Nhiều người có thói quen uống cà phê mỗi sáng nhưng lại lo sợ thức uống này có thể làm tăng lượng acid uric trong máu. Nỗi băn khoăn lớn nhất của người mắc bệnh gút hoặc tăng acid uric là liệu vị đắng đậm đà của cà phê có châm ngòi cho một đợt viêm khớp cấp tính đầy đau đớn hay không.

Trái ngược với lo ngại phổ biến đó, các nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy uống cà phê không làm tăng acid uric và không kích hoạt cơn gút bùng phát. Ngược lại, việc uống cà phê đều đặn với mức độ hợp lý còn liên quan đến việc hạ nồng độ acid uric huyết thanh và giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện bệnh gút [1, 2, 3].

Cơ chế sinh học: Cà phê hạ acid uric như thế nào?

Acid uric được sinh ra trong cơ thể thông qua chuỗi chuyển hóa purine, dưới sự xúc tác chính của một loại enzyme mang tên xanthine oxidase. Khi enzyme này hoạt động quá mức, lượng acid uric tạo ra sẽ vượt quá khả năng bài tiết của thận, dẫn tới tình trạng tăng acid uric máu.

Caffeine có tên hóa học là 1,3,7-trimethyl-xanthine, thuộc nhóm methyl-xanthine [1]. Do có cấu trúc phân tử tương đồng với các tiền chất tự nhiên của purine, caffeine đóng vai trò như một chất ức chế cạnh tranh với enzyme xanthine oxidase, cơ chế này đã được chứng minh trên động vật thí nghiệm [5, 6]. Khi enzyme này bị cản trở, quá trình tổng hợp acid uric mới trong cơ thể sẽ bị kìm hãm [5, 6].

Không chỉ có caffeine, hạt cà phê còn chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, tiêu biểu là hoạt chất phenol mang tên acid chlorogenic [2]. Các chất chống oxy hóa này giúp cải thiện độ nhạy của hormone insulin trong cơ thể, từ đó thúc đẩy thận tăng cường đào thải acid uric ra ngoài qua đường nước tiểu [2]. Uống cà phê dài hạn giúp giảm mức insulin lưu hành và duy trì chuyển hóa ổn định [1].

Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì về cà phê?

Mối liên hệ giữa cà phê và acid uric đã được kiểm chứng qua nhiều công trình dịch tễ học và phân tích tổng hợp trên hàng trăm nghìn người.

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2016 gộp dữ liệu từ 9 nghiên cứu (thực hiện từ 1999 đến 2014) với tổng cộng 175.310 người tham gia đã cho thấy cà phê làm giảm đáng kể nồng độ acid uric huyết thanh [3]. Nghiên cứu này ghi nhận sự khác biệt giữa hai giới: phụ nữ cần uống từ 4-6 tách mỗi ngày để ghi nhận hiệu quả hạ acid uric, trong khi nam giới chỉ cần uống từ 1-3 tách mỗi ngày [3]. Việc uống từ 1 tách cà phê mỗi ngày trở lên có liên quan mật thiết đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh gút ở cả nam và nữ [3].

Trước đó, khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ lần thứ ba (NHANES III, 1988-1994) trên 14.758 người từ 20 tuổi trở lên cũng chứng minh acid uric huyết thanh giảm dần khi lượng cà phê tiêu thụ tăng lên [4]. Cụ thể, so với người không uống, người uống 4-5 tách/ngày có nồng độ acid uric thấp hơn 0,26 mg/dl (khoảng tin cậy 95% CI: 0,11 đến 0,41), và người uống từ 6 tách/ngày trở lên giảm tới 0,43 mg/dl (95% CI: 0,23 đến 0,65; p xu hướng < 0,001) [4]. Nguy cơ mắc hội chứng tăng acid uric máu ở người uống từ 6 tách/ngày trở lên giảm tới 43% so với người không uống (tỷ số chênh OR = 0,57; 95% CI: 0,35 đến 0,94) [4]. Đáng chú ý, cà phê đã tách caffeine (decaf) vẫn cho thấy mối liên hệ nghịch khiêm tốn với nồng độ acid uric (p = 0,035), trong khi tổng lượng caffeine từ các nguồn khác hay trà lại không làm giảm acid uric trong khảo sát này [4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu theo dõi dài hạn Health Professionals Follow-up Study (HPFS) ở nam giới ghi nhận tỷ lệ mắc gút giảm theo liều lượng uống: uống dưới 1 tách có tỷ số rủi ro RR = 0,97; uống 1-3 tách có RR = 0,92; uống 4-5 tách có RR = 0,60; và uống từ 6 tách/ngày trở lên giảm nguy cơ gút tới 59% (RR = 0,41; 95% CI: 0,19 đến 0,88) [2]. Ở nữ giới, Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) theo dõi 89.433 phụ nữ trong 26 năm (ghi nhận 896 ca mắc gút mới) cho thấy người uống từ 948 ml cà phê mỗi ngày trở lên giảm hơn một nửa nguy cơ mắc bệnh gút so với người không uống [2]. Phụ nữ tiêu thụ 359-497 mg caffeine/ngày giảm 23% nguy cơ và mức trên 498 mg/ngày giảm 48% nguy cơ mắc gút [2].

Năm 2024, một nghiên cứu ứng dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel (Mendelian randomization) đánh giá mối quan hệ nhân quả di truyền giữa các loại thực phẩm và bệnh gút [5]. Kết quả phân tích khẳng định thói quen tiêu thụ cà phê đóng vai trò bảo vệ, phòng ngừa nguy cơ bùng phát các cơn gút cấp với tỷ số chênh OR = 0,449 (95% CI: 0,229 đến 0,882; p = 0,020) [5].

Điểm giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Mặc dù phần lớn dữ liệu chỉ ra tác động có lợi, các nhà khoa học vẫn lưu ý một số điểm giới hạn trong y văn.

Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2016 trên 11 nghiên cứu quan sát (gồm 6 nghiên cứu cắt ngang, 3 nghiên cứu đoàn hệ và 2 nghiên cứu bệnh - chứng) đã đưa ra góc nhìn thận trọng hơn [6]. Khi gộp chung các nghiên cứu, mức chênh lệch trung bình chuẩn (SMD) về nồng độ acid uric huyết thanh giữa nhóm uống nhiều nhất và nhóm uống ít nhất không đạt ý nghĩa thống kê (SMD = -0,09; 95% CI: -0,23 đến 0,05; p = 0,21) [6]. Tỷ số chênh gộp đối với tình trạng tăng acid uric máu cũng chưa cho thấy khác biệt rõ rệt (OR = 0,84; p = 0,20) [6]. Dẫu vậy, phân tích này vẫn tái khẳng định uống cà phê giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh gút mới phát sinh tới 57% (RR = 0,43; 95% CI: 0,31 đến 0,59; p < 0,001) [6].

Các chuyên gia nhận định bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát dịch tễ học và phân tích biến thể gen, còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đo lường mức độ giảm tức thì [6]. Do đó, cà phê không thể xem là thuốc điều trị thay thế các phác đồ hạ acid uric đặc hiệu.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng cà phê nguyên chất với các món đồ uống cà phê nhiều đường, si-rô ngọt hoặc sữa đặc. Việc thêm quá nhiều đường hoặc si-rô ngô giàu fructose vào ly cà phê sẽ triệt tiêu hoàn toàn tác động có lợi vốn có [6, 8].

Fructose khi vào cơ thể sẽ đóng vai trò như một cơ chất thúc đẩy quá trình phân hủy purine adenine nucleotide, kích thích cơ thể sản xuất thêm nhiều acid uric nội sinh và làm giảm đào thải qua thận [6, 7]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng đồ uống ngọt chứa fructose là yếu tố làm tăng mạnh acid uric huyết thanh (hệ số beta = 0,34; p = 0,030) và làm tăng vọt nguy cơ bùng phát cơn gút [4, 7, 8]. Một ly cà phê chứa quá nhiều sữa ngọt hay kem béo chính là nguyên nhân làm tăng acid uric chứ không phải do bản thân hạt cà phê.

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống trà hay viên uống bổ sung caffeine cũng đem lại hiệu quả tương tự cà phê. Dữ liệu từ NHANES III cho thấy tiêu thụ trà không hề có mối liên hệ với việc giảm nồng độ acid uric huyết thanh hay hạ tỷ lệ tăng acid uric [4]. Điều này chứng tỏ tác động hạ acid uric của cà phê đến từ sự hiệp đồng của nhiều hoạt chất thực vật tự nhiên (như acid chlorogenic) chứ không chỉ riêng caffeine đơn thuần [2, 6].

Những ai cần thận trọng khi uống cà phê?

Mặc dù cà phê có tác dụng hỗ trợ chuyển hóa purine, không phải ai cũng có thể tùy tiện uống lượng lớn mỗi ngày.

Những người có bệnh lý tim mạch đi kèm cần cẩn trọng. Thực tế bệnh nhân gút thường có tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa rất cao, đi kèm nguy cơ nhồi máu cơ tim và tử vong do tim mạch gia tăng [7]. Lượng caffeine nạp vào cơ thể quá nhanh có thể gây hồi hộp, bồn chồn hoặc làm tăng huyết áp thoáng qua ở người nhạy cảm.

Những người gặp vấn đề mất ngủ, rối loạn lo âu, hoặc phụ nữ mang thai cũng cần điều chỉnh liều lượng vừa phải. Khi có các bệnh lý mạn tính nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xác định lượng dùng an toàn. Nếu cơ thể không dung nạp caffeine, việc chuyển sang dùng cà phê đã tách caffeine (decaf) vẫn mang lại tác dụng hỗ trợ hạ acid uric mà không gây tác dụng phụ kích thích thần kinh [2, 6].

Hướng dẫn áp dụng cà phê an toàn và hiệu quả

Để cà phê phát huy tối đa lợi ích cho người có nồng độ acid uric cao, cách chế biến và thói quen uống đóng vai trò quyết định:

  • Lượng dùng phù hợp: Uống từ 1 đến 3 tách mỗi ngày đối với nam giới, và có thể lên tới 4-6 tách đối với nữ giới nếu cơ thể dung nạp tốt, giúp duy trì nồng độ acid uric ổn định và phòng ngừa gút tiên phát [1, 6].
  • Cách pha chế: Nên ưu tiên cà phê đen nguyên chất không đường, hoặc cà phê pha loãng. Tuyệt đối hạn chế tối đa việc cho thêm đường cát, sữa đặc có đường, kem béo nhân tạo hay các loại si-rô chứa đường fructose [7, 8].
  • Bổ sung đủ nước: Cần duy trì uống đủ nước lọc trong ngày, tránh để cơ thể rơi vào trạng thái mất nước, bởi mất nước là một trong những nguyên nhân kích hoạt acid uric tăng vọt và làm bùng phát cơn gút cấp [8].
  • Kết hợp lối sống: Cà phê chỉ là biện pháp hỗ trợ lối sống, tương tự như việc bổ sung vitamin C (liều 500 mg/ngày trong 2 tháng đã được ghi nhận giảm acid uric 0,5 mg/dL) [5, 7]. Người bệnh cần duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải, ăn sữa ít béo (phô mai liên quan đến giảm acid uric), giảm thịt nhiều purine, hải sản, đồng thời kiêng rượu bia vì rượu làm tăng phân hủy nucleotide và tăng acid uric (OR = 1,422) [4, 7].

Uống cà phê không phải là thủ phạm gây cơn đau gút mà ngược lại, thức uống này là một thói quen có lợi giúp giảm nồng độ acid uric huyết thanh và phòng ngừa bệnh gút [1, 2, 4]. Hãy thưởng thức cà phê nguyên chất, không thêm đường, kết hợp cùng một lối sống năng động, ăn uống cân bằng để kiểm soát tốt nhất sức khỏe xương khớp của mình.