Thanh tùng châu Âu thường xuất hiện như cây cảnh trang trí khuôn viên, công viên, nhưng ẩn chứa độc tính cực mạnh ít người biết. Nhiều người vô tình hái lá làm thuốc dân gian hoặc nuốt phải mà không lường trước nguy cơ tử vong chớp nhoáng.
Khi nuốt phải thanh tùng châu Âu (Taxus baccata), nạn nhân đối mặt nguy cơ rối loạn nhịp tim ác tính, sốc tim và tử vong chỉ sau vài giờ vì hiện y học chưa có thuốc giải độc đặc hiệu [1]. Phát hiện sớm dấu hiệu ban đầu như buồn nôn, đau bụng, chóng mặt và đưa ngay tới bệnh viện có trang bị hệ thống hỗ trợ tuần hoàn ngoài cơ thể là cơ hội sống sót duy nhất [2].
Cảnh giác độc tính từ cây cảnh quen thuộc
Thanh tùng châu Âu (Taxus baccata, thuộc họ Taxaceae) là loài cây lá kim xanh quanh năm, cành mọc so le, lá hình kim màu xanh và vỏ cây màu nâu đỏ [1]. Độc tính gây hại cho tim của loài cây này đã được ghi nhận từ hơn 2000 năm trước [3]. Dù phổ biến làm cây cảnh trang trí cảnh quan, rất ít người nhận thức được đặc tính kịch độc của nó [1].
Hầu hết mọi bộ phận của cây thanh tùng bao gồm hạt, vỏ cây và lá đều chứa hợp chất độc, ngoại trừ lớp áo hạt (phần thịt quả) bọc bên ngoài [1]. Đặc biệt, nồng độ chất độc alkaloid tập trung cao ở phần lá kim [4]. Liều lá thanh tùng đường uống gây tử vong ở người chỉ từ 0,6-1,3 g/kg trọng lượng cơ thể, tương đương 3,0-6,5 mg hoạt chất taxine/kg [3].
Chất độc thanh tùng tấn công cơ thể thế nào?
Độc tính của Taxus baccata xuất phát từ các alkaloid dẫn xuất từ taxine (như taxine A, taxine B, isotaxine B, paclitaxel), các chất dẫn xuất từ taxane (như taxol A, taxol B) và các glycoside (như taxicatine) [3]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất taxoid được chuyển hóa qua men gan và bài tiết vào dịch mật, chỉ một phần nhỏ thải qua nước tiểu [3]. Cơ chế tác động chung của nhóm chất này là phá vỡ chức năng của các vi ống trong tế bào [3].
Nguy hiểm lớn nhất đến từ tác động gây độc trực tiếp lên tim của taxine A và taxine B [4]. Trong đó, taxine B có độc tính trên tim mạnh hơn nhiều so với taxine A [4]. Các alkaloid taxine chặn kênh natri và canxi phụ thuộc điện thế ở tế bào cơ tim, đồng thời làm gián đoạn quá trình vận chuyển natri - kali tương tự như thuốc trợ tim digitalis glycoside [1].
Sự phong tỏa này làm rối loạn dẫn truyền nhĩ - thất, làm giãn rộng phức bộ QRS (tín hiệu điện tim thất), gây block nhĩ - thất độ II, độ III (tắc nghẽn dẫn truyền điện tim), nhịp tim chậm, tiến triển thành rối loạn nhịp thất đe dọa tính mạng, ngừng tim tâm trương và vô tâm thu (tim ngừng đập hoàn toàn) [1]. Ngoài ra, độc chất còn kết hợp với tình trạng hạ kali máu nặng và nhiễm toan chuyển hóa (máu bị axit hóa), làm tình trạng bất ổn điện học của tim thêm trầm trọng [3].
Dấu hiệu ngộ độc cấp tính qua từng giai đoạn
Triệu chứng ngộ độc thanh tùng châu Âu diễn tiến rất nhanh từ hệ tiêu hóa, thần kinh sang hệ tim mạch [1]. Ở giai đoạn đầu ngay sau khi nuốt phải, người bệnh thường xuất hiện chóng mặt, giãn đồng tử, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, nhịp tim nhanh và co giật [1].
Tiếp theo giai đoạn kích thích ban đầu, độc chất nhanh chóng ức chế tim và hệ thần kinh [1]. Nạn nhân rơi vào trạng thái lơ mơ, liệt, nhịp tim đập rất chậm (có thể tụt xuống 30 nhịp/phút), tụt huyết áp nghiêm trọng, suy hô hấp, thở gấp, dẫn đến hôn mê, ngừng tuần hoàn và tử vong [2]. Ở một số trường hợp, người bệnh còn bị lợi tiểu quá mức kéo dài, suy thận, suy gan và suy đa tạng [3].
Y văn ghi nhận gì từ các ca ngộ độc thực tế?
Do ngộ độc thanh tùng khá hiếm gặp, y văn thế giới chủ yếu ghi nhận qua các báo cáo ca bệnh lâm sàng cấp cứu. Một báo cáo công bố năm 1988 mô tả 4 tù nhân uống nước sắc từ lá kim thanh tùng chứa độc chất taxine B [5]. Hai người tử vong ngay tại trại giam và bệnh viện trại giam do ngừng tim [5]. Hai người còn lại được chuyển tới trung tâm chống độc: một người hôn mê sâu, rung thất nhiều lần phải sốc điện, dù tỉnh lại tạm thời nhưng đã ngừng tuần hoàn và tử vong vào ngày thứ 4 [5]. Người thứ tư uống lượng ít hơn, tỉnh táo, bị nhịp chậm phải đặt máy tạo nhịp tim tạm thời trong buồng tim và xuất viện khỏe mạnh sau 10 ngày điều trị; cả hai bệnh nhân sống sót qua giai đoạn đầu này đều gặp hiện tượng tiểu nhiều kéo dài và hạ kali máu đáng kể, đáp ứng ngắn hạn với thuốc atropine [5].
Một báo cáo ca bệnh năm 2010 ghi nhận nam nông dân 44 tuổi nhập viện vì nghi nhồi máu cơ tim với nhịp chậm, sau đó chuyển sang nhịp nhanh thất, giãn thất phải nặng và suy chức năng hai tâm thất dù chụp mạch vành bình thường [2]. Bệnh nhân kháng lại các điều trị thông thường và được chạy hệ thống trao đổi oxy qua màng ngoài cơ thể (ECMO) sau 6 giờ nhập viện [2]. Tới ngày thứ 9, bác sĩ bất ngờ tìm thấy lượng lớn lá thanh tùng trong phân bệnh nhân; xét nghiệm chất chuyển hóa 3,5-dimethoxyphenol trong máu (651 ng/mL) và nước tiểu (5,6 mcg/mL) đều cao vượt ngưỡng gây chết từng được báo cáo trước đó, nhưng người bệnh đã hồi phục và chuyển sang khoa tâm thần sau 17 ngày [2].
Trái ngược với ca cứu sống trên, một báo cáo năm 2013 ghi nhận người đàn ông 43 tuổi nuốt lá thanh tùng đã tử vong sau 12 giờ nhập viện [3]. Bệnh nhân này bị rối loạn nhịp thất, huyết động không ổn định, hạ kali máu nặng, nhiễm toan chuyển hóa, suy hô hấp, suy thận, suy gan và hôn mê [3].
Tương tự, hai báo cáo vào năm 2019 và 2022 cũng chỉ ra cái kết bi thảm khi độc chất phát tác quá nhanh [6]. Báo cáo năm 2019 mô tả người đàn ông 49 tuổi nhập viện với nhịp tim 30 nhịp/phút, tụt huyết áp, block tim hoàn toàn và suy giảm chức năng tâm thu cả hai thất [7]. Dù được đặt máy tạo nhịp tạm thời khẩn cấp và đang cân nhắc chạy ECMO, bệnh nhân vẫn ngừng tim phổi và tử vong; khám nghiệm tử thi tìm thấy lá kim, hạt trong dạ dày và alkaloid taxine nhóm B trong máu [7]. Báo cáo năm 2022 mô tả người phụ nữ 40 tuổi đột ngột gục xuống, thở khó nhọc rồi tử vong bất chấp nỗ lực hồi sinh tim phổi do tự ý hái lá thanh tùng làm thuốc thay thế [6].
Tuy nhiên, các ca cứu sống năm 2021 và 2022 tiếp tục khẳng định vai trò của hồi sức tích cực sớm [1]. Năm 2021, nữ sinh viên 23 tuổi được tìm thấy trên phố trong tình trạng lơ mơ, nhịp tim 30 nhịp/phút, huyết áp 55/30 mmHg, bão hòa oxy 99% qua mặtạ Hudson [1]. Nhờ mảnh giấy ghi chữ "yew" (thanh tùng), bác sĩ liên hệ trung tâm chống độc, truyền dịch muối sinh lý và chăm sóc hỗ trợ tích cực, giúp cô vượt qua cơn bão điện học ở tim [1]. Năm 2022, nam bệnh nhân 39 tuổi (có tiền sử tâm thần phân liệt, viêm gan C mạn tính, đang dùng nhiều thuốc hướng thần) nhập viện trong trạng thái lơ mơ sau 2 giờ nuốt khoảng 30 g cành và lá thanh tùng [8]. Dù rơi vào sốc tim cấp tính, bệnh nhân đã được cứu sống và phục hồi thần kinh hoàn toàn nhờ chỉ định sớm hệ thống hỗ trợ tuần hoàn ngoài cơ thể tĩnh mạch - động mạch (VA-ECMO) [8].
Thời gian vàng và giới hạn của phác đồ cấp cứu
Qua các ca bệnh trên, có thể thấy ngộ độc Taxus baccata rất hiếm gặp nên giới y khoa rất khó xây dựng một phác đồ điều trị chuẩn mực dựa trên bằng chứng quy mô lớn [4]. Giới hạn lớn nhất trong cấp cứu là hiện nay hoàn toàn không có thuốc giải độc đặc hiệu cho độc tố thanh tùng [1].
Do đó, thời gian vàng để cứu sống bệnh nhân phụ thuộc vào việc áp dụng nhanh chóng các biện pháp hồi sức nâng cao ngay trong những giờ đầu tiên (như ca bệnh nhập viện sau 2 giờ hoặc can thiệp máy sau 6 giờ) trước khi chuyển sang giai đoạn vô tâm thu hoặc suy đa tạng không hồi phục ở mốc 12 giờ [2]. Điều trị hàng đầu dựa vào liệu pháp hỗ trợ toàn diện: truyền dịch, dùng thuốc chống loạn nhịp, điều chỉnh ngay tình trạng hạ kali máu và toan chuyển hóa, đặt máy tạo nhịp tim tạm thời, bóng đối xung động mạch chủ, kéo dài thời gian ép tim ngoài lồng ngực [2].
Khi bệnh nhân kháng lại thuốc thông thường và rơi vào sốc tim, kỹ thuật trao đổi oxy qua màng ngoài cơ thể (VA-ECMO) đóng vai trò "cầu nối" sống còn giúp duy trì tuần hoàn chờ cơ thể đào thải hết độc chất [8]. Ngoài ra, y văn năm 2019 cũng ghi nhận cơ sở về việc dùng nhũ tương béo (fat emulsion) làm liệu pháp giải cứu tiềm năng [4].
Hiểu lầm chết người về "cây thuốc tự nhiên"
Sai lầm nguy hiểm nhất của người dân là đánh đồng cây cỏ tự nhiên với sự an toàn, dẫn đến việc tự ý tìm hái lá thanh tùng làm các sản phẩm thuốc y học thay thế để uống [6]. Thực tế, chỉ một nắm nhỏ lá thanh tùng khoảng 30 g đã đủ đẩy một người trưởng thành vào tình trạng sốc tim thập tử nhất sinh [8].
Hiểu lầm thứ hai là chờ đợi triệu chứng nặng mới đi khám hoặc giấu bệnh [7]. Vì bệnh nhân không phải lúc nào cũng chủ động khai báo việc đã nuốt lá cây, bác sĩ rất dễ nhầm lẫn với cơn nhồi máu cơ tim thông thường nếu không tìm hiểu kỹ bệnh sử [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm nguy cơ hàng đầu cần được gia đình và nhân viên y tế giám sát chặt chẽ là những người có tiền sử bệnh lý tâm thần (như tâm thần phân liệt, trầm cảm) hoặc có ý định tự sát, bởi đa số các ca ngộ độc liều cao trong y văn đều xuất phát từ mục đích tự hủy hoại bản thân [1].
Nhóm thứ hai là những người có thói quen tự hái lá cây rừng, cây cảnh quanh nhà để sắc nước uống chữa bệnh theo lời đồn [6]. Trẻ nhỏ và vật nuôi vui chơi ở các công viên có trồng thanh tùng làm cảnh cũng cần được trông chừng để tránh bứt lá, hạt bỏ vào miệng [1]. Những người đang có bệnh nền gan, thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính nếu ngộ độc sẽ càng làm phức tạp thêm quá trình cấp cứu và thải độc qua gan mật [3].
Xử trí thực tế khi nghi ngờ ngộ độc
Để phòng ngừa, tuyệt đối không trồng thanh tùng châu Âu ở khu vực trẻ em hay người có vấn đề sức khỏe tâm thần dễ tiếp cận, và không bao giờ dùng bất kỳ bộ phận nào của cây (lá, vỏ, hạt) để đun nước uống hay làm thuốc [3].
Nếu phát hiện người thân nuốt phải lá hoặc hạt thanh tùng, hoặc thấy họ đột ngột đau bụng, nôn mửa, chóng mặt, thở dốc, mạch đập rất chậm sau khi tiếp xúc với cây cảnh lạ, cần gọi cấp cứu đưa ngay đến bệnh viện lớn có khoa hồi sức tích cực và tim mạch can thiệp [1]. Người nhà cần mang theo mẫu lá cây, cành cây hoặc vỏ thuốc mà nạn nhân đã dùng, đồng thời thông báo ngay cho bác sĩ hoặc trung tâm chống độc về nghi ngờ ngộ độc thanh tùng [1]. Việc khai báo trung thực và chính xác tên loại cây ngay khi nhập viện sẽ giúp bác sĩ bỏ qua các bước chẩn đoán loại trừ mất thời gian và khởi động ngay hệ thống máy hỗ trợ tim phổi nhân tạo, giành lại sự sống cho người bệnh [7].
Thanh tùng châu Âu mang vẻ đẹp của một loài cây cảnh nhưng chứa độc tố hủy hoại hệ thống dẫn truyền của tim cực kỳ tàn khốc [1]. Nhận thức rõ độc tính của cây, tuyệt đối không tự ý hái lá làm thuốc và ghi nhớ nguyên tắc nhập viện cấp cứu ngay lập tức khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa bảo vệ tính mạng cho chính bạn và gia đình [6].
