Nhiều người bước vào độ tuổi trung niên bắt đầu nhận thấy tim đập nhanh, hụt hơi khi leo cầu thang hoặc nhanh mệt mỏi lúc vận động nhẹ. Những dấu hiệu sớm này thường gắn với suy tim giai đoạn nhẹ (NYHA I-II), khiến không ít người tìm đến các loại thảo dược bổ trợ để nâng cao thể lực. Trong số đó, chiết xuất táo gai (tên khoa học là Crataegus) nổi lên như một giải pháp thảo dược được nhiều người quan tâm để hỗ trợ chức năng tim.

Vậy người mắc suy tim nhẹ có nên sử dụng chiết xuất táo gai hay không? Các nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất thảo dược này hỗ trợ cải thiện khả năng gắng sức, giảm bớt mệt mỏi và nâng đỡ hoạt động tuần hoàn khi dùng đúng chỉ định [1], [2], [3]. Tuy nhiên, loại thảo mộc này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kết hợp, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị nền tảng từ bác sĩ chuyên khoa [3], [4].

Táo gai tác động lên hệ tim mạch ra sao?

Chiết xuất từ lá, hoa hoặc quả tươi của cây táo gai chứa nhiều hoạt chất sinh học, nổi bật là các hợp chất oligomeric procyanidins [2]. Các chiết xuất này được ghi nhận mang lại tác động tăng cường lực co bóp cơ tim, hỗ trợ dẫn truyền tim và giảm tính kích thích cơ tim [5]. Những đặc tính này hỗ trợ tim bơm máu hiệu quả hơn mà không bị quá tải.

Bên cạnh đó, táo gai còn cải thiện chức năng nội mạc mạch máu nhờ cơ chế phosphoryl hóa men eNOS nhằm giải phóng nitric oxide, thúc đẩy giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp [6]. Khả năng chống oxy hóa của dịch chiết này bảo vệ mô cơ tim trước các gốc tự do có hại hình thành trong quá trình chuyển hóa hay vận động [6]. Đồng thời, chiết xuất thảo dược còn góp phần làm giảm các dấu ấn viêm nội mạc như ICAM-1 và E-Selectin khi người bệnh thực hiện rèn luyện thể lực [6].

Bằng chứng lâm sàng về tăng sức bền tập luyện

Khả năng nâng cao sức chịu đựng thể lực ở người suy tim nhẹ là thước đo quan trọng nhất trên lâm sàng. Năm 2003, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 143 bệnh nhân suy tim độ II theo phân loại NYHA với độ tuổi trung bình 64,8 tuổi đã kiểm tra công dụng của chiết xuất quả tươi táo gai Crataegisan [1]. Bệnh nhân dùng liều 30 giọt mỗi lần, uống 3 lần mỗi ngày trong suốt 8 tuần [1]. Kết quả đo trên máy đạp xe lực kế cho thấy nhóm dùng chiết xuất táo gai có công suất gắng sức vượt trội hơn hẳn nhóm dùng giả dược tới 8,3 watt [1]. Tình trạng khó thở hay mệt mỏi ở nhóm bệnh nhân này chỉ xuất hiện khi guồng đạp đạt mức công suất cao hơn đáng kể [1].

Tương tự, một thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm soát giả dược trên 40 bệnh nhân suy tim NYHA II dùng chế phẩm WS 1442 với liều 1 viên mỗi lần, 3 lần một ngày trong 12 tuần [2]. Nghiên cứu này ghi nhận khả năng dung nạp vận động ở nhóm can thiệp tăng trung bình 66,3 W x phút (tương đương mức tăng 10,8%), trái ngược hẳn với sự sụt giảm 105,3 W x phút (giảm 16,9%) được ghi nhận ở nhóm đối chứng dùng giả dược [2]. Đồng thời, chỉ số tích số kép giữa nhịp tim và huyết áp tâm thu ở nhóm dùng thảo dược giảm tới 26,8%, hỗ trợ tim hoạt động tiết kiệm năng lượng hơn [2].

Năm 1994, thử nghiệm kéo dài 8 tuần trên 78 bệnh nhân suy tim NYHA II từ 45 đến 73 tuổi sử dụng chiết xuất táo gai mã hiệu LI 132 với liều lượng 600 mg một ngày, chia làm 3 viên [7]. Chỉ số công suất làm việc trên xe đạp lực kế ở nhóm dùng thảo dược tăng trung vị 28 watt, vượt bậc so với mức tăng 5 watt ở nhóm dùng giả dược [7]. Cùng với đó, chỉ số huyết áp tâm thu lẫn tần số nhịp tim của nhóm dùng LI 132 cũng giảm rõ rệt so với người dùng giả dược [7].

Cải thiện triệu chứng hụt hơi và chất lượng sống

Bên cạnh các chỉ số gắng sức, chiết xuất táo gai còn làm thuyên giảm các triệu chứng lâm sàng thường nhật. Năm 2001, thử nghiệm mù đôi kéo dài 3 tháng trên 88 bệnh nhân suy tim NYHA II đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất quả tươi Rob 10 với liều 25 giọt mỗi lần, uống 3 lần hàng ngày [5]. Thời gian vận động tối đa trên xe đạp lực kế của nhóm dùng Rob 10 kéo dài hơn 38,9 giây so với nhóm dùng giả dược [5]. Theo bảng câu hỏi Minnesota đánh giá chất lượng cuộc sống, điểm số bất tiện của người bệnh giảm 31% ở nhóm dùng thảo dược so với 18% ở nhóm dùng giả dược [5]. Thang điểm khó thở và mệt mỏi (Dyspnea-Fatigue Index) của người dùng Rob 10 tăng 12%, trong khi triệu chứng khó thở tự cảm nhận giảm bớt 11% [5].

Một nghiên cứu quan sát mở rộng trên 1.011 bệnh nhân suy tim giai đoạn NYHA II điều trị bằng chiết xuất chuẩn hóa WS 1442 liều 1 viên Crataegutt novo 450 hai lần mỗi ngày trong 24 tuần [8]. Kết quả ghi nhận triệu chứng phù mắt cá chân biến mất ở 83% số người từng mắc, và triệu chứng tiểu đêm giảm hẳn ở một nửa số bệnh nhân [8]. Chức năng bơm máu của tim cải thiện rõ rệt với phân suất tống máu và phân suất co rút gia tăng trên siêu âm tim M-mode, kèm theo sự sụt giảm các cơn rối loạn nhịp hoặc ngoại tâm thu thất khi gắng sức [8]. Đánh giá chung cho thấy gần 2/3 người bệnh cảm thấy khỏe hơn hoặc khỏe hơn rất nhiều sau đợt can thiệp [8].

Ở giai đoạn bệnh nặng hơn như NYHA III, thử nghiệm trên 209 người dùng WS 1442 trong 16 tuần cho thấy mức liều 1800 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả tăng khả năng vận động và giảm nhẹ triệu chứng bệnh tim vượt trội hơn liều 900 mg và giả dược [3]. Trong một nghiên cứu lớn trên 2.681 bệnh nhân suy tim dùng WS 1442 bổ trợ cho phác đồ chuẩn, tỷ lệ đột tử do tim giảm 39,7% so với nhóm dùng giả dược [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng chiết xuất táo gai chuẩn hóa mang lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân tim mạch, gồm hạ huyết áp khi nghỉ lẫn sau vận động, giải tỏa căng thẳng và cải thiện khả năng gắng sức [6]. Sự dung nạp điều trị của dược liệu này rất tốt, ghi nhận tới 98,7% bệnh nhân tiếp nhận thuận lợi và an toàn khi kết hợp phác đồ thường quy [3], [8], [4].

Tuy vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ các giới hạn nghiên cứu. Một số nghiên cứu ghi nhận các biến đổi về tích số huyết áp - nhịp tim hay đánh giá triệu chứng chủ quan vẫn chưa đạt ý nghĩa thống kê vượt trội so với nhóm đối chứng [1]. Kích thước mẫu ở một số nghiên cứu còn hạn chế, dao động từ vài chục đến hàng trăm người [2], [5], [7]. Hơn nữa, để xác định chắc chắn hiệu quả của Crataegus trong điều trị suy tim sung huyết nói chung, giới y khoa vẫn cần thêm các phân tích tổng hợp quy mô lớn [4].

Hiểu lầm thường gặp về táo gai

Nhiều người lầm tưởng rằng chiết xuất thảo dược có thể thay thế thuốc giãn mạch hoặc thuốc lợi tiểu được kê đơn. Đây là nhận định sai lầm nguy hiểm, bởi táo gai chỉ đóng vai trò chất bổ trợ thêm vào phác đồ điều trị nội khoa nền tảng nhằm gia tăng dung nạp vận động [3], [4]. Việc tự ý dừng thuốc đặc trị để chuyển sang dùng thảo mộc có thể khiến tình trạng suy tim mất bù nhanh chóng.

Hiểu lầm khác là ăn quả táo gai tươi hoặc uống trà thảo mộc tự hãm tại nhà sẽ đem lại tác dụng tương đương các viên uống chiết xuất. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đều áp dụng các dạng chiết xuất chuẩn hóa cao cấp, ví dụ như mã WS 1442 được chuẩn hóa chứa tới 18,75% oligomeric procyanidines, hoặc mã LI 132 được cô đặc định lượng [2], [7]. Nước hãm hay quả thô tự nhiên không thể bảo đảm đủ hàm lượng hoạt chất đạt ngưỡng điều trị như trong nghiên cứu.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng?

Dù tỷ lệ tác dụng phụ của chiết xuất táo gai được ghi nhận rất thấp, người bệnh tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng [8], [7]. Trong một số ít trường hợp, người dùng có thể gặp hiện tượng khó chịu vùng bụng, đau mặt kèm tim đập nhanh, hoặc hoa mắt chóng mặt [3], [8].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc trợ tim, thuốc huyết áp hoặc thuốc điều trị suy tim bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng thảo dược. Do táo gai có hoạt tính hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim khi nghỉ, việc kết hợp không có kiểm soát với thuốc kê đơn có thể gây tụt huyết áp quá mức hoặc làm sai lệch hiệu chỉnh liều lượng của bác sĩ [6], [8]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người mắc suy tim nặng giai đoạn tiến triển cũng cần tránh tự ý bổ sung.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Người mắc suy tim nhẹ mức độ NYHA I hoặc II nếu được bác sĩ đồng thuận cho sử dụng bổ trợ nên tuân thủ các mốc hàm lượng đã được khảo sát trên thử nghiệm lâm sàng:

  • Liều lượng tham khảo: Các nghiên cứu thường dùng liều 600 mg mỗi ngày (chia 3 lần uống) dạng viên như chế phẩm LI 132, hoặc từ 900 mg đến 1800 mg mỗi ngày đối với chiết xuất WS 1442 [3], [7]. Nếu sử dụng dạng giọt lỏng từ quả tươi, liều dùng phổ biến trong nghiên cứu dao động từ 25 đến 30 giọt mỗi lần, uống 3 lần một ngày [1], [5].
  • Thời điểm dùng: Chia đều thành 2 đến 3 lần trong ngày cùng với bữa ăn hoặc theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Thảo dược cần thời gian tích lũy, các thử nghiệm thường kéo dài tối thiểu 8 đến 12 tuần để ghi nhận rõ rệt việc cải thiện thể lực [1], [2], [5].
  • Phối hợp lối sống: Thảo dược không thể thay thế lối sống lành mạnh. Người bệnh tim mạch cần kết hợp ăn nhạt, kiểm soát cân nặng, nghỉ ngơi hợp lý và duy trì các bài tập thể dục nhịp điệu vừa sức để kích thích chức năng nội mạc mạch máu hoạt động tối ưu [6].

Chiết xuất táo gai chuẩn hóa là một thảo dược tiềm năng hỗ trợ cải thiện sức bền, giảm triệu chứng mệt mỏi và nâng đỡ tuần hoàn cho người suy tim nhẹ [1], [2], [8]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi đóng vai trò hỗ trợ phối hợp với lối sống điều độ [6], [3]. Bệnh nhân cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo việc sử dụng bổ trợ này an toàn, phù hợp với thể trạng cá nhân.