Nhiều người có thói quen sử dụng trà bông atiso để thanh nhiệt mát gan hoặc nấu canh bông atiso bồi bổ sức khỏe mà không hề hay biết về nguy cơ tiềm ẩn đối với cơ địa dị ứng. Đến mùa hoa cúc họa mi hay khi tiếp xúc với cỏ bồ công anh ven đường, không ít người bị hắt hơi, ngứa mũi, nổi mẩn đỏ nhưng thường chỉ nghĩ đó là phản ứng hô hấp thông thường ngoài trời. Liệu những người từng gặp triệu chứng này có phải đối mặt với nguy cơ dị ứng khi ăn hay uống các chế phẩm từ cây atiso hay không?
Câu trả lời được các nghiên cứu miễn dịch học xác nhận là có nguy cơ đáng kể. Cả cúc họa mi, bồ công anh và atiso đều cùng chung một "đại gia đình" thực vật là họ Cúc (Asteraceae), do đó hệ thống miễn dịch đã bị kích ứng bởi phấn hoa cúc hoàn toàn có thể nhận nhầm các hợp chất trong atiso và kích hoạt phản ứng chéo nguy hiểm [1], [2].
Mối liên hệ họ hàng giữa atiso và các loài hoa cúc dại
Họ Cúc (Asteraceae) là một trong những họ thực vật lớn nhất thế giới, phân bố rộng khắp trên toàn cầu và chứa đựng nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1], [2]. Trong đời sống thường ngày, các thành viên của họ Cúc xuất hiện khắp mọi nơi, từ những bông cúc họa mi cắm trang trí, những cụm bồ công anh mọc hoang ngoài vườn, ngải cứu làm thuốc, cho đến bông atiso dùng làm trà thanh nhiệt hay chế biến món ăn bổ dưỡng [1], [3].
Chính vì có chung nguồn gốc phả hệ thực vật, các loài cây này chia sẻ nhiều đặc tính sinh học và cấu trúc phân tử tương đồng [1], [4]. Hệ miễn dịch của cơ thể con người nhận diện dị nguyên dựa trên cấu trúc hình học của các kháng nguyên bề mặt [5], [4]. Khi cơ thể đã từng tiếp xúc và mẫn cảm với phấn hoa bồ công anh hoặc cúc họa mi, các tế bào lympho và kháng thể sẽ ghi nhớ những cấu trúc này [1], [5]. Nếu người bệnh tiếp tục hấp thụ atiso vào cơ thể, hệ miễn dịch rất dễ nhầm lẫn các phân tử trong atiso với chất gây dị ứng quen thuộc trước đó, từ đó phát động phản ứng dị ứng phòng vệ một cách không cần thiết [1], [3].
Cơ chế sinh học kích hoạt hiện tượng phản ứng chéo
Hiện tượng dị ứng chéo giữa đường hô hấp và đường tiêu hóa được y học gọi là hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (pollen-food allergy syndrome) [1], [3]. Phản ứng này xảy ra khi các kháng thể IgE đặc hiệu ban đầu được sinh ra để chống lại dị nguyên đường hô hấp (như hạt phấn hoa cúc bay trong không khí), nhưng sau đó lại gắn kết chéo với các dị nguyên tương đồng có trong thực phẩm ăn vào [3], [5]. Ngoài kháng thể IgE, các nghiên cứu gần đây còn chỉ ra rằng các tế bào lympho T được tạo ra sau khi hít phải dị nguyên cũng tham gia tích cực vào phản ứng chéo với thực phẩm, dẫn đến các biểu hiện bệnh lý đa dạng [5].
Cơ chế phân tử của hiện tượng này chủ yếu xuất phát từ các dị nguyên toàn diện (panallergens) tồn tại phổ biến trong họ Cúc [1]. Các cấu trúc epitope bảo tồn trên bề mặt protein khiến hệ thống miễn dịch nhận diện các loài khác nhau trong cùng họ thực vật như thể chúng là một mối đe dọa duy nhất [1], [4]. Khi hàng rào niêm mạc miệng và đường tiêu hóa tiếp xúc với atiso, các phân tử này ngay lập tức kích hoạt phản ứng dị ứng từ ngứa ngáy vùng khoang miệng đến các phản ứng viêm toàn thân dữ dội [1], [3].
Bên cạnh các protein dị nguyên, họ Cúc còn chứa một nhóm chất chuyển hóa thứ cấp đặc thù gọi là sesquiterpene lactones (SLs) [1], [2]. Các hợp chất SLs này có khả năng kích ứng da mạnh mẽ, gây viêm da tiếp xúc và mẫn cảm hóa hệ miễn dịch [1], [2]. Đáng chú ý, các nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng phản ứng chéo rộng rãi giữa các hợp chất sesquiterpene lactones từ các loài khác nhau trong họ Asteraceae, khiến những người đã mẫn cảm qua da hoặc đường thở có nguy cơ gặp phản ứng toàn thân khi nuốt phải các thảo dược chứa chất này [1].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ dị ứng họ Cúc
Một bài báo tổng quan công bố năm 2025 đã phân tích toàn diện tiềm năng gây dị ứng của các loài thảo dược thuộc họ Asteraceae bằng cách tìm kiếm dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed Central, Cochrane Central và Google Scholar đến tháng 1 năm 2024 [1]. Báo cáo khoa học này nhấn mạnh rằng họ Asteraceae từ lâu đã được ghi nhận là nguồn gây mẫn cảm nghề nghiệp quan trọng, gây ra cả phản ứng quá mẫn tức thì và quá mẫn muộn [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện các dị nguyên toàn diện (panallergens) trong phấn hoa họ Cúc, điển hình như ở các loài cỏ phấn hương (Ambrosia artemisiifolia) và ngải gai (Artemisia spp.), xuất hiện rộng khắp ở nhiều loài cùng họ và là tác nhân chủ chốt gây viêm mũi dị ứng theo mùa cùng hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm hoặc phấn hoa - thảo dược [1]. Đồng thời, các sesquiterpene lactones (SLs) trong họ thực vật này có khả năng kích ứng da, gây viêm nhiễm và tiềm ẩn nguy cơ châm ngòi cho các phản ứng toàn thân khi người đã mẫn cảm vô tình ăn phải [1]. Nghiên cứu kết luận rằng cần nhiều nghiên cứu sâu hơn do vẫn còn nhiều ẩn số về các dị nguyên then chốt của họ Cúc [1].
Một công trình nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát sâu về họ enzyme pectate lyase – nhóm dị nguyên phấn hoa chủ đạo của họ Asteraceae (với các kháng nguyên Amb a 1 từ cỏ phấn hương và Art v 6 từ ngải gai) [6]. Nhóm tác giả đã tinh sạch các dị nguyên pectate lyase từ dịch chiết phấn hoa và đánh giá hồ sơ mẫn cảm của các nhóm bệnh nhân đến từ Áo, Canada, Ý và Nhật Bản thông qua xét nghiệm IgE ELISA và thử nghiệm ức chế chéo [6]. Kết quả phân tích cho thấy hiện tượng phản ứng chéo diễn ra rất mạnh mẽ và rõ rệt giữa các dị nguyên pectate lyase nội bộ trong họ Asteraceae, trong khi phản ứng chéo với các họ thực vật không liên quan về mặt thực vật học lại cực kỳ hạn chế [6]. Thử nghiệm miễn dịch trên mô hình chuột cũng tái khẳng định việc gây miễn dịch bằng dị nguyên họ Asteraceae tạo ra kháng thể phản ứng đặc hiệu mạnh trong chính bộ thực vật này [6]. Các dị nguyên Amb a 1 và Art v 6 cũng chứng minh khả năng kích thích miễn dịch rất cao đối với cơ địa nhạy cảm [6].
Một nghiên cứu tổng quan khác xuất bản năm 2019 tập trung vào các loài Asteraceae như những yếu tố môi trường gây bệnh da liễu và dị ứng [2]. Tác giả đã tìm kiếm dữ liệu trên PubMed/Medline và khẳng định số liệu thống kê tại châu Âu và Mỹ chứng minh nguy cơ rất cao mắc các bệnh ngoài da do tiếp xúc với thực vật họ Cúc, đặc biệt ở những người làm vườn, nông dân và người cắm hoa [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các triệu chứng do dị ứng họ Asteraceae rất đa dạng, bao gồm chàm da (eczema), sốt cỏ khô (viêm mũi dị ứng), hen phế quản và thậm chí cả sốc phản vệ [2]. Tác giả công bố bằng chứng rõ rệt về tình trạng phản ứng chéo nghiêm trọng giữa phấn hoa họ Cúc và các dị nguyên thực phẩm (PFS) ở những bệnh nhân đã mẫn cảm với Asteraceae, đồng thời đề xuất sử dụng bộ xét nghiệm Compositae mix (hỗn hợp chiết xuất từ 5 loài cây họ Cúc) kết hợp với hỗn hợp SLs để chẩn đoán chính xác [2].
Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan năm 2015 về phản ứng chéo giữa dị nguyên hô hấp và thực phẩm đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng bị phản ứng dị ứng khi ăn phải các sản phẩm có chứa hạt phấn hoa của thực vật họ Asteraceae (như ngải gai và cỏ phấn hương) có trong mật ong, sữa ong chúa và thực phẩm bổ sung phấn hoa ong [3]. Bệnh nhân có tiền sử mẫn cảm IgE qua đường hô hấp với phấn hoa họ Cúc có thể biểu hiện triệu chứng từ hội chứng dị ứng miệng nhẹ đến sốc phản vệ nguy kịch khi hấp thụ các thực phẩm hoặc thảo dược có liên quan [3].
Triệu chứng dị ứng cần cảnh giác khi sử dụng atiso
Nếu một người từng bị ngứa mũi, chảy nước mắt khi đứng trước vườn cúc họa mi hoặc cắt tỉa cây cỏ dại bồ công anh, phản ứng dị ứng với atiso có thể xuất hiện dưới nhiều mức độ khác nhau [1], [2]. Các triệu chứng ban đầu thường tập trung tại niêm mạc tiếp xúc trực tiếp [3].
Ở mức độ nhẹ đến trung bình, người bệnh thường gặp hội chứng dị ứng miệng ngay trong hoặc sau khi uống trà atiso vài phút, biểu hiện bằng cảm giác ngứa ngáy, châm chích ở môi, lưỡi, vòm họng và sưng nhẹ niêm mạc miệng [3]. Một số trường hợp có thể xuất hiện các phản ứng ngoài da như nổi mề đay, phát ban đỏ, ngứa ngáy dữ dội hoặc bùng phát bệnh chàm eczema [2].
Ở mức độ nặng hơn, các chất chuyển hóa và protein gây dị ứng khi đi vào hệ tuần hoàn có thể kích thích phản ứng toàn thân [1]. Người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng của đường hô hấp như thở khò khè, khó thở, co thắt phế quản tương tự cơn hen suyễn hoặc viêm kết mạc và sốt cỏ khô cấp tính [2]. Nghiêm trọng nhất, phản ứng dị ứng chéo có thể diễn tiến thành sốc phản vệ với các dấu hiệu tụt huyết áp, nghẹt đường thở, mạch nhanh nhỏ và mất ý thức, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được cấp cứu y tế kịp thời [2], [3].
Những hiểu lầm phổ biến về độ an toàn của thảo dược
Một hiểu lầm hết sức phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì lành tính và không bao giờ gây dị ứng". Xu hướng sử dụng thuốc nam và thực phẩm chức năng từ thảo dược ngày càng gia tăng trong chăm sóc sức khỏe hiện đại khiến nhiều người lơ là cảnh giác [1]. Thực tế sinh học chứng minh rằng thảo dược tự nhiên chứa hàng ngàn hợp chất sinh học và protein phức tạp, hoàn toàn có khả năng đóng vai trò như những dị nguyên mạnh mẽ kích thích hệ miễn dịch [1], [2].
Nhiều người cũng tin rằng atiso đã được phơi khô, nấu chín nhừ hoặc chiết xuất thành cao trà đặc thì nhiệt độ cao sẽ phá hủy toàn bộ độc tính và không thể gây dị ứng. Mặc dù nhiệt độ có thể làm biến tính một số protein nhất định, nhưng nhiều chất chuyển hóa thứ cấp như sesquiterpene lactones (SLs) và các epitope bền vững vẫn giữ nguyên hoạt tính mẫn cảm [1], [4]. Khi đi vào cơ thể người đã có cơ địa nhạy cảm, chúng vẫn đủ sức kích hoạt phản ứng viêm hoặc dị ứng toàn thân [1].
Một lầm tưởng khác là cho rằng dị ứng đường hô hấp không liên quan đến đường tiêu hóa. Nhiều người nghĩ bản thân chỉ bị "dị ứng phấn hoa ngoài trời" nên việc ăn uống thảo mộc hay rau củ là hoàn toàn tách biệt. Khoa học miễn dịch đã chứng minh sự liên kết chặt chẽ giữa việc mẫn cảm ban đầu qua đường thở hoặc tiếp xúc da với sự bùng phát dị ứng thực phẩm sau đó thông qua cơ chế IgE và tế bào T nhận diện chéo [2], [3], [5].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng các sản phẩm từ atiso?
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hàng đầu là những người có tiền sử viêm mũi dị ứng theo mùa, sốt cỏ khô hoặc viêm kết mạc dị ứng vào mùa hoa cúc nở rộ [1], [2]. Những người từng có phản ứng ngứa rát, hắt hơi khi tiếp xúc với cúc họa mi, hoa cúc vàng, bồ công anh hoặc ngải cứu đều thuộc nhóm nguy cơ cao [1], [3].
Những người làm các công việc có tần suất tiếp xúc thường xuyên với thực vật như nông dân, người làm vườn, thợ cắm hoa, công nhân ươm cây, người quét dọn hoặc đầu bếp cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ mẫn cảm nghề nghiệp rất cao với họ Asteraceae [2]. Làn da của những người này thường xuyên tiếp xúc với các sesquiterpene lactones và phấn hoa, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành kháng thể dị ứng tiềm ẩn trong cơ thể [1], [2].
Ngoài ra, những người từng có tiền sử dị ứng với mật ong, sữa ong chúa hoặc các viên uống bổ sung phấn hoa cũng cần hết sức thận trọng [3]. Trong nhiều trường hợp, các sản phẩm từ ong này có thể chứa lẫn các hạt phấn hoa thu gom từ các loài cây thuộc họ Cúc, từ đó kích hoạt phản ứng dị ứng tương tự khi dùng atiso [3].
Lời khuyên an toàn và cách xử trí trong đời sống thực tế
Đối với những người chưa từng dùng atiso nhưng đã biết mình có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng các loại cây cỏ, nguyên tắc an toàn đầu tiên là không nên tiêu thụ lượng lớn ngay từ lần đầu. Nếu muốn sử dụng, hãy bắt đầu thử nghiệm với một lượng rất nhỏ, ví dụ nhấp một ngụm trà atiso loãng hoặc chạm một chút dịch chiết lên môi và theo dõi phản ứng trong vòng 24 đến 48 giờ.
Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như ngứa râm ran vùng miệng, sưng nề môi lưỡi, ngứa mắt, nổi mẩn đỏ trên da hoặc tức ngực sau khi sử dụng atiso, cần lập tức ngừng sử dụng sản phẩm ngay và súc miệng bằng nước sạch [3]. Người dùng tuyệt đối không nên cố uống thêm với suy nghĩ "uống để thải độc" vì điều này có thể khiến dị nguyên tích tụ nhiều hơn và đẩy phản ứng dị ứng lên mức độ nguy kịch [1].
Nếu các biểu hiện dị ứng có xu hướng lan rộng, gây khó thở, nghẹn họng hoặc chóng mặt xây xẩm, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế xử trí cấp cứu chống sốc phản vệ kịp thời [2], [3]. Đối với người đang điều trị các bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào thuộc họ Cúc là biện pháp phòng ngừa rủi ro tốt nhất [1].
Atiso là một loại thực phẩm và dược liệu mang lại nhiều giá trị sinh học cho sức khỏe, nhưng không phải là lựa chọn an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người [1]. Việc hiểu rõ mối liên hệ họ hàng thực vật và hiện tượng dị ứng chéo với bồ công anh hay cúc họa mi sẽ giúp mỗi người chủ động lắng nghe cơ thể, lựa chọn chế độ dinh dưỡng phù hợp và phòng ngừa những biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe [1], [2].