Nhiều phụ nữ mang thai băn khoăn liệu việc cắt giảm tinh bột (low-carb) có an toàn cho sự phát triển của thai nhi hay không. Xu hướng ăn kiêng hạn chế carbohydrate nhằm kiểm soát cân nặng thai kỳ đang làm dấy lên lo ngại về nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến kích thước của trẻ lúc chào đời.

Bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát trên người cho thấy mối liên hệ giữa lượng carbohydrate mẹ nạp vào và cân nặng sơ sinh vẫn chưa có kết luận đồng nhất. Hiện chưa có bằng chứng khẳng định việc ăn low-carb làm tăng trực tiếp tỷ lệ trẻ nhẹ cân hơn tuổi thai (SGA) hay quá to so với tuổi thai (LGA), mà dữ liệu chủ yếu ghi nhận sự biến thiên về cân nặng và thành phần cơ thể của trẻ [1], [2], [3].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn low-carb và cân nặng trẻ sơ sinh

Nghiên cứu theo dõi dọc tại Sri Lanka trên 141 thai phụ ở tuần 18–24 cho thấy lượng carbohydrate nạp vào trong tam cá nguyệt thứ hai có liên quan trực tiếp đến cân nặng thai nhi [3]. Nhóm phụ nữ có mức nạp carbohydrate thấp (từ 229 g đến 429 g mỗi ngày) có mức tăng cân thai kỳ thấp hơn 2,2 kg so với nhóm tiêu thụ mức vừa phải (430–629 g mỗi ngày) [3].

Đồng thời, trẻ sơ sinh sinh ra từ những bà mẹ thuộc nhóm ăn mức carbohydrate thấp nhẹ hơn trung bình 312 g so với nhóm tiêu thụ mức vừa phải [3]. Đáng chú ý, mức gọi là "thấp" trong nghiên cứu này (229–429 g/ngày) vẫn cao hơn đáng kể so với các chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt phổ biến trong đời sống.

Bằng chứng trái ngược về lượng carbohydrate từ các nghiên cứu lớn

Trái ngược với dữ liệu trên, nhiều nghiên cứu quy mô lớn khác không phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tổng lượng carbohydrate mẹ nạp và cân nặng lúc sinh [1], [2]. Nghiên cứu thuần tập GUSTO tại Singapore trên 835 thai phụ chỉ ra rằng tỷ lệ năng lượng từ carbohydrate (trung bình chiếm 51,6% tổng năng lượng) không liên quan đến cân nặng của trẻ khi chào đời sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [1].

Một nghiên cứu trên 142 cặp mẹ con đo lường thành phần cơ thể trẻ sơ sinh bằng kỹ thuật thể tích ký cũng kết luận tỷ lệ carbohydrate trong khẩu phần mẹ không tạo ra khác biệt có ý nghĩa đối với cân nặng sơ sinh [2]. Thậm chí, một nghiên cứu quan sát tiến cứu từ năm 1996 trên 538 thai phụ tại Anh lại ghi nhận việc nạp nhiều carbohydrate ở giai đoạn đầu thai kỳ liên quan đến việc giảm 165 g cân nặng sơ sinh cho mỗi đơn vị logarit gram carbohydrate gia tăng [4]. Nghiên cứu tại Tasmania trên 1.040 cặp mẹ con cũng ghi nhận khi tăng 1% carbohydrate tiêu thụ, tỷ lệ trọng lượng bánh nhau so với cân nặng lúc sinh giảm 1% [5].

Tác động của carbohydrate đến chỉ số hình thể và khối mỡ thai nhi

Dù cân nặng tổng thể có thể không thay đổi, tỷ lệ carbohydrate có thể tác động đến thành phần cơ thể của trẻ [1], [6]. Tại nghiên cứu GUSTO, ở trẻ nam, khẩu phần mẹ có tỷ lệ carbohydrate cao hơn đi kèm lượng đạm thấp hơn có liên quan đến chiều dài sơ sinh lớn hơn (tăng 0,08 cm cho mỗi phần trăm carbohydrate tăng thêm) nhưng chỉ số ponderal index lại thấp hơn [1].

Nghiên cứu Healthy Start ghi nhận mối liên hệ thuận giữa tổng lượng carbohydrate mẹ nạp với khối lượng mỡ của trẻ sơ sinh độc lập với chỉ số BMI trước mang thai [6]. Tài liệu cũng nhắc đến quan sát của nhóm tác giả khác cho thấy thai phụ có mức tiêu thụ carbohydrate ở nhóm cao nhất sinh con có khối lượng mỡ cao hơn 103 g so với nhóm thấp nhất [6]. Ngoài ra, chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp (low GI) giúp cải thiện độ dày lớp nội mạc động mạch chủ ở trẻ 1 tuổi, dù không làm thay đổi lượng mỡ hay cân nặng lúc sinh [7].

Khoảng trống dữ liệu về nguy cơ trẻ nhẹ cân (SGA) và quá to (LGA)

Các số liệu hiện có chưa đủ để lượng hóa trực tiếp nguy cơ trẻ sinh ra bị nhẹ cân so với tuổi thai (SGA) hoặc quá lớn so với tuổi thai (LGA) dựa trên tỷ lệ carbohydrate [1], [8]. Phần lớn các nghiên cứu hiện tại chỉ đo lường sự thay đổi trung bình về cân nặng hoặc chiều dài liên tục, thay vì phân loại rủi ro lâm sàng SGA hay LGA [4], [1], [2].

Một nghiên cứu tại Nhật Bản ghi nhận tỷ lệ trẻ SGA là 4,2% và LGA là 25,4%, nhưng đây chỉ là đặc điểm mẫu ban đầu khi khảo sát sữa mẹ và nghiên cứu khẳng định thành phần đa lượng trong sữa mẹ không liên quan đến rối loạn tăng trưởng của trẻ sơ sinh [8]. Như vậy, giả định rằng ăn low-carb chắc chắn dẫn đến sinh con nhẹ cân hoặc ngăn ngừa hoàn toàn trẻ LGA là chưa có cơ sở thực chứng vững chắc.

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp được

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá tác động của các chế độ low-carb ngặt nghèo (như chế độ ăn keto dưới 50 g carb/ngày) đối với sức khỏe thai kỳ. Các định nghĩa về "carb thấp" trong các nghiên cứu thường chỉ là mức thấp tương đối so với chế độ ăn thông thường của từng quần thể [3].

Nghiên cứu cũng chưa làm rõ ranh giới an toàn tối thiểu của lượng carbohydrate mẹ cần nạp để bảo đảm bánh nhau và hệ thần kinh thai nhi phát triển bình thường [4], [2]. Tác động dài hạn của việc mẹ kiêng carbohydrate đối với nguy cơ tim mạch và chuyển hóa của trẻ khi trưởng thành vẫn cần thêm thời gian theo dõi [4], [7].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng tinh bột thai kỳ?

Phụ nữ mang thai có tiền sử sinh con nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng bào thai không nên tự ý cắt giảm tinh bột [3]. Việc giảm mức carb trong tam cá nguyệt thứ hai có liên quan đến suy giảm mức tăng cân của mẹ và giảm cân nặng sơ sinh [3].

Phụ nữ mang thai có bệnh lý nền, đái tháo đường thai kỳ hoặc thể trạng gầy gò cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi thay đổi tỷ lệ đa lượng. Không tự ý áp dụng các thực đơn hạn chế carb truyền miệng khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế trong thai kỳ

Thay vì cắt giảm mạnh số lượng tinh bột, bằng chứng khoa học khuyến khích chú trọng đến chất lượng carbohydrate [7], [2]. Chế độ ăn giàu chất xơ và chọn nguồn carbohydrate có chỉ số đường huyết thấp mang lại lợi ích tích cực cho chức năng thần kinh thực vật tim mạch của thai nhi [2].

Mẹ bầu nên duy trì mức tăng cân hợp lý theo từng giai đoạn mang thai bằng cách phân bổ đều các nhóm chất: tinh bột phức, đạm và chất béo lành mạnh [1], [3]. Trong giai đoạn cuối thai kỳ, việc đảm bảo đủ lượng đạm từ thịt và sữa đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cân nặng thai nhi và nhau thai [4].

Tổng kết lại, việc cắt giảm quá mức carbohydrate trong thai kỳ có thể làm giảm cân nặng sơ sinh và hạn chế tăng cân của người mẹ [3]. Thay vì cực đoan áp dụng chế độ low-carb, thai phụ nên duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, ưu tiên carbohydrate chất lượng cao và luôn tham vấn bác sĩ trước mọi quyết định thay đổi khẩu phần.