Quế hỗ trợ giảm huyết áp ở người cao huyết áp ra sao?

Trong gian bếp của nhiều gia đình Việt, quế là gia vị quen thuộc giúp tạo mùi thơm ấm nồng cho các món hầm, phở hay trà thảo mộc. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau thói quen pha bột quế uống hàng ngày để hạ huyết áp tự nhiên. Vậy thực hư công dụng này ra sao và dùng thế nào mới đúng cách?

Các phân tích gộp và thử nghiệm lâm sàng cho thấy việc bổ sung quế có thể hỗ trợ giảm cả huyết áp tâm thu (số trên) và huyết áp tâm trương (số dưới) ở người trưởng thành, nhưng mức giảm ở ngưỡng vừa phải ^[1]. Do đó, nguyên liệu này chỉ đóng vai trò bổ trợ trong lối sống lành mạnh, không thể thay thế thuốc điều trị chuyên khoa ^[2].

Quế tác động lên huyết áp và chuyển hóa qua góc nhìn khoa học

Quế được chiết xuất từ lớp vỏ bên trong của các loài cây thuộc chi Cinnamomum ^[3]. Các nghiên cứu gần đây ghi nhận quế là nguyên liệu an toàn, chi phí hợp lý, có khả năng hỗ trợ cải thiện cân nặng, mỡ máu, tình trạng kháng insulin và chỉ số huyết áp ^[3].

Khi đi vào cơ thể, việc bổ sung quế giúp cải thiện đồng thời nhiều chỉ số chuyển hóa thường đi kèm với bệnh lý tim mạch ^[2]. Cụ thể, trên nhóm bệnh nhân tăng huyết áp độ 1, việc dùng quế giúp tăng nồng độ cholesterol tốt (HDL-c) và giảm đáng kể nồng độ cholesterol xấu (LDL-c) ^[2]. Ở người mắc bệnh đái tháo đường type 2, quế còn giúp giảm đường huyết, chỉ số HbA1c (chỉ số phản ánh đường huyết trung bình), chất béo trung tính (triglyceride) và cải thiện độ lọc cầu thận ước tính (eGFR - chỉ số đánh giá chức năng thận) ^[4].

Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2023 đánh giá trên 6 thử nghiệm lâm sàng với 363 người tham gia đã khảo sát tác động của quế lên các hormone điều hòa cảm giác thèm ăn và hormone mô mỡ (adipokine) ^[3]. Kết quả cho thấy bổ sung quế làm giảm nồng độ leptin và visfatin, đồng thời làm tăng mức ghrelin trong cơ thể ^[3]. Sự cải thiện tổng thể về mỡ máu, đường huyết và các dấu ấn chuyển hóa này góp phần tạo thuận lợi cho việc kiểm soát sức khỏe mạch máu ở người có yếu tố nguy cơ ^[2].

Phân tích gộp từ các thử nghiệm trên người trưởng thành nói gì?

Để có cái nhìn toàn diện, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều phân tích gộp (tổng hợp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên độc lập) vào năm 2020 và 2021. Một phân tích gộp công bố năm 2020 đã tổng hợp 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 641 người tham gia ^[1]. Kết quả cho thấy việc bổ sung quế giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu trung bình 5,17 mmHg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 3,36 mmHg ^[1]. Phân tích sâu hơn theo từng nhóm nhỏ chỉ ra rằng hiệu quả hạ áp này có ý nghĩa rõ rệt khi dùng quế ở liều từ 2 g/ngày trở xuống, duy trì kéo dài trên 8 tuần và thực hiện ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 kg/m2 trở lên (ngưỡng béo phì) ^[1].

Cùng năm 2020, một tổng quan hệ thống và phân tích đáp ứng liều lượng khác cũng khảo sát trên 9 thử nghiệm lâm sàng với 641 đối tượng trưởng thành ^[5]. Nghiên cứu này ghi nhận bổ sung quế đường uống làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 6,23 mmHg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 3,93 mmHg ^[5]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm huyết áp tâm thu thể hiện tốt hơn ở các thử nghiệm dùng liều từ 2 g quế trở xuống, thời gian can thiệp từ 12 tuần trở lên và ở nhóm người tham gia dưới 50 tuổi ^[5]. Huyết áp tâm trương cũng giảm tốt hơn khi sử dụng các mức liều thấp ^[5].

Đến năm 2021, một phân tích gộp khác đánh giá 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 582 người trưởng thành lại cho thấy góc nhìn thận trọng hơn ^[6]. Khi gộp chung mọi thời gian dùng, mức giảm huyết áp tâm thu (0,61 mmHg) chưa đạt ý nghĩa thống kê, nhưng nếu xét riêng nhóm bổ sung kéo dài từ 8 tuần trở lên thì huyết áp tâm thu giảm có ý nghĩa ở mức 1,25 mmHg ^[6]. Đối với huyết áp tâm trương, kết quả chung giảm được 0,93 mmHg, và hiệu quả đạt mức rõ rệt ở cả các nhóm thời gian dùng cũng như nhóm dùng liều cao trên 1500 mg/ngày ^[6].

Hiệu quả thực tế trên người bệnh cao huyết áp và đái tháo đường

Bên cạnh các phân tích gộp, những thử nghiệm đi sâu vào từng nhóm bệnh nhân cụ thể giúp làm rõ hơn tác dụng của quế. Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược được thực hiện tại Iran trên nhóm bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 ^[2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng viên nang quế liều 1500 mg/ngày hoặc giả dược trong suốt 90 ngày, và được theo dõi bằng máy đo huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) ^[2].

Sau 90 ngày, nhóm dùng quế có sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê ở chỉ số huyết áp tâm thu trung bình 24 giờ và huyết áp tâm thu trung bình ban ngày ^[2]. Khi so sánh với nhóm dùng giả dược, mức thay đổi trung bình của huyết áp tâm thu ban ngày ở nhóm dùng quế giảm rõ rệt hơn, dù xét về mặt lâm sàng thì mức giảm này ở ngưỡng vừa phải ^[2]. Ngoài ra, dù đường huyết lúc đói không đổi, nhóm dùng quế đã tăng 5,8 đơn vị cholesterol tốt (HDL-c) và giảm 17,7 đơn vị cholesterol xấu (LDL-c) so với nhóm giả dược ^[2].

Ở nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2, kết quả giữa các nghiên cứu có sự khác biệt nhất định. Một thử nghiệm năm 2016 thực hiện trên 99 bệnh nhân đái tháo đường type 2 (49 người dùng viên nang quế và 50 người dùng giả dược mỗi ngày trong 60 ngày) ghi nhận tín hiệu rất tích cực ^[4]. Sau 60 ngày, nhóm dùng quế giảm đáng kể huyết áp, đường huyết, HbA1c, triglyceride và tỷ lệ TG/HDL-C, trong khi nhóm giả dược lại có xu hướng tăng huyết áp tâm thu và tâm trương ^[4].

Tuy nhiên, một thử nghiệm sớm hơn vào năm 2011 trên 59 người trưởng thành từ 30 tuổi trở lên mắc đái tháo đường type 2 (tuổi trung bình khoảng 63) dùng 1200 mg quế/ngày hoặc giả dược trong 12 tuần lại cho kết quả dè dặt hơn ^[7]. Dù huyết áp tâm thu ở nhóm dùng quế giảm 3,4 mmHg và nhóm giả dược tăng 1,9 mmHg, nhưng khi các nhà nghiên cứu đưa chỉ số huyết áp ban đầu vào mô hình phân tích đối chiếu, sự thay đổi này không còn liên quan chặt chẽ đến việc điều trị bằng quế mà được lý giải là hiện tượng hồi quy về giá trị trung bình ^[7].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhìn tổng thể, bằng chứng khoa học hiện tại ủng hộ việc quế có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp ở mức độ khiêm tốn đến vừa phải, đồng thời cải thiện tốt chỉ số mỡ máu ^[1]. Lợi ích rõ ràng nhất được ghi nhận khi duy trì sử dụng đều đặn trong thời gian dài, tối thiểu từ 8 đến 12 tuần trở lên ^[1].

Dù vậy, các nhà khoa học cũng thẳng thắn chỉ ra những giới hạn của dữ liệu hiện có. Số lượng các nghiên cứu chuyên biệt trên bệnh nhân cao huyết áp còn hạn chế và cỡ mẫu (số người tham gia) trong từng thử nghiệm còn tương đối nhỏ ^[1]. Một số kết quả về huyết áp tâm thu và các dấu ấn sinh học vẫn còn chưa đồng nhất giữa các báo cáo, đòi hỏi thêm nhiều thử nghiệm quy mô lớn hơn trong tương lai ^[6].

Từ đây, người dùng cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất là quan niệm "dùng càng nhiều quế thì huyết áp hạ càng nhanh". Thực tế, hai phân tích gộp năm 2020 đều chỉ ra rằng liều dùng từ 2 g/ngày trở xuống lại mang đến hiệu quả giảm huyết áp rõ rệt hơn ^[1]. Thứ hai là suy nghĩ có thể bỏ thuốc tây để chuyển sang uống bột quế. Các chuyên gia khẳng định hiệu quả của quế trên lâm sàng chỉ ở mức vừa phải, do đó chỉ nên xem là liệu pháp bổ sung chứ không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng quế thường xuyên?

Người đang uống thuốc điều trị cao huyết áp cần đặc biệt lưu ý nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc tây. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 trên chuột bị tăng huyết áp đã khảo sát việc dùng kết hợp quế (liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 14 ngày) với thuốc hạ áp phổ biến là amlodipine (liều 1 mg/kg) ^[8].

Kết quả cho thấy việc dùng đồng thời quế và amlodipine tạo ra tác dụng hiệp đồng làm giảm mạnh huyết áp ^[8]. Đáng chú ý, quế làm thay đổi dược động học của thuốc, khiến nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) của amlodipine tăng từ 4,12 ng/ml (khi dùng thuốc đơn độc) lên tới 11,04 ng/ml (khi dùng kèm quế) ^[8]. Tổng lượng thuốc hấp thu vào máu (AUC0-t) cũng tăng более gấp đôi, từ 48,59 ng.h/ml lên 113,76 ng.h/ml ^[8].

Điều này có nghĩa là quế có thể làm tăng mạnh nồng độ thuốc hạ áp trong máu, dễ dẫn đến nguy cơ tụt huyết áp quá mức nếu tự ý kết hợp liều cao. Vì vậy, bệnh nhân đang dùng amlodipine hoặc bất kỳ thuốc tim mạch, thuốc tiểu đường nào bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn bổ sung quế định kỳ.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng lợi ích của quế một cách an toàn, người trưởng thành chỉ nên dùng với lượng vừa phải. Dựa trên các phân tích lâm sàng, mức liều hiệu quả và an toàn thường dao động từ 1200 mg đến 2000 mg (tức khoảng 1,2 đến 2 g, tương đương chưa tới một thìa cà phê nhỏ bột quế) mỗi ngày ^[1]. Trong các nghiên cứu trên người cao huyết áp độ 1, mức liều 1500 mg/ngày đã cho thấy tác dụng tích cực lên cả huyết áp ban ngày lẫn mỡ máu ^[2].

Về thời gian, không nên kỳ vọng hiệu quả tức thì sau vài ngày sử dụng. Các dữ liệu khoa học đều cho thấy cần duy trì đều đặn ít nhất từ 8 tuần (khoảng 2 tháng) đến 12 tuần (3 tháng) để cơ thể ghi nhận sự thay đổi tích cực về chỉ số huyết áp và đường huyết ^[5].

Trong chế biến hàng ngày, thay vì uống lượng lớn bột quế đặc dễ gây kích ứng đường tiêu hóa, bạn có thể rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua, sinh tố hoặc pha cùng trà ấm. Việc kết hợp một chút quế vào chế độ ăn giảm muối, giàu rau xanh và tập thể dục đều đặn sẽ giúp tối ưu hóa sức khỏe tim mạch.

Tóm lại, quế là gia vị tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ giảm nhẹ huyết áp và cải thiện mỡ máu khi dùng đúng liều lượng (dưới 2 g/ngày) trong thời gian từ 8 tuần trở lên ^[1]. Tuy nhiên, người bệnh cao huyết áp tuyệt đối không dùng quế để thay thế thuốc điều trị và cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác làm tăng nồng độ thuốc trong máu ^[8].