dõi định kỳ sẽ giúp giảm thiểu rủi ro sinh non và nhẹ cân, đảm bảo một thai kỳ khỏe mạnh.