Nhận biết phòng phong thật và rủi ro dược liệu giả trên thị trường?

Mua rễ cây thuốc sắc uống trị đau nhức xương khớp, cảm mạo là thói quen của nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu lát thuốc khô mua ngoài chợ có phải là dược liệu thật hay đã bị trà trộn cây khác.

Thực tế, phòng phong trên thị trường đối mặt nguy cơ làm giả và pha trộn rất lớn từ các loài cây cùng họ Hoa tán ^[1], ^[2]. Do hình thái bên ngoài khá giống nhau, người tiêu dùng thông thường rất khó phân biệt thật giả nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, đặc biệt khi dược liệu đã thái lát hoặc nghiền bột ^[3], ^[4].

Nguồn gốc phòng phong và áp lực làm giả trên thị trường

Phòng phong (tên khoa học Saposhnikovia divaricata, dược liệu gọi là Saposhnikoviae Radix) là rễ phơi hay sấy khô của loài cây duy nhất thuộc chi Saposhnikovia, phân họ Apioideae, họ Hoa tán (Apiaceae) ^[1], ^[2]. Trong y học cổ truyền, vị thuốc này có lịch sử sử dụng hàng thế kỷ, được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc và các y văn cổ như Thiên Kim Phương hay Thần Nông Bản Thảo Kinh với công dụng khu phong, trừ thấp và giảm đau ^[1], ^[2]. Dược liệu này có tên gọi Fang-Feng tại Trung Quốc và Bang-Poong tại Hàn Quốc ^[2].

Hiện nay, nguồn phòng phong hoang dã phân bố chủ yếu ở Nội Mông, Hắc Long Giang và Cam Túc (Trung Quốc) ngày càng cạn kiệt ^[1]. Trong khi đó, nhu cầu thị trường tăng cao mỗi năm khiến giá dược liệu tự nhiên luôn ở mức đắt đỏ ^[1]. Nguồn cung trên thị trường hiện cơ bản dựa vào cây trồng tại các vùng như Hà Bắc và Sơn Tây ^[1], ^[5].

Sự chênh lệch giá cả là nguyên nhân chính thúc đẩy hành vi gian lận thương mại. Giá phòng phong trồng trên thị trường chỉ bằng khoảng 1/10 đến 1/3 so với phòng phong mọc hoang dã ^[5]. Lợi dụng điều này, nhiều cơ sở kinh doanh thiếu uy tín đã dùng các loài cây khác rẻ tiền hơn để làm giả hoặc trộn lẫn vào phòng phong thật nhằm trục lợi ^[1]. Không chỉ riêng dược liệu thô, sự đứt gãy chuỗi cung ứng trong những năm gần đây cũng làm tăng nguy cơ pha trộn tạp chất trong toàn ngành thực phẩm bổ sung và chế phẩm thảo dược ^[6].

Vì sao phòng phong dễ bị nhầm với các cây cùng họ Hoa tán?

Họ Hoa tán (Apiaceae) là một họ thực vật lớn với nhiều loài có hình dáng rễ tương đồng. Một nghiên cứu giải trình tự hệ gen lục lạp hoàn chỉnh của phòng phong hoang dã công bố năm 2022 cho thấy bộ gen này dài 147.834 cặp bazơ (bp), chứa 85 gen mã hóa protein, 8 gen rRNA và 36 gen tRNA ^[2]. Khi phân tích cây phát sinh chủng loại dựa trên 47 trình tự gen lục lạp của các loài trong phân họ Apioideae, các nhà khoa học phát hiện Ledebouriella seseloides và Saposhnikovia divaricata gom thành một nhóm với độ tin cậy 100%, qua đó khẳng định tính chính xác về mặt di truyền của việc đổi tên khoa học từ L. seseloides sang S. divaricata ^[2].

Đáng chú ý, phân tích di truyền chỉ ra rằng phòng phong (S. divaricata) có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với loài Libanotis buchtormensis (cũng thuộc họ Hoa tán) ^[2]. Chính sự gần gũi về mặt tiến hóa và hình thái trong cùng họ Hoa tán khiến rễ của chúng rất dễ bị đánh tráo.

Trong thực tế kiểm nghiệm, rễ cây thuộc chi Libanotis (dược liệu gọi là Libonotidis Radix) là đối tượng thường xuyên bị dùng để pha trộn vào phòng phong ^[1]. Khi rễ cây đã được thu hoạch, cắt bỏ phần lá và thái thành lát mỏng, việc nhận diện bằng mắt thường trở nên vô cùng khó khăn đối với người mua không có chuyên môn ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cách vạch trần phòng phong giả?

Để bảo vệ người tiêu dùng, các nhà khoa học đã phát triển nhiều phương pháp từ quan sát hình thái, soi kính hiển vi cho đến phân tích hóa học và xét nghiệm ADN nhằm phát hiện gian lận.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đối chiếu đặc điểm đại thể (quan sát bằng mắt) và vi thể (soi kính hiển vi lát cắt ngang và bột rễ) giữa phòng phong thật và 3 loài làm giả phổ biến ^[4]. Kết quả cho thấy ở mức độ đại thể, có thể phân biệt phòng phong thật với hàng giả dựa vào đặc điểm phần đầu gốc lá còn sót lại trên cổ rễ và mặt cắt ngang của rễ ^[4]. Khi soi dưới kính hiển vi, các đặc điểm chung không quá rõ rệt nhưng vẫn có những điểm khác biệt mang tính quyết định: số lớp bần (vỏ ngoài), tầng phát sinh rõ hay mờ, số lượng mạch gỗ, sự hiện diện hay vắng mặt của ống tiết tinh dầu lớn, và các vết nứt dọc kéo dài từ phần vỏ vào đến phần gỗ ^[4]. Nghiên cứu kết luận đây là phương pháp đơn giản và chính xác để phân biệt phòng phong nguyên củ hoặc lát cắt với 3 loại hàng giả ^[4].

Tuy nhiên, khi dược liệu bị nghiền nhỏ hoặc trộn lẫn tinh vi ở tỷ lệ thấp, kính hiển vi không còn đủ nhạy. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã ứng dụng phương pháp sắc ký lỏng ghép nối khối phổ (LC-MS) kết hợp thuật toán hóa học (chemometrics) và "tập hợp ion đặc trưng" để sàng lọc phòng phong bị pha trộn rễ Libonotidis Radix ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã trích xuất thành phần riêng biệt của rễ Libonotidis Radix là chất xanthalin để làm dấu chuẩn đối chiếu với các mẫu thử và mẫu mù thu thập ngoài thị trường ^[1]. Kết quả rất ấn tượng: phương pháp này phát hiện được sự pha trộn rễ Libonotidis Radix ở mức thấp tới 3%, đồng thời vạch trần 2 mẫu phòng phong mua ngẫu nhiên trên thị trường là hàng đã bị pha trộn ^[1].

Đối với các bài thuốc thành phẩm chứa nhiều vị thuốc trộn lẫn, việc kiểm tra còn phức tạp hơn. Một nghiên cứu năm 2021 đã sử dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (shotgun metabarcoding) trên nền tảng Illumina để định danh loài trong bài thuốc cổ truyền Ngũ Hổ Tán (Wuhu San) gồm 5 vị thuốc, trong đó có phòng phong ^[3]. Nhóm nghiên cứu phân tích 2 mẫu tự phối chế trong phòng thí nghiệm và 3 mẫu thương mại mua ngoài thị trường, thu được tổng cộng 37,14 Gb dữ liệu giải trình tự với 1.421.013 đoạn đọc ghép cặp tập trung vào các vùng gen ITS2, psbA-trnH, matK và rbcL ^[3].

Kết quả xét nghiệm ADN cho thấy ở 2 mẫu phòng thí nghiệm, tất cả 5 thành phần thảo dược đều được nhận diện chính xác ^[3]. Ở 3 mẫu thương mại trên thị trường, cả 3 mẫu đều có mặt phòng phong (Saposhnikovia divaricata), đương quy (Angelica sinensis) và hồng hoa (Carthamus tinctorius) ^[3]. Tuy nhiên, vị bạch chỉ (Angelica dahurica) chỉ xuất hiện ở 1 mẫu thương mại, còn vị thiên nam tinh (Arisaema erubescens, A. heterophyllum hoặc A. amurense) hoàn toàn không được tìm thấy trong bất kỳ mẫu thương mại nào ^[3]. Nghiên cứu này chứng minh các chế phẩm thuốc đông y đa thành phần trên thị trường có nguy cơ thiếu hụt dược liệu chuẩn hoặc dùng nguyên liệu không đúng quy định ^[3].

Sự khác biệt chất lượng giữa phòng phong tự nhiên và cây trồng

Bên cạnh vấn đề thật - giả, chất lượng dược tính của chính cây phòng phong thật cũng có sự chênh lệch lớn. Theo một nghiên cứu năm 2023, các chất chuyển hóa thứ cấp — vốn là các hoạt chất mang lại tác dụng chữa bệnh của cây thuốc — được sinh ra để giúp thực vật thích nghi với điều kiện môi trường khắc nghiệt ^[5]. Do phòng phong trồng được chăm sóc trong điều kiện thuận lợi, hàm lượng hoạt chất và chất lượng dược liệu bị suy giảm nặng nề so với cây mọc hoang dã ^[5].

Để tìm cách nâng cao chất lượng phòng phong trồng, nghiên cứu năm 2023 này đã thử nghiệm bổ sung nitric oxide (NO) ngoại sinh bằng cách dùng hoạt chất sodium nitroprusside (SNP) tưới lên rễ tươi của cây phòng phong ở các nồng độ 0,03; 0,1; 0,5 và 1,0 mmol/L ^[5]. Tác động này tạo ra phản ứng sinh lý giả lập trạng thái căng thẳng sinh thái cho cây ^[5]. Kết quả cho thấy hàm lượng NO trong rễ tươi tăng lên đáng kể, kéo theo sự gia tăng các gốc tự do (O2-, H2O2) và MDA ^[5]. Hoạt động của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như SOD, CAT và POD tăng mạnh, đạt đỉnh vào ngày thứ 2 và thứ 3 sau xử lý ^[5]. Đồng thời, các enzyme tổng hợp hoạt chất thứ cấp (PAL, ACC, CHS) và 4 chất chuyển hóa thứ cấp cũng tăng lên, giúp cải thiện rõ rệt tác dụng hạ sốt, giảm đau và kháng viêm của dược liệu ^[5].

Lợi ích và giới hạn của các phương pháp nhận biết hiện nay

Các bằng chứng khoa học cho thấy hệ thống kiểm nghiệm hiện đại từ vi thể, sắc ký khối phổ đến giải trình tự gen có thể phát hiện chính xác dược liệu giả ở tỷ lệ pha trộn rất nhỏ (như mức 3% với rễ Libonotidis) ^[1], ^[3], ^[4]. Tại Mỹ, các nhà sản xuất thực phẩm bổ sung bắt buộc phải tuân thủ Thực hành sản xuất tốt (GMP), bao gồm kiểm tra chất lượng về định danh, độ tinh khiết, hàm lượng và giới hạn tạp chất ^[6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là các kỹ thuật như LC-MS hay giải trình tự ADN đòi hỏi thiết bị phòng thí nghiệm đắt tiền, không thể áp dụng tại nhà cho người tiêu dùng ^[1], ^[3]. Ngay cả phương pháp soi kính hiển vi tuy đơn giản hơn nhưng vẫn cần người có chuyên môn thực vật học thực hiện ^[4]. Người mua lẻ ngoài chợ hoàn toàn không có công cụ để tự bảo vệ mình trước các loại bột dược liệu hoặc thuốc sắc sẵn đã bị pha trộn.

Những hiểu lầm thường gặp khi mua dược liệu

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần nhìn củ thuốc to đẹp, trắng trẻo là hàng tốt. Thực tế, phòng phong trồng trong điều kiện thuận lợi thường có mẫu mã bắt mắt và giá rẻ (chỉ bằng 1/10 đến 1/3 hàng tự nhiên), nhưng hàm lượng hoạt chất giảm đau, kháng viêm lại thấp hơn nhiều so với cây mọc ở vùng đất khắc nghiệt ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là mua thuốc thành phẩm đóng gói sẵn thì luôn đảm bảo đủ vị. Nghiên cứu giải trình tự gen trên bài thuốc Ngũ Hổ Tán thương mại cho thấy dù nhãn thuốc ghi đủ 5 vị, nhưng thực tế kiểm nghiệm lại thiếu hụt hoàn toàn vị thiên nam tinh ở cả 3 mẫu thương mại và thiếu bạch chỉ ở 2 mẫu ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng phòng phong?

Những người đang có ý định tự mua rễ cây khô trên mạng hoặc tại các quầy hàng không rõ nguồn gốc cần đặc biệt thận trọng. Việc uống nhầm các loài cây làm giả như Libonotidis Radix (chứa chất đặc trưng xanthalin mà phòng phong không có) hoặc các loài khác trong họ Hoa tán có thể đưa những hợp chất lạ vào cơ thể, không những không trị được bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc ^[1].

Người cao tuổi, người có bệnh lý nền về gan, thận, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu trôi nổi. Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc Tây y nếu muốn kết hợp dùng thảo dược giảm đau, trừ thấp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc và đảm bảo an toàn.

Cách áp dụng thực tế để chọn mua dược liệu an toàn

Để giảm thiểu rủi ro mua phải hàng giả, người tiêu dùng nên ưu tiên mua dược liệu tại các bệnh viện y học cổ truyền, phòng khám được cấp phép hoặc các công ty dược phẩm đạt chuẩn GMP — nơi có quy trình kiểm nghiệm đầu vào, thỏa thuận chất lượng với nhà cung cấp và kiểm định từ bên thứ ba ^[6].

Nếu mua dược liệu thô, nên chọn dạng còn nguyên rễ hoặc lát cắt lớn để có thể quan sát phần đầu cổ rễ (nơi có vết tích gốc lá sót lại) và mặt cắt ngang của rễ, tránh mua dạng đã nghiền thành bột mịn vì rất dễ bị trộn tạp chất ^[1], ^[4]. Khi dùng các chế phẩm thảo dược đóng gói, hãy chọn sản phẩm của các thương hiệu lớn có chứng nhận kiểm định chất lượng rõ ràng ^[6].

Phòng phong là vị thuốc quý có tác dụng giảm đau, kháng viêm đã được khoa học và lịch sử y học ghi nhận ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, trước thực trạng dược liệu giả và dược liệu kém chất lượng trà trộn tinh vi trên thị trường, người bệnh không nên tự ý mua thuốc theo lời truyền miệng ^[1], ^[3]. Thăm khám tại cơ sở y tế uy tín và sử dụng nguồn thuốc có kiểm định là cách duy nhất để bảo vệ sức khỏe của chính mình ^[6].