Người lớn tuổi tắm nắng có tạo ra lượng vitamin D như người trẻ?

Thói quen phơi nắng và nỗi băn khoăn của người cao tuổi

Nhiều người lớn tuổi duy trì thói quen đi bộ ngoài trời hoặc phơi nắng sáng sớm để bổ sung vitamin D, củng cố xương khớp. Tuy nhiên, tình trạng loãng xương và thiếu hụt vi chất này vẫn diễn ra khá phổ biến ở người già, làm dấy lên băn khoên liệu làn da lão hóa có còn tạo ra lượng vitamin D tương đương người trẻ hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các phát hiện y khoa mới nhất: nếu có sức khỏe tốt và duy trì vận động, làn da của người lớn tuổi vẫn giữ được nồng độ tiền chất và khả năng sinh vitamin D tương tự người trẻ ^[1]. Tình trạng thiếu hụt vitamin D gia tăng khi về già thường bắt nguồn từ lối sống ít ra ngoài, ăn uống kém hoặc suy giảm chuyển hóa thứ cấp hơn là do da mất khả năng tạo tiền chất [2, 5].

Làn da tạo ra vitamin D bằng cách nào?

Ánh nắng mặt trời kích thích quá trình tổng hợp vitamin D ở da thông qua một chuỗi phản ứng quang hóa độc đáo [2, 4]. Làn da là mô duy nhất trong cơ thể vừa là đích tác động của các hợp chất vitamin D có hoạt tính sinh học, vừa có khả năng tự tổng hợp từ tiền chất 7-dehydrocholesterol (7-DHC) ^[2].

Tiền chất 7-dehydrocholesterol tập trung nhiều nhất ở các tế bào sừng (keratinocyte) thuộc lớp thượng bì của da ^[3]. Khi tiếp xúc tia cực tím B (UVB) từ ánh nắng, phân tử 7-dehydrocholesterol sẽ biến đổi quang hóa thành tiền vitamin D3 (previtamin D3) [3, 4]. Quá trình quang hợp sơ cấp này không phụ thuộc vào enzyme ^[3].

Sau khi hình thành dưới tác động của ánh nắng, tiền vitamin D3 trải qua quá trình đồng phân hóa phụ thuộc nhiệt độ trong khoảng 3 ngày để chuyển thành vitamin D3 hoàn chỉnh ^[4]. Sau đó, protein gắn vitamin D trong huyết tương sẽ ưu tiên vận chuyển vitamin D3 từ da vào hệ tuần hoàn ^[4].

Cơ thể có cơ chế tự điều hòa tự nhiên rất thông minh để tránh ngộ độc khi ở ngoài nắng quá lâu ^[4]. Trong quá trình tiếp xúc kéo dài với ánh nắng, lượng tiền vitamin D3 tích tụ bị giới hạn ở mức khoảng 10% đến 15% hàm lượng 7-dehydrocholesterol ban đầu ^[4]. Lượng dư thừa sẽ quang phân hủy thành 2 sản phẩm trơ về mặt sinh học là lumisterol3 và tachysterol3 ^[4].

Lão hóa da có làm cạn kiệt tiền chất vitamin D?

Một quan niệm tồn tại nhiều năm cho rằng lão hóa biểu bì đi kèm suy giảm lượng 7-dehydrocholesterol và teo mỏng lớp thượng bì, khiến người già khó tự tạo vitamin D ^[3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu đã làm rõ lại vấn đề này trên người khỏe mạnh ^[1].

Một nghiên cứu tiến cứu chuẩn hóa năm 2024 đã so sánh nồng độ 7-dehydrocholesterol và phản ứng tạo vitamin D3 giữa người trẻ tuổi và người lớn tuổi khỏe mạnh ^[1]. Nhóm nghiên cứu thực hiện trên 11 người trẻ (từ 18 đến 40 tuổi) và 10 người lớn tuổi (từ 65 đến 89 tuổi) có kiểu hình da loại I-III, có khả năng đi lại vận động bình thường ^[1].

Cả hai nhóm người tham gia được chiếu tia cực tím mô phỏng ánh nắng liều thấp (gồm 95% UVA, 5% UVB, liều 1,3 SED) lên khoảng 35% diện tích bề mặt cơ thể ^[1]. Sinh thiết da để phân tích nồng độ 7-dehydrocholesterol trước khi chiếu, ngay sau chiếu và 24 giờ sau chiếu, kết hợp lấy máu xét nghiệm vitamin D3 bằng phương pháp HPLC-MS/MS ^[1].

Kết quả cho thấy nồng độ 7-dehydrocholesterol ban đầu ở da nhóm người trẻ đạt trung bình 0,22 ± 0,07 microgam/mg, trong khi ở nhóm người cao tuổi đạt 0,25 ± 0,08 microgam/mg ^[1]. Sự khác biệt này hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê ^[1].

Nồng độ vitamin D3 trong huyết thanh ban đầu ở cả hai nhóm đều ở mức 1,5 ± 1,5 nmol/L đối với nhóm trẻ và 1,5 ± 1,7 nmol/L đối với nhóm cao tuổi ^[1]. Sau khi tiếp xúc với tia cực tím, nồng độ vitamin D3 huyết thanh đều tăng lên đáng kể ở cả hai nhóm và không có sự khác biệt giữa hai lứa tuổi ^[1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rõ ràng: nồng độ tiền chất 7-dehydrocholesterol ở da không phải là yếu tố giới hạn đối với việc tạo vitamin D3 ở người lớn tuổi so với người trẻ ^[1].

Vì sao người cao tuổi vẫn có tỷ lệ thiếu hụt cao?

Dù tiềm năng tổng hợp tại da còn tốt, người cao tuổi trên thực tế vẫn đối diện nguy cơ thiếu vitamin D rất lớn [2, 5]. Thiếu hụt vitamin D trong dân số chung đã ở mức cao (30-60% tại Mỹ và châu Âu), đặc biệt tại các vĩ độ phương Bắc nơi thiếu tia cực tím ^[5].

Ở nhóm người già, người mắc bệnh mạn tính hoặc nằm viện lâu ngày, tình trạng thiếu hụt diễn ra rất thường xuyên ^[5]. Nguyên nhân chính là các chiến dịch hạn chế ra nắng do sợ ung thư da cùng sự sụt giảm thời gian tham gia các hoạt động ngoài trời ^[5].

Nhiều yếu tố nguy cơ khác cộng hưởng bao gồm chế độ ăn uống ít dưỡng chất, giảm cảm giác thèm ăn, tình trạng thừa cân béo phì và giảm hoạt động thể lực ^[3]. Ngoài ra, quá trình tổng hợp dạng hoạt tính sinh học 1,25-dihydroxyvitamin D [1,25(OH)2D] tại thận bị suy giảm và sự thoái giáng của chất này lại tăng lên theo tuổi tác ^[3]. Lượng vitamin D cung cấp qua thực phẩm vốn đóng vai trò khiêm tốn hơn so với lượng tổng hợp ở da ^[5].

Mức độ thiếu hụt còn phụ thuộc lớn vào vị trí địa lý ^[3]. Tỷ lệ thiếu vitamin D được ghi nhận ở mức 37,3% tại Mexico ở nhóm 60-65 tuổi (vĩ độ dưới 32 độ Bắc), 12,1% tại vùng Toronto (vĩ độ 43 độ Bắc) và lên tới 45% tại Hà Lan (vĩ độ 52 độ Bắc) ^[3]. Quần thể sống ở vĩ độ trên 35 độ đều có nguy cơ thiếu hụt cao do giảm tiếp xúc ánh nắng ^[3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù thử nghiệm năm 2024 khẳng định lượng tiền chất 7-dehydrocholesterol không suy giảm theo tuổi tác, cần lưu ý nghiên cứu này chỉ tiến hành trên nhóm quy mô nhỏ gồm 21 cá nhân khỏe mạnh, có khả năng đi lại bình thường ^[1]. Kết quả này chưa phản ánh được toàn diện nhóm người cao tuổi suy yếu, người nằm liệt giường hoặc người mang nhiều bệnh mạn tính ^[5].

Hơn nữa, nồng độ 25-OH-D tạo ra ở gan mới là chỉ số tốt nhất phản ánh kho dự trữ vitamin D của cơ thể vì có thời gian bán hủy sinh học dài hơn ^[5]. Do đó, việc da tạo ra lượng vitamin D3 tương đương chưa đảm bảo toàn bộ quá trình chuyển hóa tại gan và thận ở người già diễn ra trơn tru như người trẻ [2, 5].

Nhu cầu hàng ngày của một người trung bình là khoảng 600 IU/ngày, nhưng nhu cầu này tăng cao hơn ở người trên 70 tuổi ^[3]. Do đó, người cao tuổi cần nhiều nguồn hỗ trợ hơn để đạt được nồng độ huyết thanh mong muốn ^[3].

Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung vitamin D

Nhiều người lầm tưởng tắm nắng càng nhiều thì lượng vitamin D tạo ra càng tăng cao ^[4]. Trên thực tế, cơ chế tự bảo vệ của da sẽ nhanh chóng chuyển đổi lượng tiền chất dư thừa thành các chất trơ như lumisterol và tachysterol để ngăn chặn quá trình tích tụ quá mức [4, 8].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm bổ sung vitamin D càng nhiều càng giúp trẻ hóa cơ thể ^[2]. Hệ thống nội tiết vitamin D tham gia điều hòa quá trình lão hóa ở nhiều mô, kể cả làn da ^[2]. Tuy nhiên, quá trình lão hóa dường như thể hiện theo đường cong đáp ứng hình chữ U đối với tình trạng vitamin D ^[2].

Các nghiên cứu trên chuột biến đổi gene cho thấy tình trạng thiếu hụt hay thừa mứa vitamin D nghiêm trọng đều có thể thúc đẩy hiện tượng lão hóa sớm ^[2]. Chuột có hoạt tính vitamin D quá cao (như chuột khiếm khuyết FGF23 hoặc Klotho) xuất hiện các đặc điểm lão hóa sớm gồm rút ngắn tuổi thọ, chậm phát triển, vôi hóa lạc chỗ, suy giảm miễn dịch, loãng xương, xơ vữa động mạch, suy sinh dục, teo da và teo các cơ quan ^[2]. Những đặc điểm này hoàn toàn tương tự ở chuột bị thiếu hụt vitamin D ^[2]. Duy trì mức vitamin D chuẩn mực bình thường (normovitaminosis D) mới là chìa khóa ngăn ngừa lão hóa sớm ^[2].

Ai nên thận trọng khi phơi nắng?

Người cao tuổi có làn da mỏng manh, có tiền sử tổn thương da hoặc tiền sử ung thư da cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím ^[5]. Mặc dù phơi nắng kích thích tổng hợp vitamin D bảo vệ da, tia cực tím đồng thời vẫn là tác nhân thúc đẩy lão hóa da bên cạnh tác động ức chế ^[2].

Người mắc bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc suy thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được kiểm tra nồng độ 25-OH-D trong máu định kỳ [2, 5]. Không tự ý bổ sung các chế phẩm liều cao nếu chưa có chỉ định chuyên môn vì nguy cơ gây rối loạn cân bằng khoáng chất trong cơ thể ^[2].

Nhiều hướng dẫn quốc tế không khuyến nghị phơi nắng vào giữa trưa vì nguy cơ cháy nắng và tổn hại tế bào biểu bì, dù đây là khoảng thời gian cường độ tia UVB kích thích tạo vitamin D tốt ^[3].

Gợi ý tiếp xúc ánh nắng an toàn và hiệu quả

Để kích thích tổng hợp vitamin D an toàn, người lớn tuổi có thể tiếp xúc ánh nắng trong thời gian vừa phải, để hở các vùng da như cánh tay, cẳng chân tương tự diện tích khoảng 35% bề mặt cơ thể ^[1]. Khi góc thiên đỉnh mặt trời (SZA) quá lớn, bức xạ UV mặt trời không đủ để kích hoạt quá trình tổng hợp vitamin D đáng kể ^[6].

Cần kết hợp lối sống năng động, tăng cường vận động ngoài trời nhằm cải thiện sức đề kháng và hạn chế suy giảm miễn dịch ^[5]. Nếu điều kiện thời tiết không thuận lợi, sống ở vùng vĩ độ cao hoặc khả năng hấp thụ qua da bị hạn chế, người lớn tuổi cần phối hợp chế độ dinh dưỡng đa dạng để bù đắp vi chất [2, 5].

Mức nồng độ huyết thanh trên 20 ng/mL thường được cung cấp đầy đủ thông qua việc tiếp xúc ánh nắng hợp lý ^[3]. Khi có các bệnh lý nền phức tạp, việc kết hợp dùng thuốc hay điều chỉnh lối sống phải luôn dựa trên sự thăm khám và tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ^[5].

Lời khuyên cân bằng

Người lớn tuổi hoàn toàn có thể yên tâm rằng làn da của mình vẫn giữ được khả năng tự tạo vitamin D khi tiếp xúc với ánh nắng ^[1]. Thay vì lo lắng về sự lão hóa của làn da, việc duy trì một lối sống vận động ngoài trời an toàn, chế độ ăn đủ chất và theo dõi sức khỏe định kỳ mới là giải pháp toàn diện nhất để bảo vệ xương khớp và hệ miễn dịch [2, 5].