Uống bạc hà có làm giảm tiết sữa mẹ? Bằng chứng hiện có

Nhiều bà mẹ nuôi con bú thường rỉ tai nhau tránh xa kẹo bạc hà, trà bạc hà vì lo sợ nguy cơ "mất sữa". Những băn khoăn về việc loại thảo mộc có mùi thơm tươi mát này làm ức chế tuyến sữa xuất hiện tràn lan trên các diễn đàn nuôi con.

Thực tế, dữ liệu khoa học về việc uống bạc hà làm tụt giảm lượng sữa mẹ ở người hiện nay còn rất sơ khai và chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp. Mặc dù các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm ghi nhận hoạt chất của bạc hà ức chế sản xuất một số thành phần sữa, bằng chứng lâm sàng xác nhận việc uống nước bạc hà thông thường gây mất sữa ở người vẫn chưa đầy đủ.

Truyền nghiệm dân gian và cơ chế khoa học từ phòng thí nghiệm

Trong kinh nghiệm dân gian lâu đời ở nhiều nền văn hóa, bạc hà Âu (peppermint) thường được dùng như một chất hỗ trợ tiêu hóa hoặc làm giảm sữa khi mẹ muốn cai sữa ^[1]. Tuy nhiên, cơ chế tác động trực tiếp lên tế bào tuyến sữa trước đây chưa được làm sáng tỏ ^[1].

Vào năm 2020, một nghiên cứu chuyên sâu đã khám phá tác động của dầu bạc hà và các hoạt chất của nó ở cấp độ tế bào và phân tử ^[1]. Các nhà khoa học đã xây dựng mô hình nuôi cấy tế bào biểu mô tuyến vú (MEC) tiết sữa có khả năng tạo ra các thành phần chính của sữa ^[1]. Kết quả cho thấy tinh dầu bạc hà (peppermint oil) làm giảm sản xuất beta-casein – một loại protein sữa quan trọng ^[1]. Hiện tượng này đi kèm với sự mở rộng kích thước của các giọt lipid trong tế bào chất ^[1].

Phân tích sâu hơn về con đường tín hiệu tạo sữa, tinh dầu bạc hà đã làm bất hoạt đáng kể hai phân tử dẫn truyền quan trọng là STAT5 và mTOR ^[1]. Khi thử nghiệm riêng lẻ từng hoạt chất có trong bạc hà, menthol – thành phần chính tạo nên mùi vị đặc trưng của bạc hà – cũng gây ra sự sụt giảm beta-casein tương tự, đồng thời làm tăng kích thước giọt lipid và bất hoạt STAT5 cùng mTOR ^[1]. Trong khi đó, các thành phần khác của bạc hà như eucalyptol hay menthyl acetate lại không gây ra các tác động ức chế này trên tế bào biểu mô tuyến vú ^[1].

Thử nghiệm tiếp tục ghi nhận sự bất hoạt của STAT5 và mTOR khi đưa menthol vào phế nang tế bào tuyến vú của chuột cống đang tiết sữa ^[1]. Ngoài ra, các tế bào biểu mô này có biểu hiện của thụ thể TRPM8 và TRPA1 – các thụ thể cảm nhận lạnh ^[1]. Khi kích hoạt các thụ thể này bằng chất chủ vận, quá trình sản xuất beta-casein cũng bị ức chế và tín hiệu STAT5, mTOR bị tắt ^[1]. Điều này đưa ra gợi ý rằng bạc hà mang tiềm năng làm giảm tiết sữa thông qua thụ thể cảm thụ lạnh menthol ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Khoảng cách giữa ống nghiệm và thực tế

Mặc dù thử nghiệm tế bào và mô hình động vật cho thấy menthol có thể ức chế tiết sữa, việc quy kết uống trà bạc hà làm mất sữa ở phụ nữ cho con bú vẫn thiếu cơ sở lâm sàng vững chắc. Nghiên cứu năm 2020 trên tế bào biểu mô và chuột thực chất chỉ dùng menthol và tinh dầu đậm đặc trực tiếp lên tế bào ^[1]. Nghiên cứu này có giới hạn rõ ràng: chưa đánh giá lượng menthol thực tế đi vào máu và mô tuyến vú sau khi một người mẹ uống một cốc trà thảo mộc thông thường ^[1].

Khảo sát công bố năm 2022 tại Úc về thực trạng sử dụng y học bổ sung cho thấy trà bạc hà và trà hoa cúc là những thức uống thường được phụ nữ sử dụng rộng rãi nhằm giảm buồn nôn hoặc làm dịu chứng khó tiêu ở cả giai đoạn trước và sau sinh ^[2]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh bạc hà là một trong những loại thảo mộc có lịch sử sử dụng truyền thống lâu đời trên toàn thế giới ^[2]. Dù có một số lo ngại về việc uống tinh dầu bạc hà hoặc các chiết xuất bạc hà cô đặc trong thai kỳ, việc dùng trà bạc hà dạng ngâm túi lọc vẫn rất phổ biến ^[2].

Mặt khác, các nghiên cứu ứng dụng lâm sàng của bạc hà trong giai đoạn cho con bú hiện nay chủ yếu tập trung vào việc dùng bôi ngoài da để giảm tổn thương đầu ngực hơn là theo dõi lượng sữa tiết ra. Điển hình là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2007 thực hiện trên các sản phụ sinh con lần đầu ^[3]. Nhóm nghiên cứu chỉ định các bà mẹ dùng nước bạc hà thấm vào bông gòn áp lên núm vú và quầng vú sau mỗi cữ bú từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 14 sau sinh ^[3]. Nghiên cứu này theo dõi các thời điểm ngày 4, ngày 8, ngày 14 và tuần thứ 6 sau sinh về tổn thương nứt núm vú và mức độ đau ^[3].

Một phân tích tổng quan hệ thống và gộp công bố năm 2024 dựa trên 11 nghiên cứu với 1.495 người tham gia (độ tuổi trung bình 29 ± 5 tuổi) cũng xác nhận: việc thoa bạc hà giúp giảm đáng kể tổn thương núm vú ở các bà mẹ đang cho con bú ^[4]. Trong tất cả các dữ liệu này, việc thoa nước bạc hà nhằm mục đích bảo vệ da đầu ngực, và không có ghi nhận nào cho thấy việc tiếp xúc qua da gây suy giảm lượng sữa của người mẹ [2, 4].

Hiểu lầm thường gặp về việc "mất sữa" và bạc hà

Nhiều bà mẹ khi thấy con quấy khóc hoặc cảm giác ngực không căng tức liền vội vàng đổ lỗi cho cọng bạc hà hay cốc trà vừa uống. Tuy nhiên, nhận thức chủ quan về việc thiếu sữa thường không phản ánh đúng thực tế sinh lý.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Tây Úc khảo sát 423 bà mẹ có khó khăn trong giai đoạn đầu nuôi con bằng sữa mẹ cho thấy có đến 44% bà mẹ mang tâm lý lo sợ mình bị thiếu sữa chỉ trong vòng 3 tuần sau sinh ^[5]. Đáng chú ý, 74% các mẹ mang tâm lý này đưa ra lý do là em bé có vẻ không thỏa mãn, không hài lòng sau cữ bú, dù các dấu hiệu lâm sàng khác vẫn bình thường ^[5]. Trước khi được chuyên gia tư vấn lần đầu, có tới 66% trẻ đã bị cho dùng thêm sữa công thức ^[5]. Sau khi được các chuyên viên tư vấn hỗ trợ, nhận thức của mẹ về nguồn sữa đã thay đổi tích cực ^[5]. Điều này chứng minh rằng cảm giác "thiếu sữa" phần lớn xuất phát từ sự lo âu và cách đọc tín hiệu của trẻ hơn là do một loại thực phẩm cụ thể nào gây ra ^[5].

Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa dạng bào chế cũng dẫn đến tâm lý hoang mang. Thử nghiệm chứng minh ức chế tiết sữa được thực hiện với tinh dầu bạc hà đậm đặc hoặc menthol tinh khiết ^[1]. Dầu bạc hà nguyên chất có nồng độ hoạt chất cực kỳ cao, khác hoàn toàn với vài lá bạc hà tươi dùng nêm nếm món ăn hay một cốc trà bạc hà ngâm loãng [1, 3]. Không thể đánh đồng tác động của tinh dầu cô đặc với việc ăn uống thông thường.

Ai nên thận trọng khi sử dụng bạc hà?

Dù các dữ liệu chưa đủ để khẳng định uống trà bạc hà làm cạn kiệt nguồn sữa ngay lập tức, một số nhóm phụ nữ đang nuôi con nhỏ vẫn cần lưu ý thận trọng:

• Những bà mẹ đang trong tình trạng ít sữa, khó kích sữa: Do nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận menthol gây bất hoạt tín hiệu mTOR và STAT5 vốn rất cần cho quá trình tạo sữa, những mẹ vốn có lượng sữa bấp bênh không nên tiêu thụ bạc hà với số lượng lớn hoặc dùng liên tục nhiều ngày ^[1].
• Phụ nữ có ý định dùng tinh dầu bạc hà đường uống: Tinh dầu bạc hà cô đặc hoặc các viên nang chiết xuất liều cao tiềm ẩn nhiều nguy cơ và không được khuyến khích sử dụng tùy tiện trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cũng như trong thai kỳ ^[2].
• Người có tiền sử dị ứng, trào ngược dạ dày thực quản: Bạc hà làm giãn cơ thắt thực quản dưới, có thể khiến triệu chứng ợ chua, trào ngược thêm nghiêm trọng.
• Khi sử dụng nước bạc hà bôi núm vú để phòng nứt cổ gà: Sản phụ cần tuân thủ hướng dẫn vệ sinh rửa sạch trước cữ bú tiếp theo để tránh bé nuốt phải dung dịch ^[3].

Nếu mẹ gặp vấn đề kéo dài về suy giảm lượng sữa hoặc nghi ngờ các phản ứng lạ khi dùng thảo mộc, việc trao đổi với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ là điều cần thiết, thay vì tự ý dùng các loại chế phẩm bổ trợ.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho mẹ sau sinh

Để vừa tận hưởng hương vị thơm mát giúp hỗ trợ tiêu hóa, giảm căng thẳng mà không phải lo lắng về nguồn sữa, các mẹ có thể áp dụng các chỉ dẫn sau:

• Dạng dùng an toàn: Có thể dùng vài nhánh lá bạc hà tươi để hãm trà ấm loãng hoặc làm gia vị trong các bữa ăn thường ngày ^[2]. Trà bạc hà từ túi lọc tự nhiên ngâm trong thời gian ngắn là giải pháp dịu nhẹ để làm giảm cảm giác đầy bụng, khó tiêu ^[2].
• Tuyệt đối tránh uống tinh dầu: Không tự ý nhỏ tinh dầu bạc hà nguyên chất vào nước uống hoặc sử dụng các loại thực phẩm chức năng cô đặc chứa menthol liều cao khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế [1, 3].
• Sử dụng bôi ngoài: Nếu dùng nước bạc hà để làm dịu và phòng ngừa nứt đầu vú, nên thực hiện bằng cách dùng bông gòn thấm nước bạc hà thoa lên núm vú và quầng vú sau cữ bú ^[3]. Hãy nhớ rửa sạch núm vú bằng nước trước khi cho bé bú cữ tiếp theo ^[3].
• Theo dõi đáp ứng của cơ thể: Mỗi cơ thể người mẹ có sự nhạy cảm khác nhau. Nếu nhận thấy lượng sữa vắt ra có xu hướng giảm hoặc phản xạ tiết sữa chậm hơn sau khi dùng trà bạc hà, mẹ chỉ cần ngưng sử dụng; các tín hiệu tạo sữa sẽ tự điều chỉnh lại dựa trên nhu cầu bú mút của em bé.

Tóm lại, những cảnh báo về việc bạc hà làm mất sữa chủ yếu dựa trên cơ chế ức chế tế bào của hoạt chất menthol liều cao trong phòng thí nghiệm. Việc thỉnh thoảng uống một cốc trà bạc hà loãng hay ăn vài lá bạc hà gia vị khó có khả năng làm cạn kiệt dòng sữa mẹ. Dù vậy, duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, tránh lạm dụng tinh dầu bạc hà đậm đặc và giữ tinh thần thoải mái luôn là chìa khóa tốt nhất để bảo vệ nguồn sữa ngọt ngào cho con.