Uống trà xanh sau bữa ăn hoặc vào buổi sáng là thói quen lâu đời của nhiều người Việt. Tuy nhiên, người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thường cảm thấy nóng rát ngực, ợ chua ngay sau khi nhấp vài ngụm trà đặc. Điều này đặt ra câu hỏi liệu người bệnh trào ngược có bắt buộc phải từ bỏ hoàn toàn thức uống này hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản có triệu chứng rõ rệt nên hạn chế uống trà chứa caffeine [1]. Dữ liệu khoa học cho thấy trà chứa caffeine làm giảm áp lực của vòng cơ ngăn cách giữa dạ dày và thực quản, từ đó tạo điều kiện cho axit trào ngược lên trên [1]. Mức độ kiêng khem cụ thể phụ thuộc vào tình trạng tổn thương thực quản và lượng caffeine tiêu thụ mỗi lần.
Cơ chế "van một chiều" và tác động của chất kích thích trong trà
Tại điểm nối giữa thực quản và dạ dày có một vòng cơ gọi là cơ thắt thực quản dưới (viết tắt là LES). Ở người bình thường, vòng cơ này đóng chặt như một chiếc van một chiều, chỉ mở ra khi nuốt thức ăn rồi lập tức khép lại để ngăn dịch vị axit từ dạ dày trào lên.
Sự suy giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới, sự giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp và sự gia tăng áp lực ổ bụng cấp tính là những yếu tố sinh bệnh phổ biến nhất gây ra tình trạng trào ngược dạ dày thực quản [2] [3]. Khi áp lực của vòng cơ này bị hạ thấp, chiếc van trở nên lỏng lẻo và không còn giữ được axit bên trong dạ dày.
Trà xanh tự nhiên có chứa chất kích thích là caffeine. Khi đi vào dạ dày, dung dịch trà chứa caffeine tác động bất lợi lên chức năng của cơ thắt thực quản dưới bằng cách làm giảm đáng kể áp lực của vòng cơ này [1]. Khi áp lực cơ thắt giảm xuống, độ pH ở thực quản dưới cũng thay đổi tương ứng theo hướng axit hóa, dẫn đến sự gia tăng rõ rệt số đợt trào ngược dịch vị từ dạ dày lên thực quản [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về tác động của trà lên cơ thắt thực quản
Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã kiểm tra trực tiếp tác động của cà phê và trà lên chức năng cơ thắt thực quản dưới [1]. Thử nghiệm được thiết kế theo phương pháp bắt chéo mù trên 12 người khỏe mạnh [1]. Các nhà khoa học tiến hành đo đồng thời áp lực cơ thắt thực quản dưới và độ pH thực quản dưới bằng cảm biến chuyên dụng và đầu dò pH trong 20 phút trước và 90 phút sau khi bơm trực tiếp vào dạ dày bốn loại dung dịch thử nghiệm [1]. Bốn dung dịch này bao gồm cà phê thông thường, cà phê đã tách caffeine, trà và nước lọc đóng vai trò đối chứng [1]. Trong đó, dung dịch cà phê thông thường và dung dịch trà có cùng hàm lượng caffeine là 160 mg [1].
Kết quả ghi nhận so với nước lọc đối chứng, áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm đáng kể sau khi dùng cà phê thông thường và trà, nhưng không giảm sau khi dùng cà phê đã tách caffeine [1]. Dữ liệu về độ pH ở thực quản dưới diễn biến song song với các chỉ số áp lực cơ thắt thực quản dưới [1]. Do đó, số lượng các đợt trào ngược xảy ra nhiều nhất sau khi dùng trà và cà phê thông thường [1]. Đáng chú ý, sự khác biệt về số đợt trào ngược so với nước lọc có ý nghĩa thống kê đối với trà, nhưng lại không đạt ý nghĩa thống kê đối với cà phê thông thường [1].
Từ kết quả trên, nhóm nghiên cứu kết luận cả cà phê thông thường và trà đều gây tác động bất lợi lên chức năng cơ thắt thực quản dưới, trong khi thức uống tách caffeine thì không gây ra hiện tượng này [1]. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở hợp lý cho việc hạn chế tiêu thụ cả cà phê có caffeine và trà ở những bệnh nhân bị trào ngược dạ dày thực quản có biểu hiện lâm sàng quan trọng [1]. Dù vậy, thử nghiệm có giới hạn là chỉ mới thực hiện trên nhóm nhỏ gồm 12 người khỏe mạnh và theo dõi trong thời gian ngắn 90 phút sau khi bơm dung dịch [1].
Vì sao cơ thắt thực quản ở người bệnh GERD nhạy cảm hơn bình thường?
Ở người đã mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, hàng rào chống trào ngược tự nhiên vốn đã suy yếu hơn so với người khỏe mạnh [4]. Một nghiên cứu năm 1986 đã tiến hành đo áp lực thực quản trên 13 bệnh nhân mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản trong cả giai đoạn bùng phát cấp tính và giai đoạn bệnh thuyên giảm nhằm đánh giá phản ứng với điều trị [4]. Kết quả cho thấy cả áp lực cơ thắt thực quản dưới và biên độ co bóp đoạn xa ở bệnh nhân trào ngược đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng khỏe mạnh (p < 0,05) [4].
Khi so sánh giữa giai đoạn cấp tính và giai đoạn thuyên giảm trên 13 bệnh nhân này, các nhà khoa học không ghi nhận sự thay đổi nào về áp lực cơ thắt thực quản dưới (15,2 +/- 2,6 mm Hg so với 14,3 +/- 1,8 mm Hg) cũng như áp lực nhu động (64,1 +/- 6,9 so với 62,1 +/- 7,8 mm Hg) [4]. Điều này chứng tỏ việc điều trị ngắn hạn dù giúp cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi nhưng vẫn không cải thiện được áp lực cơ thắt thực quản dưới và áp lực nhu động [4]. Do nền tảng áp lực cơ thắt vốn đã thấp dai dẳng, việc uống thêm trà chứa caffeine làm sụt giảm áp lực van thực quản sẽ khiến người bệnh dễ bùng phát cơn trào ngược hơn.
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 1992 trên 32 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản có triệu chứng cũng làm rõ vai trò của cơ thắt thực quản dưới và vận động dạ dày thông qua nội soi, theo dõi pH trong 24 giờ, đo áp lực thực quản và đo thời gian làm rỗng dạ dày đối với thức ăn đặc [5]. Kết quả chỉ ra rằng năng lực cơ học của cơ thắt thực quản dưới bị rối loạn nghiêm trọng hơn ở nhóm bệnh nhân viêm thực quản mức độ trung bình đến nặng so với nhóm viêm thực quản nhẹ [5]. Thời gian làm rỗng dạ dày cũng bị trì hoãn đáng kể ở nhóm viêm thực quản trung bình và nặng so với nhóm nhẹ [5]. Dù không tìm thấy mối liên hệ trực tiếp giữa lượng axit trào ngược với chức năng cơ thắt và thời gian làm rỗng dạ dày, nghiên cứu vẫn khẳng định áp lực lúc nghỉ của cơ thắt thực quản dưới và chức năng vận động của dạ dày đóng vai trò chính quyết định mức độ nghiêm trọng của tình trạng viêm thực quản trào ngược [5].
Mối liên hệ giữa ngưỡng áp lực cơ thắt và triệu chứng còn được thể hiện qua một nghiên cứu năm 1978 thực hiện đo áp lực cơ thắt thực quản dưới ngay trong lúc phẫu thuật trên 200 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản và 3 bệnh nhân co thắt tâm vị [6]. Các bác sĩ ghi nhận sau phẫu thuật hiệu chỉnh, áp lực cơ thắt thực quản dưới của bệnh nhân dao động từ 15 đến 25 mm Hg, bằng khoảng một nửa so với mức áp lực từ 50 đến 57 mm Hg đo được ngay trong lúc mổ [6]. Các phép đo pH và áp lực sau mổ xác nhận không có bệnh nhân nào đạt mức áp lực cơ thắt từ 15 mm Hg trở lên còn bị trào ngược, và việc khắc phục trào ngược tương quan chặt chẽ với sự thuyên giảm triệu chứng [6]. Ở trẻ em, một nghiên cứu năm 1980 trên 29 bệnh nhi nghi ngờ hoặc đã biết bị trào ngược ghi nhận áp lực cơ thắt trung bình trong 10 phút theo dõi là 19 +/- 13 mm Hg với sự biến thiên lớn theo thời gian [2]. Trào ngược ở nhóm trẻ này ít khi liên quan đến áp lực cơ thắt nền thấp dưới 5 mm Hg mà thường xảy ra do tăng áp lực ổ bụng hoặc do sự giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp [2].
Những hiểu lầm thường gặp về bệnh trào ngược và việc uống trà
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ cần dùng thuốc thấy hết triệu chứng ợ nóng hoặc nội soi thấy lành vết viêm là có thể thoải mái uống trà đặc trở lại. Thực tế nghiên cứu trên 13 bệnh nhân năm 1986 đã chứng minh ngay cả khi bệnh đã thuyên giảm về mặt triệu chứng và nội soi sau điều trị ngắn hạn, áp lực cơ thắt thực quản dưới vẫn giữ nguyên ở mức thấp chứ không hề phục hồi về mức bình thường [4]. Nếu nạp một lượng lớn caffeine như mức 160 mg trong thử nghiệm, cơ thắt vốn yếu sẽ tiếp tục giãn ra và gây trào ngược trở lại [1].
Hiểu lầm thứ hai là niềm tin cho rằng khi cơ thắt thực quản dưới bị yếu do bệnh trào ngược hoặc do uống trà, cơ thắt thực quản trên (vòng cơ ở cổ họng) sẽ tự động co thắt mạnh hơn để bù trừ, giúp ngăn dịch axit trào lên tận họng và phổi. Một nghiên cứu công bố năm 1977 đã xem xét 269 hồ sơ đo vận động thực quản để kiểm tra mối quan hệ giữa chức năng cơ thắt thực quản dưới và áp lực cơ thắt thực quản trên [7]. Kết quả cho thấy áp lực cơ thắt thực quản trên trung bình và cao nhất đều tương tự nhau ở nhóm có áp lực cơ thắt dưới thấp hơn 10 mm Hg và nhóm lớn hơn 20 mm Hg, cũng như không có sự khác biệt giữa người có và không có trào ngược dạ dày thực quản xác định qua điện cực đo pH [7]. Các kỹ thuật đo áp lực hiện hành không xác nhận giả thuyết cơ thắt trên sẽ mạnh lên để bảo vệ họng khi cơ thắt dưới bị suy yếu [7].
Hiểu lầm thứ ba là sự nhầm lẫn về thuật ngữ tiếng Anh trên các diễn đàn sức khỏe khi tìm đọc tài liệu nước ngoài. Một nghiên cứu năm 2021 trên 30 bệnh nhân trào ngược có rối loạn vận động thực quản đã đánh giá phương pháp kích thích huyệt vị bằng điện qua da, viết tắt tiếng Anh là TEA (Transcutaneous Electrical Acustimulation) trong 4 tuần [8]. Phương pháp vật lý trị liệu có tên viết tắt giống chữ "trà" (tea) này giúp giảm điểm triệu chứng trào ngược (P = 0,011), cải thiện chất lượng cuộc sống (P = 0,028), giảm đầy bụng (P < 0,001), giảm ợ hơi (P < 0,001) và tăng cường hoạt động dây thần kinh phế vị tương quan thuận với áp lực cơ thắt thực quản dưới (r = 0,528; P = 0,003) [8]. Người đọc cần lưu ý đây là kỹ thuật kích thích điện y khoa, hoàn toàn không phải là việc uống nước trà xanh [8].
Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những bệnh nhân có biểu hiện trào ngược dạ dày thực quản rõ rệt trên lâm sàng [1]. Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra trà chứa caffeine tạo ra số đợt trào ngược cao có ý nghĩa thống kê so với việc uống nước lọc [1].
Nhóm thứ hai là những người đã được chẩn đoán viêm thực quản trào ngược mức độ từ trung bình đến nặng [5]. Ở những bệnh nhân này, năng lực cơ học của cơ thắt thực quản dưới đã bị suy giảm nặng nề và thời gian làm rỗng thức ăn đặc của dạ dày cũng bị kéo dài đáng kể [5]. Việc đưa thêm chất kích thích làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới vào một dạ dày đang chậm tiêu hóa sẽ làm tăng nguy cơ axit ứ đọng trào ngược lên gây tổn thương niêm mạc thực quản [1] [5].
Nhóm thứ ba là những bệnh nhân đang trong quá trình điều trị nội khoa bằng thuốc nhằm kiểm soát áp lực thực quản. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 1993 trên 6 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược cho thấy việc uống thuốc metoclopramide liều 10 mg bốn lần mỗi ngày trong 1 tuần giúp làm tăng đáng kể áp lực cơ thắt thực quản dưới nền so với giả dược và giúp giảm các đợt trào ngược vào giờ thứ 3 và thứ 4 sau ăn [3]. Nếu người bệnh đang phải dùng thuốc để nâng áp lực cơ thắt thực quản dưới mà lại uống trà đậm đặc chứa nhiều caffeine gây hạ áp lực cơ thắt, tác dụng bảo vệ của phác đồ điều trị sẽ bị cản trở [1] [3]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dạ dày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các thức uống chứa chất kích thích.
Áp dụng thực tế cho người có bệnh trào ngược
Dựa trên bằng chứng cho thấy dung dịch trà chứa 160 mg caffeine làm giảm mạnh áp lực cơ thắt thực quản dưới trong khi đồ uống đã tách caffeine không gây ra hại cho vòng cơ này, nguyên tắc cốt lõi cho người bệnh là kiểm soát hàm lượng caffeine đưa vào cơ thể [1]. Nếu vẫn muốn thưởng thức hương vị trà, người bệnh nên ưu tiên lựa chọn các sản phẩm trà đã được tách caffeine hoặc pha trà thật loãng để tổng lượng caffeine thấp hơn nhiều so với ngưỡng 160 mg trong nghiên cứu [1].
Về thời điểm uống, người bệnh không nên uống trà ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn. Nghiên cứu trên bệnh nhân trào ngược cho thấy thời gian làm rỗng dạ dày ở người viêm thực quản thường bị trì hoãn và các đợt trào ngược sau ăn diễn ra phức tạp kéo dài đến giờ thứ 3 và thứ 4 sau bữa ăn [5] [3]. Uống trà khi dạ dày đang căng đầy thức ăn và dịch vị sẽ tạo điều kiện cho axit dễ dàng vượt qua cơ thắt thực quản dưới đang bị caffeine làm giãn [1]. Ngoài ra, sau khi ăn hoặc uống, người bệnh cần tránh các tư thế hoặc vận động mạnh làm tăng áp lực ổ bụng cấp tính, vì đây là yếu tố trực tiếp thúc đẩy dịch dạ dày trào lên thực quản [2] [3]. Thay vào đó, hãy duy trì thói quen uống đủ nước lọc ấm, bởi nước lọc đã được chứng minh trong nghiên cứu đối chứng là an toàn và không làm suy giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới [1].
Tóm lại, người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản không nhất thiết phải tuyệt giao vĩnh viễn với mọi loại trà, nhưng cần hạn chế tối đa các loại trà xanh đậm đặc chứa nhiều caffeine [1]. Việc hiểu rõ cơ chế làm giãn cơ thắt thực quản dưới của caffeine sẽ giúp người bệnh chủ động điều chỉnh độ đậm đặc, lượng dùng hoặc chuyển sang dòng sản phẩm tách caffeine an toàn hơn [1]. Kết hợp thói quen ăn uống khoa học với việc tuân thủ chỉ định của bác sĩ sẽ giúp kiểm soát tốt triệu chứng và bảo vệ thực quản lâu dài.
