Người tiểu đường type 2 có nên ăn hạt phỉ mỗi ngày?

Người tiểu đường có nên thêm hạt phỉ vào thực đơn?

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường băn khoăn về việc lựa chọn các loại hạt trong chế độ ăn hàng ngày. Nỗi lo ngại lớn nhất là các loại hạt giàu chất béo có thể gây tăng cân hoặc làm ảnh hưởng xấu đến đường huyết.

Người mắc đái tháo đường type 2 hoàn toàn có thể đưa hạt phỉ vào thực đơn ăn uống mỗi ngày. Các bằng chứng khoa học cho thấy loại hạt này giúp làm chậm mức tăng đường huyết sau bữa ăn và hỗ trợ kiểm soát mỡ máu khi dùng để thay thế tinh bột.

Tuy nhiên, hạt phỉ không phải là thuốc hạ đường huyết tức thì. Hiệu quả của loại hạt này chỉ phát huy khi được sử dụng đúng cách, đúng liều lượng và kết hợp trong một chế độ ăn uống lành mạnh.

Cơ chế tác động của hạt phỉ lên đường huyết và insulin

Hạt phỉ chứa hàm lượng dồi dào các axit béo không bão hòa đơn (MUFA) và axit béo không bão hòa đa (PUFA) ^[1]. Khi người bệnh dùng hạt để thay thế một phần thực phẩm giàu carbohydrate, tải lượng đường huyết chung của bữa ăn sẽ giảm xuống đáng kể ^[2].

Hạt phỉ rất giàu các hợp chất có hoạt tính sinh học tự nhiên với đặc tính chống oxy hóa, chống viêm và hạ lipid máu ^[1]. Ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 và hội chứng chuyển hóa, việc tiêu thụ các dưỡng chất này giúp hỗ trợ tiết insulin và cải thiện độ nhạy insulin ^[1].

Tập hợp phức tạp gồm MUFA, PUFA và polyphenol trong các loại hạt có khả năng cải thiện độ nhạy insulin thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu phosphoinositide 3-kinase/protein kinase B (PI3K/AKT) ^[1]. Ngoài ra, khi kết hợp hạt phỉ cùng các món ăn giàu tinh bột, phản ứng gia tăng đường huyết trong vòng 2 giờ sau ăn sẽ được giảm tải ^[3].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?

Tác động của hạt phỉ đối với bệnh nhân đái tháo đường và các yếu tố nguy cơ tim mạch đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng:

Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng PREDIMED kiểm tra chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung 30 gam hạt mỗi ngày (gồm 50% hạt óc chó, 25% hạnh nhân và 25% hạt phỉ) ^[4]. Kết quả cho thấy sự kết hợp này làm giảm đáng kể nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa và giảm tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường type 2 so với nhóm chứng ăn ít chất béo ^[4]. Nghiên cứu can thiệp cũng ghi nhận sử dụng 56 gam hạt hỗn hợp mỗi ngày thay cho thực phẩm chứa carbohydrate giúp cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 ^[4].

Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành trong 8 tuần trên 50 tình nguyện viên mắc đái tháo đường type 2 ^[5]. Nhóm can thiệp được thay thế 10% tổng năng lượng nạp vào hàng ngày bằng hạt phỉ ^[5]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy việc bổ sung hạt phỉ giúp ngăn ngừa sự sụt giảm nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) với sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê (P = 0,009) ^[5]. Dù nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) ở nhóm dùng hạt phỉ giảm nhiều hơn nhóm chứng, sự thay đổi này không có ý nghĩa thống kê ^[5]. Nghiên cứu cũng không ghi nhận thay đổi đáng kể về chỉ số đường huyết lúc đói (FBS), cholesterol toàn phần hay LDL-C ^[5].

Một đánh giá hệ thống năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu đo lường đường huyết cho thấy một can thiệp đơn lẻ trên người đái tháo đường type 2 đã ghi nhận giảm chỉ số HbA1c trong 30 ngày ^[3]. Dù vậy, tổng hợp hai nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 đều cho thấy hạt phỉ không giúp cải thiện đường huyết lúc đói ^[3]. Về huyết áp, tổng hợp 7 nghiên cứu cho thấy việc thêm hạt phỉ vào khẩu phần ăn không tạo ra thay đổi đáng kể ^[3].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 gồm 9 nghiên cứu với 425 người tham gia, thời gian can thiệp từ 28 đến 84 ngày cùng liều lượng hạt phỉ từ 29 đến 69 gam mỗi ngày ^[6]. Phân tích từ 3 thử nghiệm ngẫu nhiên chỉ ra chế độ ăn bổ sung hạt phỉ giúp giảm đáng kể cholesterol xấu LDL với mức giảm gộp trung bình là 0,150 mmol/L ^[6]. Cholesterol toàn phần có xu hướng giảm rõ rệt, trong khi chỉ số khối cơ thể (BMI), triglyceride và HDL cholesterol nhìn chung không thay đổi ^[6].

Một thử nghiệm khác thực hiện trên 15 nam giới bị tăng cholesterol máu kéo dài 8 tuần gồm hai giai đoạn ^[7]. Trong giai đoạn 2, người tham gia được bổ sung 40 gam hạt phỉ mỗi ngày (cung cấp 11,6% tổng năng lượng) ^[7]. Kết quả chỉ ra nồng độ VLDL cholesterol giảm 29,5%, triglyceride giảm 31,8% và apolipoprotein B giảm 9,2%, đồng thời HDL cholesterol tăng 12,6% ^[7]. Cân nặng của người tham gia được giữ ổn định và đường huyết lúc đói không có sự thay đổi giữa các giai đoạn ^[7].

Lợi ích tim mạch và giới hạn của các bằng chứng

Bệnh nhân đái tháo đường type 2 đối mặt với nguy cơ biến chứng tim mạch rất cao ^[5]. Hạt phỉ mang lại giá trị lớn nhất trong việc hỗ trợ kiểm soát mỡ máu thông qua việc làm giảm cholesterol xấu LDL và duy trì nồng độ HDL cholesterol [2, 6].

Bên cạnh lợi ích mỡ máu, hạt phỉ còn hỗ trợ làm dịu mức đỉnh đường huyết sau bữa ăn khi ăn kèm tinh bột ^[3]. Những chất béo tốt trong hạt phỉ cũng đóng vai trò bảo vệ chức năng tim mạch lâu dài ^[1].

Mặc dù vậy, các dữ liệu khoa học cho thấy giới hạn rõ ràng: hạt phỉ không làm giảm nồng độ đường huyết lúc đói [2, 3, 8]. Các tác động làm hạ huyết áp chưa được ghi nhận rõ ràng trên các nhóm thử nghiệm có huyết áp bình thường ^[3]. Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng riêng biệt về hạt phỉ có quy mô mẫu khá nhỏ, thời gian theo dõi tương đối ngắn (từ vài tuần đến vài tháng), đòi hỏi thêm các nghiên cứu dài hạn hơn để khẳng định chắc chắn [2, 6, 8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt phỉ

Nhiều người lầm tưởng ăn hạt phỉ có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ đường huyết. Đây là suy nghĩ sai lầm, bởi hạt phỉ chỉ là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng, không có khả năng thay thế phác đồ điều trị y khoa ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là việc ăn hạt phỉ sẽ làm tăng cân do hàm lượng chất béo cao. Phân tích gộp trên các can thiệp dùng 29 đến 69 gam hạt phỉ mỗi ngày đã chứng minh chỉ số khối cơ thể (BMI) của người tham gia không bị ảnh hưởng tiêu cực ^[6]. Cân nặng người bệnh được duy trì ổn định nếu hạt phỉ được dùng để thay thế cho nguồn năng lượng khác thay vì ăn cộng dồn tự do ^[7].

Một số người còn cho rằng hạt phỉ có thể ăn bao nhiêu tùy thích. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều mà không trừ bớt năng lượng từ khẩu phần tinh bột khác vẫn có thể dẫn đến mất cân bằng calo hàng ngày ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt phỉ?

Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt cây (tree nuts) cần tránh xa hạt phỉ để ngăn ngừa các phản ứng quá mẫn nguy hiểm. Bất kỳ triệu chứng phát ban, ngứa ngáy hay khó thở nào sau khi dùng hạt đều cần can thiệp y tế ngay.

Người đang gặp các vấn đề tiêu hóa mạn tính hoặc rối loạn hấp thu lipid nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng ăn thích hợp, tránh gây đầy bụng.

Người bệnh đái tháo đường có các bệnh lý nền đi kèm như bệnh thận hoặc tim mạch đang phải điều trị bằng thuốc cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo lượng hạt nạp vào không ảnh hưởng đến chế độ ăn kiêng cá nhân hóa.

Cách áp dụng hạt phỉ an toàn và hiệu quả hàng ngày

Để tận dụng tối đa lợi ích, người bệnh nên sử dụng hạt phỉ nguyên vị, ở dạng hạt sống hoặc hạt rang mộc không thêm muối hay đường ^[3]. Hạt phỉ chế biến sẵn có phủ muối hoặc đường có thể làm tăng huyết áp hoặc gây biến động đường huyết ngoài tầm kiểm soát.

Về liều lượng, các nghiên cứu can thiệp thường sử dụng mức từ 29 đến 69 gam mỗi ngày, hoặc dùng hạt phỉ để bù đắp khoảng 10% đến 11,6% tổng nhu cầu năng lượng hàng ngày của cơ thể [2, 6, 8]. Người bệnh có thể bắt đầu với lượng nhỏ vừa phải, khoảng một nắm tay nhỏ.

Thời điểm tốt nhất để dùng hạt phỉ là ăn kèm trong bữa ăn chính giàu tinh bột nhằm làm chậm phản ứng tăng đường huyết sau ăn ^[3]. Người bệnh cũng có thể sử dụng hạt như một bữa phụ lành mạnh thay thế cho các món ăn vặt nhiều carbohydrate tinh chế [1, 4].

Hạt phỉ là một nguồn chất béo lành mạnh và vi chất tự nhiên có lợi cho người bệnh đái tháo đường type 2, đặc biệt trong việc cải thiện mỡ máu và giảm tải áp lực đường huyết sau ăn. Việc bổ sung loại hạt này cần tuân theo nguyên tắc điều độ, dùng thay thế thay vì bổ sung thừa calo, và luôn kết hợp chặt chẽ với hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.