Người tăng huyết áp có nên uống cà phê? Lưu ý liều lượng

Cà phê là thức uống quen thuộc vào mỗi buổi sáng của hàng triệu người Việt Nam. Với những người đang đối mặt với tình trạng huyết áp cao, việc nhấp một ngụm cà phê thơm nồng thường đi kèm cảm giác e ngại liệu thức uống này có làm tim đập nhanh và huyết áp tăng vọt hay không. Nỗi băn khoăn người tăng huyết áp có nên uống cà phê không luôn là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm.

Câu trả lời ngắn gọn là người bị huyết áp cao vẫn có thể thưởng thức cà phê, nhưng cần kiểm soát lượng nạp vào và theo dõi phản ứng của cơ thể. Caffeine có thể gây tăng huyết áp tức thì, song tác động về lâu dài lại phức tạp hơn nhiều do sự hiện diện của các hoạt chất sinh học khác trong hạt cà phê. Mức tiêu thụ caffeine an toàn khuyến nghị cho nhóm đối tượng này là không vượt quá 200mg mỗi ngày.

Cơ chế tác động của caffeine và các hợp chất trong hạt cà phê

Tác dụng kích thích tức thì của cà phê phần lớn bắt nguồn từ caffeine. Khi vào cơ thể, caffeine có thể làm co mạch tạm thời hoặc kích thích giải phóng các hormone làm tăng hoạt động co bóp của tim. Điều này lý giải tại sao ngay sau khi uống, huyết áp có thể tăng vọt trong một khoảng thời gian ngắn.

Tuy nhiên, hạt cà phê không chỉ chứa caffeine đơn thuần. Thức uống này còn rất giàu khoáng chất hỗ trợ hạ huyết áp như kali, magie cùng hàng loạt chất chống oxy hóa mạnh, điển hình là axit chlorogenic và flavonoid ^[1]. Những hợp chất chống oxy hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ thành mạch, hỗ trợ giãn mạch và chống viêm ^[1], ^[2].

Ở mức tiêu thụ nhất định, các hoạt chất có lợi này có thể bù trừ hoặc đối kháng lại tác dụng co mạch của caffeine ^[1], ^[2]. Thêm vào đó, ở những người có thói quen dùng cà phê lâu năm, cơ thể thường phát triển cơ chế dung nạp với tác dụng tăng huyết áp tức thì do caffeine gây ra ^[1], ^[2]. Lượng khoáng chất và hoạt chất chống oxy hóa trong tách cà phê cũng thay đổi lớn tùy thuộc vào giống hạt, quy trình sản xuất và phương pháp pha chế ^[2].

Bằng chứng khoa học về tác động tức thì của cà phê

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận sự biến động rõ rệt của chỉ số huyết áp ngay sau khi hấp thụ caffeine. Dữ liệu từ một phân tích tổng hợp công bố năm 2011 trên các đối tượng tăng huyết áp cho thấy tác động ngắn hạn diễn ra khá nhất quán ^[3].

Cụ thể, phân tích tổng hợp từ 5 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng chỉ ra rằng việc sử dụng 200-300 mg caffeine làm huyết áp tâm thu tăng trung bình 8,1 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 5,7 - 10,6 mmHg) và huyết áp tâm trương tăng trung bình 5,7 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 4,1 - 7,4 mmHg) ^[3]. Sự gia tăng này xuất hiện ngay trong giờ đầu tiên sau khi nạp caffeine và kéo dài từ 3 giờ trở lên ^[3].

Đối với những người không có thói quen dùng thường xuyên, phản ứng tăng huyết áp cấp tính này diễn ra rất rõ rệt ^[2]. Giới hạn của các thử nghiệm này là chỉ theo dõi trong thời gian ngắn vài giờ, chưa phản ánh được cơ chế thích nghi của mạch máu khi cơ thể tiếp xúc với cà phê hàng ngày qua nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Các nghiên cứu can thiệp dài hạn nói gì về huyết áp?

Khi xem xét tác động kéo dài hơn vài giờ, kết quả từ các nghiên cứu lâm sàng bắt đầu có sự phân hóa. Một phân tích tổng hợp công bố năm 1999 thu thập 11 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với tổng cộng 522 người tham gia ^[4]. Các thử nghiệm này có thời gian theo dõi trung vị là 56 ngày (dao động từ 14 đến 79 ngày) với liều dùng cà phê trung vị là 5 tách mỗi ngày ^[4].

Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu tăng trung bình 2,4 mmHg (dao động 1,0 - 3,7 mmHg) và huyết áp tâm trương tăng 1,2 mmHg (dao động 0,4 - 2,1 mmHg) ở nhóm uống cà phê so với nhóm đối chứng ^[4]. Phân tích hồi quy tuyến tính bội cho thấy mối liên hệ thuận độc lập giữa số tách cà phê uống mỗi ngày và mức tăng huyết áp tâm thu, đồng thời tác động làm tăng huyết áp này thể hiện rõ hơn ở nhóm người tham gia trẻ tuổi ^[4].

Trái lại, một phân tích tổng hợp năm 2011 lại ghi nhận trong 3 nghiên cứu kéo dài 2 tuần trên bệnh nhân tăng huyết áp, không có sự gia tăng huyết áp nào được quan sát thấy khi so sánh cà phê thường với chế độ ăn không caffeine hoặc cà phê đã khử caffeine (decaf) ^[3].

Đến năm 2012, một phân tích tổng hợp khác bao gồm 10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) kéo dài tối thiểu 1 tuần cho thấy sự thay đổi trung bình gộp về huyết áp tâm thu là -0,55 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -2,46 đến 1,36) và huyết áp tâm trương là -0,45 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -1,52 đến 0,61) ^[5]. Sự chênh lệch này không có ý nghĩa thống kê, phản ánh rằng dữ liệu can thiệp dài hạn hiện tại vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất ^[5].

Nguy cơ tăng huyết áp qua các nghiên cứu đoàn hệ lớn

Bên cạnh các thử nghiệm can thiệp, các nghiên cứu theo dõi đoàn hệ quy mô lớn cung cấp cái nhìn thực tế về nguy cơ phát triển bệnh tăng huyết áp ở cộng đồng uống cà phê lâu năm. Một phân tích gộp năm 2011 dựa trên 6 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 172.567 người tham gia và 37.135 ca mắc tăng huyết áp mới, thời gian theo dõi trung bình kéo dài từ 6,4 đến 33,0 năm ^[6].

Khi so sánh với nhóm uống ít nhất (dưới 1 tách, tương đương 237 mL/ngày), tỷ số nguy cơ gộp (RR) mắc tăng huyết áp là 1,09 (khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 1,18) đối với nhóm uống 1-3 tách/ngày; 1,07 (khoảng tin cậy 95%: 0,96 - 1,20) đối với nhóm uống 3-5 tách/ngày; và 1,08 (khoảng tin cậy 95%: 0,96 - 1,21) cho nhóm uống trên 5 tách/ngày ^[6]. Đáng chú ý, phân tích liều - đáp ứng cho thấy một đường cong hình chữ J ngược: nguy cơ tăng nhẹ ở mức tiêu thụ từ 1 đến 3 tách/ngày (RR so sánh giữa 3 và 0 tách/ngày là 1,07), nhưng lại giảm dần khi uống nhiều hơn (RR so sánh giữa 6 và 0 tách/ngày là 0,99; khoảng tin cậy 95%: 0,89 - 1,10) ^[6].

Phân tích tổng hợp năm 2012 đối với 5 nghiên cứu đoàn hệ cũng cho thấy tỷ số nguy cơ phát triển tăng huyết áp là 1,03 (khoảng tin cậy 95%: 0,98 - 1,08), một mức tăng không có ý nghĩa thống kê ^[5]. Nghiên cứu HAPIEE tại Ba Lan (2016) chỉ ra rằng việc uống cà phê vừa phải thậm chí có thể mang lại tác dụng bảo vệ, đồng thời lưu ý tình trạng hút thuốc lá và lượng muối, kali trong khẩu phần là những yếu tố gây nhiễu lớn cần được phân tách rõ ^[1].

Tại châu Á, nghiên cứu dựa trên khảo sát KNHANES (2012-2016) tại Hàn Quốc trên 12.133 người trưởng thành chỉ ra tiêu thụ trên 2 khẩu phần cà phê mỗi ngày liên quan nghịch với tỷ lệ tăng huyết áp (OR = 0,84; khoảng tin cậy 95%: 0,73 - 0,99) so với nhóm uống từ 2 khẩu phần trở xuống ^[7]. Mối liên hệ bảo vệ này thể hiện rõ hơn ở nhóm người trên độ tuổi trung vị (OR = 0,76; khoảng tin cậy 95%: 0,65 - 0,89) và nhóm có mức cholesterol bình thường (OR = 0,84; khoảng tin cậy 95%: 0,70 - 0,99) ^[7].

Tuy nhiên, tác động có thể đảo chiều ở một số nhóm quần thể đặc thù. Nghiên cứu COPERNICUS năm 2021 theo dõi 205 người cao tuổi khỏe mạnh trong 2 năm cho thấy: sau khi hiệu chỉnh theo thành phần cơ thể, tình trạng hút thuốc, tuổi, giới tính, nhịp tim và số lượng thuốc hạ áp đang dùng, nhóm người cao tuổi uống cà phê hàng ngày bị tăng huyết áp tâm thu trung bình 8,63 mmHg và tăng huyết áp trung bình 5,55 mmHg so với nhóm không uống hoặc hiếm khi uống ^[8].

Lợi ích tim mạch và những giới hạn của bằng chứng

Nhiều người lo ngại việc huyết áp tăng nhẹ có thể dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm. Tuy nhiên, các dữ liệu dịch tễ học hiện nay mang lại góc nhìn khá yên tâm. Phân tích từ 7 nghiên cứu đoàn hệ trên những người đã bị tăng huyết áp không tìm thấy mối liên quan nào giữa thói quen uống cà phê và việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch ^[3].

Nhiều bằng chứng quan sát dịch tễ học cho thấy thói quen dùng cà phê ở mức vừa phải đến nhiều (khoảng 3 đến 5 tách mỗi ngày) có tác động trung tính hoặc thậm chí có lợi đối với chỉ số huyết áp, đồng thời làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh tim mạch nói chung ^[2].

Dù vậy, giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại là chất lượng bằng chứng tổng thể từ một số phân tích gộp vẫn ở mức thấp ^[5]. Sự khác biệt lớn giữa các kết quả nghiên cứu có thể bắt nguồn từ đặc điểm di truyền trong tốc độ chuyển hóa caffeine của từng cá nhân, loại hạt cà phê sử dụng, cũng như phương pháp rang và pha chế ^[2]. Do đó, chưa có khuyến cáo y khoa tuyệt đối mang tính phủ quyết cấm đoán hay bắt buộc dùng cà phê liên quan đến kiểm soát huyết áp ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê

Một hiểu lầm phổ biến là hễ bị tăng huyết áp thì phải kiêng tuyệt đối cà phê. Thực tế, caffeine chỉ gây đợt tăng áp lực dòng máu tạm thời kéo dài từ 3 giờ trở lên ^[3], sau đó áp lực mạch máu sẽ dần ổn định trở lại nhờ cơ chế điều hòa và dung nạp của cơ thể ^[1], ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là cà phê nào cũng có tác động giống nhau. Nồng độ caffeine phụ thuộc rất nhiều vào kỹ thuật rang xay, chiết xuất và kích cỡ khẩu phần ^[2]. Một ly cà phê phin đậm đặc của Việt Nam sẽ có hàm lượng caffeine rất khác so với một tách cà phê pha loãng kiểu Mỹ hay một ly espresso.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể uống thoải mái vì cà phê chứa chất chống oxy hóa. Việc tiêu thụ caffeine quá mức có thể phá vỡ ngưỡng dung nạp tự nhiên của cơ thể và làm trầm trọng thêm áp lực lên hệ thống tuần hoàn ^[1], ^[2].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

Mặc dù cà phê có thể an toàn với nhiều người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

Người có huyết áp chưa được kiểm soát ổn định bằng thuốc không nên uống cà phê đậm đặc, bởi mức tăng vọt từ 5-8 mmHg trong vài giờ đầu sau uống có thể đẩy chỉ số huyết áp lên ngưỡng nguy hiểm ^[3].

Người cao tuổi cần lưu ý theo dõi sát sao, do sự lão hóa tự nhiên của thành mạch, tình trạng xơ cứng động mạch và độ nhạy cảm tăng lên có thể khiến huyết áp tâm thu tăng cao hơn khi duy trì thói quen uống mỗi ngày ^[8].

Những người chuyển hóa caffeine chậm do cơ địa hoặc người mới bắt đầu tập uống cà phê cũng cần cẩn thận ^[2]. Ở nhóm người chưa quen, phản ứng tăng huyết áp cấp tính thường biểu hiện mạnh mẽ hơn nhiều so với người uống kinh niên ^[2].

Hướng dẫn sử dụng cà phê an toàn cho người tăng huyết áp

Để vừa thỏa mãn sở thích uống cà phê vừa bảo vệ hệ tim mạch, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

• Giới hạn liều lượng an toàn: Lượng caffeine nạp vào không nên vượt quá 200mg mỗi ngày. Tùy thuộc vào độ đậm đặc, mức này tương đương với khoảng 1 đến 2 tách cà phê nhỏ. Tránh uống liên tục nhiều ly trong thời gian ngắn để không làm mất khả năng dung nạp của cơ thể ^[1].
• Theo dõi độ nhạy của bản thân: Hãy đo huyết áp trước khi uống và đo lại sau khoảng 30 đến 60 phút ^[3]. Nếu huyết áp tâm thu tăng vọt quá 5-10 mmHg, cơ thể bạn có thể thuộc nhóm nhạy cảm cao với caffeine.
• Thời điểm uống thích hợp: Nên uống vào buổi sáng, sau bữa ăn no. Tránh uống cà phê sát giờ vận động thể lực cường độ cao hoặc ngay trước các buổi khám bệnh để không làm sai lệch chỉ số đo.
• Cách pha chế lành mạnh: Hạn chế thêm nhiều đường sữa đặc, bởi đường và chất béo bão hòa có thể gây hại cho chuyển hóa và gián tiếp ảnh hưởng xấu đến tim mạch. Cà phê lọc qua giấy hoặc cà phê khử caffeine (decaf) là những lựa chọn thay thế tốt để giảm tải caffeine mà vẫn giữ được hương vị và hoạt chất polyphenol ^[3], ^[2].

Việc thưởng thức cà phê ở người tăng huyết áp không bị ngăn cấm hoàn toàn mà đòi hỏi sự điều độ và hiểu rõ cơ thể. Giữ thói quen uống chừng mực, theo dõi sát phản ứng huyết áp của bản thân và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng một lối sống an toàn, cân bằng nhất cho sức khỏe tim mạch.