Củ gấu tàu (hay còn gọi là tigernut, tên khoa học Cyperus esculentus L.) vốn là loại nông sản quen thuộc ở nhiều quốc gia, thường được dùng làm đồ ăn vặt hoặc chế biến thức uống giải khát. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng củ gấu tàu là giải pháp thiên nhiên giúp hạ đường huyết vượt trội và người bệnh tiểu đường có thể thoải mái tiêu thụ mà không lo biến chứng.
Liệu người mắc bệnh tiểu đường ăn củ gấu tàu có thực sự an toàn và giúp kiểm soát đường huyết hay không? Câu trả lời là người tiểu đường có thể ăn củ gấu tàu ở lượng vừa phải, nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người bệnh tiểu đường để khẳng định tác dụng hạ glucose máu của loại củ này.
Cơ chế tác động và những hoạt chất đáng chú ý
Cyperus esculentus L. được ghi nhận chứa nhiều thành phần hóa học và hoạt chất có tiềm năng sinh học [1]. Nghiên cứu phân tích thành phần cho thấy cây củ gấu tàu chứa các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên [2].
Đặc biệt, nghiên cứu định lượng hoạt chất vào năm 2022 phân tích lá của Cyperus esculentus cho thấy bộ phận này chứa hàm lượng procyanidin B1 rất cao, đạt 198,9 mg/100 g [3]. Dù nghiên cứu này tập trung vào phụ phẩm là phần lá thay vì củ, procyanidin B1 vẫn được công nhận là một nhóm chất polyphenol mang lại nhiều lợi ích sức khỏe tiềm năng [3].
Ngoài ra, các tài liệu tổng quan ghi nhận chiết xuất từ Cyperus esculentus L. (Cyperol) có khả năng hấp thu và thể hiện hoạt tính sinh học, tạo ra tác động làm dịu hoạt động thần kinh mà không gây an thần quá mức [1]. Chiết xuất này cũng được tìm hiểu về khả năng bảo vệ thần kinh, dạ dày và thận [1].
Bằng chứng khoa học thực tế nói gì?
Để đánh giá một loại thực phẩm có tác dụng hạ glucose hay không, giới khoa học cần thực hiện các thử nghiệm từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người. Khi rà soát các nghiên cứu hiện có liên quan trực tiếp đến Cyperus esculentus L., bức tranh thực tế lại có nhiều điểm khác biệt so với lời đồn thổi trên mạng.
Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2020 đã kiểm tra chiết xuất củ gấu tàu (Cyperus esculentus) thủy ngân-ethanol trên 25 con chuột cống đực Wistar [2]. Chuột được chia thành 5 nhóm gồm nhóm đối chứng, nhóm ăn nhiều muối (8% NaCl), nhóm dùng chiết xuất (500 mg/kg thể trọng/ngày), nhóm ăn nhiều muối kèm 500 mg/kg chiết xuất, và nhóm ăn nhiều muối kèm 1.000 mg/kg chiết xuất [2].
Thử nghiệm kéo dài trong 6 tuần để theo dõi tổn thương cơ quan sinh sản [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất Cyperus esculentus làm giảm nồng độ malondialdehyde, oxit nitric, giảm các cytokine gây viêm và làm tăng hoạt tính chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tập trung vào chức năng sinh sản và chống oxy hóa khi chuột ăn mặn, hoàn toàn không đo lường chỉ số đường huyết hay tình trạng đái tháo đường [2].
Một tổng quan khoa học năm 2022 về cây củ gấu tàu ghi nhận loại cây này có tiềm năng dược lý và hoạt tính kháng khuẩn [1]. Nghiên cứu cũng trích dẫn dữ liệu trên chuột cho thấy hợp chất orientin từ cây củ gấu tàu có thể cải thiện tổn thương thần kinh [1]. Dẫu vậy, nhóm tác giả đánh giá các nghiên cứu hiện tại về dược lý của Cyperus esculentus L. vẫn chưa đủ chi tiết và chưa chuyên sâu [1].
Cảnh giác nhầm lẫn về dữ liệu hạ đường huyết
Nhiều người lầm tưởng củ gấu tàu đã được chứng minh giúp chữa tiểu đường, nhưng thực tế phần lớn các thông tin quảng cáo đã trích dẫn nhầm sang các loài thực vật khác có tên khoa học gần giống. Chẳng hạn, một số loài thực vật khác như đậu bắp (Abelmoschus esculentus hay Hibiscus esculentus) đã được thử nghiệm hạ đường huyết trên động vật [1, 2].
Cụ thể, nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống mắc tiểu đường do ăn nhiều chất béo và tiêm streptozotocin cho thấy bột đậu bắp giúp phục hồi khối tế bào beta đảo tụy, hạ triglyceride và cholesterol toàn phần [4]. Một nghiên cứu khác năm 2015 trên chuột cống bị đái tháo đường do alloxan cũng ghi nhận bột đậu bắp làm giảm đường huyết và lipid máu đáng kể [5].
Tương tự, nghiên cứu năm 2014 trên 60 con chuột cống bị tiểu đường cho thấy chiết xuất củ mía dò (Costus speciosus) liều 400 và 600 mg/kg dùng trong 4 tuần làm tăng insulin và giảm đường huyết [6]. Hay quế Tích Lan (Cinnamomum zeylanicum) cũng đang được đưa vào đề cương thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 [7].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng: Cyperus esculentus L. (củ gấu tàu) là một loài thực vật hoàn toàn khác biệt với các loại cây trên. Dữ liệu hạ đường huyết từ các nghiên cứu đậu bắp hay củ mía dò tuyệt đối không thể áp đặt hay suy diễn cho củ gấu tàu.
Đánh giá lợi ích và khoảng trống nghiên cứu
Củ gấu tàu là một loại củ tự nhiên giàu chất xơ và chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên có lợi cho sức khỏe nói chung [3, 6]. Phụ phẩm của cây này cũng là nguồn cung cấp dồi dào procyanidin B1 với độ tinh khiết cao [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là việc hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm tiền lâm sàng cụ thể về chỉ số đường huyết cũng như thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành mắc bệnh tiểu đường. Do chưa có dữ liệu đo lường mức độ biến động glucose sau ăn của củ gấu tàu, việc coi đây là "thần dược hạ đường huyết" là không có cơ sở khoa học.
Người bệnh không nên tin vào các lời quảng cáo truyền miệng để tự ý dùng củ gấu tàu thay thế thuốc điều trị hay lạm dụng quá mức trong bữa ăn hàng ngày.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Vì củ gấu tàu chứa tinh bột và carbohydrate, việc ăn tự do không kiểm soát có thể khiến chỉ số đường huyết tăng vọt ngoài dự tính.
Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa, bệnh gan, thận hoặc người đang theo dõi chỉ số đường huyết nghiêm ngặt không nên tự ý bổ sung các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ củ gấu tàu. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá mức độ phù hợp với phác đồ hiện tại.
Ngoài ra, những người có cơ địa dễ dị ứng hoặc gặp vấn đề tiêu hóa khi ăn các loại củ nhiều chất xơ thô cũng nên bắt đầu với lượng thật nhỏ để lắng nghe phản ứng của cơ thể.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu người tiểu đường muốn bổ sung củ gấu tàu vào chế độ ăn, việc đầu tiên là chỉ nên dùng ở lượng vừa phải và không ăn dồn dập trong một bữa. Do chưa có khuyến cáo liều lượng chuẩn xác cho người bệnh từ các thử nghiệm lâm sàng, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa vào thực đơn.
Cách chế biến an toàn là sử dụng củ tươi sạch hoặc củ phơi khô đem luộc, nấu nước uống nguyên bản mà không thêm bất kỳ loại đường, sữa đặc hay chất tạo ngọt nào. Tránh tiêu thụ các loại đồ uống củ gấu tàu đóng chai chế biến sẵn vì chúng thường được bổ sung lượng đường tinh luyện rất lớn.
Người bệnh nên kiểm tra đường huyết bằng máy đo cá nhân trước và sau khi ăn củ gấu tàu khoảng 2 giờ để nắm rõ phản ứng của cơ thể. Cần kết hợp thực phẩm này trong một chế độ ăn cân bằng, giàu rau xanh và duy trì vận động thể chất thường xuyên.
Tóm lại, củ gấu tàu có thể là một phần của chế độ ăn uống đa dạng nếu sử dụng chừng mực, nhưng người bệnh không được xem đây là vị thuốc chữa bệnh hay công cụ hạ đường huyết. Sự cẩn trọng, tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ và theo dõi đường huyết định kỳ vẫn là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe.
