Nỗi ám ảnh mang tên mề đay, mẩn ngứa và câu hỏi về vị thuốc phòng phong

Nổi mề đay, mẩn ngứa là tình trạng da liễu thường gặp khi thời tiết giao mùa, sau khi ăn thực phẩm lạ hoặc tiếp xúc bụi bẩn. Cơn ngứa dữ dội kèm mảng sẩn phù đỏ khiến nhiều người tìm đến dược liệu cổ truyền như phòng phong với hy vọng giảm ngứa an toàn. Liệu rễ cây phòng phong có thực sự giúp cải thiện triệu chứng mề đay hay chỉ là lời truyền miệng dân gian?

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học hiện đại là: Có cơ sở bước đầu, nhưng phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy nước sắc rễ phòng phong và hoạt chất chính của nó có khả năng ức chế tế bào mast giải phóng histamin — chất trung gian hóa học trực tiếp gây sẩn phù và ngứa ngoài da trong phản ứng dị ứng tuýp I [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này mới được chứng minh trên mô hình tế bào và động vật, đồng thời không có tác dụng với nhóm giả dị ứng [2].

Trong y học cổ truyền, phòng phong (tên khoa học Saposhnikovia divaricata, thuộc họ Hoa tán Apiaceae) là loài cây sống lâu năm phân bố rộng ở Trung Quốc, Mông Cổ, Nga [3]. Vị thuốc này xuất hiện trong khoảng 8% tổng số đơn thuốc cổ truyền với công dụng hạ sốt, giảm đau, kháng viêm và trị chứng ngứa do phong chẩn [2], [3]. Các bệnh lý dị ứng hiện ảnh hưởng đến hơn 20% dân số toàn cầu do quá trình công nghiệp hóa và ô nhiễm môi trường, thúc đẩy giới khoa học đi sâu giải mã cơ chế phân tử thực sự của vị thuốc này [1].

Giải mã cơ chế: Phòng phong chặn đứng cơn ngứa ngoài da như thế nào?

Để hiểu cách phòng phong hoạt động, trước hết cần nhìn vào bản chất của cơn nổi mề đay. Mề đay là phản ứng mạch máu trên da, biểu hiện bằng các sẩn hoặc mảng phù đỏ (wheals) có kích thước đa dạng, ấn vào mất màu, kèm theo ngứa dữ dội kéo dài từ vài giờ đến vài ngày [4]. Phần lớn các ca mề đay cấp tính thuộc nhóm phản ứng dị ứng tuýp I qua trung gian kháng thể IgE [4].

Khi cơ thể tiếp xúc dị nguyên như mạt bụi nhà hay đậu phộng, kháng thể IgE gắn trên bề mặt tế bào mast (dưỡng bào) ở da sẽ kích hoạt quá trình "mất hạt" (degranulation) [1], [4]. Tế bào mast vỡ hạt sẽ giải phóng ồ ạt histamin (HA) và enzyme beta-hexosaminidase (beta-Hex) ra mô xung quanh, làm giãn mạch, thoát dịch gây phù nề và kích thích dây thần kinh gây ngứa [1], [2].

Nghiên cứu dược lý cho thấy phòng phong can thiệp trực tiếp vào mắt xích này. Nước sắc phòng phong và hoạt chất chính mang tên prim-O-glucosylcimifugin (POG) cùng hợp chất 5-O-Methylvisamioside có khả năng gắn kết mạnh với thụ thể FcepsilonRI alpha trên bề mặt tế bào [2]. Sự gắn kết này ngăn cản tín hiệu kích hoạt từ kháng thể IgE, kìm hãm sự gia tăng nồng độ ion canxi ($Ca^{2+}$) bên trong tế bào và ngăn chặn tế bào tự chết (apoptosis) [2].

Bên cạnh đó, dược liệu này còn điều hòa giảm biểu hiện của hàng loạt protein truyền tín hiệu viêm nằm trên các trục đường dẫn truyền Lyn/Syk, PI3K/AKT, MAPK và đường tín hiệu canxi [1]. Nhờ khóa chặt cả thụ thể bề mặt lẫn đường truyền tín hiệu bên trong, tế bào mast giữ được sự ổn định, giảm lượng histamin phóng thích ra da [1], [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng chống dị ứng của phòng phong?

Cơ chế kháng histamin của phòng phong không chỉ dừng ở giả thuyết mà đã được lượng hóa qua các thực nghiệm sinh học phân tử. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã kết hợp dược lý mạng (network pharmacology) và thực nghiệm trên dòng tế bào RBL-2H3 để đánh giá tác dụng của phòng phong đối với dị ứng tuýp I [1]. Nhóm nghiên cứu sàng lọc được 18 hợp chất hoạt tính trong phòng phong và 38 đích tác động giao thoa liên quan đến phản ứng dị ứng [1].

Trong phần thực nghiệm, các tế bào RBL-2H3 đã mẫn cảm với phức hợp kháng thể DNP-IgE/DNP-BSA được ủ trong 12 giờ với nước sắc rễ phòng phong ở các nồng độ 0,5, 1 và 2 mg/mL; hoạt chất POG ở nồng độ 10, 40 và 80 mcg/mL; đối chiếu với thuốc đối chứng dương là ketotifen fumarate (KF) nồng độ 30 mcM [1]. Kết quả đo lường tỷ lệ giải phóng beta-Hex (chỉ dấu của sự vỡ hạt tế bào mast) cho thấy nhóm dùng liều cao nước sắc phòng phong và POG có tỷ lệ giải phóng lần lượt là 43,79% và 57,01% [1]. Mức này thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm mô hình gây bệnh không điều trị ($p < 0,01$) và thấp hơn cả nhóm dùng thuốc tây ketotifen fumarate (vốn ở mức 63,83%, $p < 0,01$ và $p < 0,05$) [1].

Tiếp nối kết quả này, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã mở rộng đánh giá cả trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào RBL-2H3 lẫn trên cơ thể sống (in vivo) bằng mô hình chuột bị phản vệ da thụ động (PCA) [2]. Nghiên cứu này đi sâu phân biệt tác dụng của phòng phong trên hai nhóm: dị ứng tuýp I thật sự (kích hoạt bởi DNP-IgE/DNP-BSA) và phản ứng giả dị ứng (kích hoạt bởi hợp chất Compound 48/80 - C48/80) [2].

Kết quả năm 2023 xác nhận lại tỷ lệ giải phóng beta-Hex ở nhóm dùng liều cao nước sắc phòng phong và POG lần lượt đạt 43,79% và 57,01% [2]. Đặc biệt, lượng histamin (HA) thực tế phóng thích ra môi trường ở nhóm dùng liều cao nước sắc phòng phong giảm xuống còn 26,19 ng/mL và ở nhóm dùng POG liều cao là 24,20 ng/mL, thấp hơn rõ rệt so với nhóm mô hình bệnh [2]. Trên mô hình chuột bị phản vệ ngoài da (PCA), cả nước sắc phòng phong và hoạt chất POG đều thể hiện hiệu quả điều trị tích cực [2].

Ngoài ra, một nghiên cứu giải trình tự bộ gen công bố năm 2024 đã lập bản đồ bộ gen kích thước 2,07 Gb với 42.948 gen của cây phòng phong [3]. Phân tích phiên mã và chuyển hóa chỉ ra rằng cây phòng phong ở giai đoạn đã trổ ngồng (bolting) và chưa trổ ngồng (non-bolting) có sự khác biệt rõ rệt về hàm lượng flavonoid, hormone thực vật và các hoạt chất dược lý [3]. Điều này giải thích vì sao chất lượng dược liệu trên thực tế có thể dao động tùy thuộc thời điểm thu hái [3].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Điểm sáng lớn nhất từ các dữ liệu trên là nước sắc phòng phong chứng minh được năng lực ức chế giải phóng histamin và chất trung gian gây viêm thông qua con đường phụ thuộc IgE [1], [2]. Tuy nhiên, giới hạn quan trọng cần lưu ý là các thử nghiệm đánh giá liều lượng và định lượng histamin hiện mới thực hiện trên dòng tế bào RBL-2H3 và mô hình chuột PCA, chưa phải thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên bệnh nhân mề đay [1], [2].

Một phát hiện cực kỳ quan trọng trong nghiên cứu năm 2023 giúp xóa bỏ hiểu lầm "cứ nổi mẩn ngứa uống phòng phong sẽ khỏi": Nước sắc phòng phong và POG không có tác dụng rõ rệt đối với hiện tượng vỡ hạt tế bào do hợp chất C48/80 gây ra (tức nhóm phản ứng giả dị ứng - pseudoallergy) [2]. Lý do là hoạt chất POG và 5-O-Methylvisamioside chỉ gắn mạnh vào thụ thể dị ứng thật FcepsilonRI alpha, nhưng lại gắn rất yếu với thụ thể giả dị ứng Mrgprx2 [2].

Thực tế lâm sàng, nguyên nhân gây mề đay và ngứa rất phức tạp, không phải lúc nào cũng do dị ứng tuýp I. Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện xét nghiệm lẩy da (Skin Prick Test - SPT) với 45 dị nguyên trên 100 bệnh nhân mề đay cho thấy 88% (88 người) dương tính với dị nguyên qua trung gian IgE [4]. Trong đó, tác nhân phổ biến nhất là mạt bụi nhà Dermatophagoides pteronyssinus chiếm 30%, tiếp theo là mạt D. farinae, cỏ gà (Cynodon dactylon) và đậu phộng mỗi loại chiếm 24%, cây Ailanthus excelsa chiếm 20% [4]. Với nhóm mề đay do IgE này, cơ chế của phòng phong có sự tương thích về mặt lý thuyết [1], [4].

Ngược lại, rất nhiều trường hợp nổi sẩn ngứa xuất phát từ nguyên nhân khác. Chẳng hạn, mề đay mạn tính tự phát có thể kích hoạt bởi các "chất giả dị ứng" (pseudoallergens) như phụ gia thực phẩm, chất hoạt mạch hoặc hợp chất tự nhiên trong rau quả, gia vị [5]. Một thử nghiệm năm 2010 trên 140 bệnh nhân mề đay mạn tính tự phát cho thấy chỉ cần áp dụng chế độ ăn loại bỏ chất giả dị ứng trong 3 tuần đã giúp 14% (20 người) đáp ứng mạnh, 14% (19 người) đáp ứng một phần và 6% (9 người) giảm đáng kể lượng thuốc kháng histamin hoặc glucocorticoid phải dùng [5]. Như đã nêu, phòng phong không nhạy với cơ chế giả dị ứng [2].

Thậm chí, mề đay và ngứa còn có thể là biểu hiện thứ phát của nhiễm ký sinh trùng đường ruột không triệu chứng tiêu hóa như Giardia lamblia, chỉ khỏi khi điều trị đặc hiệu bằng thuốc metronidazole hoặc tinidazole đường uống [6]. Một số trường hợp khác bị nổi mụn nước nhỏ li ti kèm ngứa rát khi tập thể dục tăng thân nhiệt (rôm sảy kết tinh - miliaria crystallina) dễ bị chẩn đoán nhầm thành mề đay do tiết cholin; ca bệnh nữ 18 tuổi trong báo cáo năm 2007 uống thuốc kháng histamin cetirizine 10 mg mỗi ngày không hề cải thiện nhưng bệnh tự khỏi sau 1 năm [7]. Cá biệt, mề đay dai dẳng kèm ngứa nặng còn có thể xuất hiện sau triệt lông bằng laser ở những người có cơ địa dị ứng mạt bụi [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng phòng phong?

Vì mề đay có thể bắt nguồn từ thức ăn, thuốc, ổ nhiễm khuẩn, phấn hoa, nấm, bụi, giun sán, kích thích vật lý, căng thẳng tâm lý hoặc côn trùng đốt, người bệnh không nên tự ý dùng phòng phong thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa [4].

Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng:

  • Người bị mề đay cấp tính kèm dấu hiệu phản vệ toàn thân như sưng môi, phù mạch, khó thở, tụt huyết áp.
  • Người có bệnh nền gan, thận mạn tính hoặc đang điều trị bằng thuốc kháng histamin, glucocorticoid hay kháng sinh đặc hiệu, nhằm tránh tương tác thuốc bất lợi [6], [5].
  • Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ.
  • Người có cơ địa mẫn cảm với các loài thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) [1], [3].

Cách áp dụng thực tế và sử dụng phòng phong hợp lý

Để kiểm soát chứng nổi mề đay, mẩn ngứa hiệu quả và tận dụng đúng giá trị của dược liệu, người bệnh nên áp dụng theo các bước thực tế sau:

Thứ nhất, đi khám để xác định đúng nguyên nhân. Nếu mề đay tái đi tái lại, việc thực hiện xét nghiệm lẩy da (SPT) tại cơ sở y tế là phương pháp rẻ và hiệu quả giúp phát hiện dị nguyên qua trung gian IgE (với tỷ lệ tìm ra thủ phạm lên tới 88%) [4]. Khi biết rõ mình dị ứng mạt bụi nhà hay đậu phộng, việc tránh tiếp xúc dị nguyên kết hợp hướng dẫn điều trị của bác sĩ sẽ mang lại hiệu quả căn cơ [4].

Thứ hai, chọn lựa và chế biến dược liệu đúng cách. Trong các nghiên cứu chứng minh tác dụng ức chế giải phóng histamin, dạng bào chế được sử dụng là nước sắc từ rễ phòng phong (root decoction) [1], [2]. Khi mua dược liệu tại các phòng khám y học cổ truyền uy tín, cần chọn rễ cây thu hái trước khi cây trổ ngồng (non-bolting), vì sự thay đổi sinh lý khi cây trổ hoa làm biến đổi hàm lượng flavonoid và hoạt chất dược lý [3]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao không kiểm soát vì nồng độ trong nghiên cứu là liều pha loãng chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [1].

Thứ ba, kết hợp điều chỉnh chế độ ăn và sinh hoạt. Với người bị mề đay mạn tính khó kiểm soát, bên cạnh việc hỏi ý kiến bác sĩ về bài thuốc có phòng phong, nên thử áp dụng chế độ ăn hạn chế chất giả dị ứng (giảm thực phẩm chứa chất phụ gia, đồ đóng hộp, gia vị nồng) trong khoảng 3 tuần và ghi nhật ký theo dõi mức độ sẩn ngứa hằng ngày [5]. Biện pháp an toàn, không tốn kém này mang lại lợi ích cho khoảng 1/3 số người bệnh [5]. Đồng thời, cần giữ vệ sinh không gian sống sạch sẽ để giảm mật độ mạt bụi nhà — tác nhân gây dị ứng hàng đầu [4], [8].

Tóm lại, rễ phòng phong thực sự chứa các hoạt chất có khả năng khóa thụ thể dị ứng và ức chế tế bào mast giải phóng histamin ngoài da đối với phản ứng dị ứng tuýp I [1], [2]. Tuy nhiên, đây không phải "thần dược" trị bách bệnh ngứa, nhất là khi mề đay do giả dị ứng hoặc nhiễm ký sinh trùng [6], [2]. Người hay nổi mề đay nên khám chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng để tìm nguyên nhân gốc rễ, chỉ sử dụng phòng phong như một giải pháp hỗ trợ khi có sự tư vấn của thầy thuốc.