Thói quen dùng dược liệu thiên nhiên như trà thảo mộc hay gel bôi da từ hoa tím tam sắc ngày càng phổ biến trong chăm sóc sức khỏe gia đình. Nhiều người tin rằng sản phẩm chiết xuất từ thực vật hoàn toàn lành tính và không gây dị ứng như thuốc tây. Tuy nhiên, với người có cơ địa nhạy cảm với thuốc giảm đau aspirin, việc sử dụng loài hoa này luôn đi kèm thắc mắc lớn về độ an toàn.
Câu trả lời ngắn gọn là người dị ứng aspirin cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng các chế phẩm từ hoa tím tam sắc. Nguyên nhân do loài cây này chứa axit salicylic tự nhiên [1]. Hợp chất này có cấu trúc hóa học tương đồng với hoạt chất trong thuốc aspirin (axit acetylsalicylic) [2], dễ dẫn đến nguy cơ phản ứng chéo nguy hiểm cho người có cơ địa quá mẫn [2].
Hoa tím tam sắc và cơ chế gây phản ứng chéo với aspirin
Hoa tím tam sắc có tên khoa học là Viola tricolor, thuộc họ Hoa tím (Violaceae), trong dân gian phương Tây thường gọi là "heartsease" [1], [3]. Loài thực vật này từ lâu được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để xử lý nhiều vấn đề về da, bao gồm cả vết bỏng [1], cũng như dùng trong y học cổ truyền để bảo vệ tim mạch và hạ huyết áp [4].
Khi phân tích thành phần hóa học bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà khoa học xác định trong chiết xuất hoa tím tam sắc có chứa rutin, axit chlorogenic, axit gallic và đặc biệt là axit salicylic [1], [4]. Chính sự hiện diện của axit salicylic tự nhiên giúp dược liệu này có đặc tính giảm đau và kháng viêm [1].
Trong khi đó, thuốc aspirin có tên hóa học là axit acetylsalicylic (ASA), thuộc nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) được dùng rộng rãi để giảm đau, hạ sốt và chống viêm [2]. Dị ứng hoặc quá mẫn với aspirin và nhóm NSAID là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây ra các phản ứng quá mẫn liên quan đến thuốc [2]. Khi người có cơ địa dị ứng aspirin tiếp xúc với các hợp chất nhóm salicylate hoặc các chất có cơ chế tác động tương tự qua trung gian enzyme COX-1, cơ thể có thể nhận diện nhầm và kích hoạt phản ứng dị ứng chéo [2], [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hoa tím tam sắc và phản ứng chéo salicylate?
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã khảo sát tác dụng giảm đau và kháng viêm của gel chứa chiết xuất hoa tím tam sắc trên mô hình chuột bị bỏng nhiệt do tia cực tím B (UVB), đồng thời đánh giá độ ổn định của chế phẩm [1]. Nhóm nghiên cứu đo lường ngưỡng đau cơ học tĩnh và động, mức độ phù nề bàn chân chuột và sự xâm nhập của tế bào bạch cầu trung tính, kết hợp định lượng hợp chất chuyển hóa bằng kỹ thuật HPLC [1]. Kết quả cho thấy gel hoa tím tam sắc giúp thay đổi ngưỡng đau cơ học tĩnh với mức ức chế tối đa (Imax) đạt 100 ± 10% và ngưỡng đau động đạt 49 ± 10% [1]. Mức độ phù nề bàn chân giảm với Imax đạt 61 ± 6% và hoạt tính enzyme myeloperoxidase giảm với Imax đạt 89 ± 5% [1]. Nghiên cứu chỉ ra các tác dụng này một phần nhờ vào rutin, axit salicylic và axit chlorogenic có trong cây [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên mô hình động vật và chế phẩm chỉ giữ được độ ổn định khi bảo quản ở nhiệt độ dưới 25 độ C [1].
Cũng trong năm 2013, một nghiên cứu khác đã thử nghiệm đưa các hoạt chất sinh học chiết xuất từ cây Viola tricolor lên vải cotton phủ chitosan (sử dụng chất tạo liên kết ngang tripolyphosphate hoặc glutaraldehyde) nhằm tạo ra vải sinh học có tính chống oxy hóa cho người bị dị ứng hoặc có bệnh lý về da [3]. Kết quả ghi nhận lượng chiết xuất giữ lại trên vải phụ thuộc vào quy trình phủ chitosan và có khả năng giải phóng hoạt chất có kiểm soát [3]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu là chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm giải phóng hoạt chất và đo tính chống oxy hóa trong ống nghiệm (in vitro), chưa đánh giá thực tế phản ứng trên người có cơ địa dị ứng đặc hiệu [3].
Về bản chất phản ứng chéo giữa các hợp chất có cấu trúc giống axit salicylic, một nghiên cứu năm 1989 đã kiểm tra độ đặc hiệu của xét nghiệm miễn dịch phân cực huỳnh quang (FPIA) đối với salicylate trong huyết thanh trên 20 chất có cấu trúc hóa học tương tự axit salicylic [5]. Kết quả cho thấy sự thay thế hóa học ở vị trí số 5 của công thức salicylate làm tăng mạnh tính phản ứng chéo [5]. Cụ thể, axit 5-methylsalicylic có mức phản ứng chéo lên tới 1200%, diflunisal là 222%, salazosulfapyridin là 153% và axit 5-aminosalicylic (5-ASA) là 122%, có thể gây kết quả dương tính giả trong xét nghiệm máu [5]. Giới hạn của công trình này là tập trung vào phản ứng chéo về mặt hóa sinh trong xét nghiệm huyết thanh hơn là triệu chứng lâm sàng trực tiếp từ thảo dược [5].
Liên quan trực tiếp đến rủi ro trên người bệnh, một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2020 đã phân tích hồ sơ của 105 bệnh nhân nhập viện do quá mẫn chéo với nhiều loại thuốc kháng viêm NSAID (bao gồm aspirin) [2]. Các nhà khoa học đánh giá tuổi, giới tính, bệnh nền, biểu hiện lâm sàng, kết quả test da và test kích thích thuốc [2]. Thống kê chung cho thấy tỷ lệ quá mẫn với NSAID chiếm khoảng 0,6% đến 2,5% trong dân số nói chung, nhưng vọt lên tới 20% ở những bệnh nhân mắc bệnh hen suyễn hoặc nổi mề đay mạn tính [2]. Đáng chú ý, ngay cả khi chuyển sang dùng các thuốc thay thế được xem là tương đối an toàn như paracetamol, meloxicam và nimesulide, vẫn có 16,1% trong số 105 bệnh nhân bị phản ứng chéo [2]. Tỷ lệ phản ứng chéo này cao hơn một cách có ý nghĩa thống kê ở nhóm bệnh nhân từng có tiền sử sốc phản vệ do dùng NSAID (p = 0,006) [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2020 thực hiện trong ống nghiệm (trên tâm nhĩ và động mạch chủ của thỏ) và trên cơ thể sống (chuột được gây mê bằng ketamine-diazepam và gây nhồi máu cơ tim cấp, phì đại thất trái bằng isoproterenol) đã đánh giá tác dụng tim mạch của chiết xuất thô Viola tricolor [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm nhịp tim, giảm lực co bóp cơ tim và làm giãn mạch thông qua việc chẹn kênh canxi phụ thuộc điện thế loại L, đồng thời làm giảm enzyme chuyển angiotensin (ACE) và renin nhờ hợp chất axit gallic [4]. Giới hạn của nghiên cứu là mới đạt kết quả dương tính một phần về mặt huyết động và mô học trên động vật thực nghiệm [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu khoa học hiện có đã xác lập rõ ràng hai mặt của hoa tím tam sắc. Về mặt lợi ích, dược liệu này chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị như rutin, axit chlorogenic, axit gallic và axit salicylic [1], [4]. Nhờ đó, chiết xuất của cây mang lại khả năng chống oxy hóa [3], hỗ trợ giảm đau, giảm viêm da do bỏng nắng [1], cũng như có tiềm năng làm giãn mạch và hạ huyết áp trên mô hình thực nghiệm [4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng về hoa tím tam sắc là phần lớn mới dừng ở mô hình động vật (chuột, thỏ) hoặc thử nghiệm trong ống nghiệm [1], [3], [4]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp cho người dị ứng aspirin dùng hoa tím tam sắc để đo tỷ lệ phản ứng phụ. Dù vậy, sự hiện diện được xác nhận của axit salicylic trong loài cây này [1] kết hợp với dữ liệu lâm sàng về mức độ nhạy cảm nghiêm trọng của bệnh nhân quá mẫn nhóm aspirin/NSAID [2] là cơ sở khoa học vững chắc để cảnh báo rủi ro.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên không chứa hóa chất giống thuốc tây nên người dị ứng thuốc tây có thể dùng thoải mái. Thực tế, phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao đã chứng minh trong hoa tím tam sắc có sẵn axit salicylic tự nhiên [1], vốn là hợp chất nền tảng của nhóm salicylate liên quan mật thiết đến thuốc aspirin [2], [5].
Hiểu lầm thứ hai là các sản phẩm gắn mác "dành cho người dị ứng" hoặc "chăm sóc da nhạy cảm" thì an toàn với mọi loại dị ứng. Chẳng hạn, chiết xuất hoa tím tam sắc được nghiên cứu đưa vào vải sinh học để hỗ trợ người có vấn đề về da hoặc dị ứng nói chung nhờ tính chống oxy hóa [3], hay làm gel bôi bỏng nắng [1]. Tuy nhiên, "tốt cho da kích ứng thông thường" không đồng nghĩa với việc an toàn cho người bị quá mẫn đặc hiệu với hợp chất salicylate và aspirin [1], [2]. Ngoài ra, việc chỉ bôi ngoài da vẫn có sự giải phóng các phân tử sinh học từ chế phẩm [3], tiềm ẩn nguy cơ cho người có cơ địa quá nhạy cảm.
Ai nên thận trọng khi dùng chế phẩm từ hoa tím tam sắc?
Nhóm đầu tiên cần tránh hoặc hết sức thận trọng là người có tiền sử dị ứng, quá mẫn với thuốc aspirin (axit acetylsalicylic) và các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) khác [2]. Đặc biệt, những bệnh nhân từng bị phản ứng sốc phản vệ do dùng NSAID có nguy cơ phản ứng chéo cao hơn rõ rệt [2], do đó không nên mạo hiểm tiếp xúc với nguồn chứa axit salicylic tự nhiên như hoa tím tam sắc [1].
Nhóm thứ hai là người mắc bệnh hen suyễn hoặc nổi mề đay mạn tính [2]. Thống kê y khoa chỉ ra tỷ lệ quá mẫn với aspirin và nhóm NSAID ở nhóm bệnh nhân này lên tới 20%, cao gấp nhiều lần so với mức 0,6% đến 2,5% của dân số chung [2].
Nhóm thứ ba là người có bệnh lý tim mạch hoặc huyết áp thấp đang dùng thuốc điều trị. Do chiết xuất hoa tím tam sắc có tác dụng làm giảm nhịp tim, giảm lực co bóp tim, ức chế kênh canxi và hạ huyết áp [4], việc dùng đồng thời với thuốc tim mạch có thể gây tương tác hiệp đồng làm tụt huyết áp quá mức.
Nhóm thứ tư là người sắp thực hiện các xét nghiệm máu định lượng salicylate. Việc sử dụng các hợp chất có cấu trúc tương tự axit salicylic có thể gây phản ứng chéo trong xét nghiệm miễn dịch, dẫn đến kết quả dương tính giả khi bác sĩ không nắm rõ tiền sử dùng chế phẩm của người bệnh [5].
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe, người có cơ địa dị ứng aspirin hoặc NSAID cần tạo thói quen đọc kỹ bảng thành phần của các loại trà thảo mộc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm bôi da và cả các sản phẩm dệt may sinh học chăm sóc da [1], [3]. Hãy lưu ý tên tiếng Việt là "hoa tím tam sắc", tên tiếng Anh là "heartsease" hoặc tên khoa học trên nhãn sản phẩm là Viola tricolor [1], [3].
Đối với người bình thường không có cơ địa dị ứng aspirin muốn sử dụng gel chiết xuất hoa tím tam sắc để làm dịu da khi bị bỏng nắng, cần chú ý đến điều kiện bảo quản sản phẩm. Nghiên cứu cho thấy gel chứa chiết xuất loài hoa này chỉ duy trì được độ ổn định về mặt cảm quan, độ pH, độ nhớt và hàm lượng hoạt chất rutin khi được giữ ở nhiệt độ dưới 25 độ C [1]. Tại vùng khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, người dùng nên bảo quản gel ở nơi thật mát mẻ hoặc ngăn mát tủ lạnh, tránh để sản phẩm tiếp xúc với nhiệt độ cao làm biến đổi chất lượng [1].
Khi có nhu cầu tìm giải pháp giảm đau, kháng viêm thay thế, người bị dị ứng đa thuốc NSAID không nên tự ý tìm đến thảo dược chứa salicylate [1], [2]. Thay vào đó, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa sâu để được bác sĩ khai thác kỹ tiền sử bệnh và thực hiện các nghiệm pháp kiểm tra độ dung nạp thuốc an toàn trước khi sử dụng [2].
Hoa tím tam sắc là dược liệu có giá trị kháng viêm, giảm đau và chống oxy hóa tốt nhờ các hoạt chất tự nhiên [1], [3]. Tuy nhiên, chính thành phần axit salicylic trong cây lại là mối nguy tiềm ẩn cho những người mang cơ địa dị ứng aspirin và thuốc kháng viêm NSAID [1], [2]. Hiểu đúng thành phần thảo dược và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền sẽ giúp bạn chăm sóc sức khỏe một cách an toàn, khoa học.