Nhàu nước có kháng viêm thật không? Giới hạn từ thử nghiệm

Cây nhàu nói chung và các sản phẩm từ quả nhàu, nước ép nhàu (thường được gọi là nhàu nước hay noni) từ lâu đã trở thành một lựa chọn truyền thống quen thuộc trong việc bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp. Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước cốt nhàu hàng ngày có thể giúp dập tắt mọi phản ứng sưng viêm, thay thế cả các loại thuốc điều trị đau khớp thông thường.

Tuy nhiên, dưới lăng kính của y học thực chứng hiện đại, liệu các hoạt chất trong cây nhàu nước có thực sự mang lại khả năng kháng viêm mạnh mẽ hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: các nghiên cứu hiện tại đã chứng minh chiết xuất từ cây nhàu có tiềm năng ức chế các chất gây viêm rõ rệt trong phòng thí nghiệm và trên động vật, nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người để khẳng định công dụng chữa bệnh viêm sưng.

Cơ chế tác động chống viêm của nhàu hoạt động ra sao?

Quá trình viêm trong cơ thể được kích hoạt bởi chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp, bao gồm các enzyme chuyển hóa lipid màng tế bào và các yếu tố truyền tín hiệu di truyền gây viêm. Khi mô bị tổn thương hoặc chịu kích thích từ tác nhân lạ, các enzyme và chất trung gian này lập tức kích thích phản ứng sưng đỏ, nóng và đau buốt.

Nghiên cứu sinh hóa thực hiện năm 2010 đã làm sáng tỏ một phần cơ chế kháng viêm ban đầu từ chiết xuất methanol của cây nhàu (Morinda citrifolia) ^[1]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu nhận thấy chiết xuất này chứa lượng lớn các hợp chất anthraquinone và iridoid, có khả năng ức chế men phospholipase A2 phụ thuộc canxi (gồm cả dạng nội bào cPLA2 và dạng tiết sPLA2) theo cơ chế cạnh tranh, với hằng số ức chế Ki lần lượt là 3,7 microgam/ml và 12,6 microgam/ml ^[1]. Việc ức chế enzyme này giúp ngăn chặn giải phóng axit arachidonic từ màng tế bào, từ đó chặn đứng nguồn nguyên liệu tạo ra các hóa chất trung gian gây sưng viêm ^[1].

Bên cạnh đó, các hoạt chất sinh học đơn lẻ trong nhàu còn tác động thẳng vào con đường truyền tín hiệu nội bào. Nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng damnacanthal – một thành phần hoạt tính quan trọng trong cây nhàu – có khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu của yếu tố nhân NF-kappaB ^[2]. Khi con đường NF-kappaB bị khóa lại, sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm, enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) và enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) đều bị suy giảm đáng kể, từ đó giúp giảm bớt phản ứng viêm ^[2].

Dữ liệu từ các mô hình thí nghiệm ống nghiệm (in vitro)

Trên các dòng tế bào nuôi cấy nhân tạo, chiết xuất và các hoạt chất từ chiết xuất cây nhàu đã bộc lộ khả năng ức chế phản ứng viêm rất tích cực. Các thử nghiệm này giúp phân lập từng nhóm chất cụ thể để tìm ra hợp chất nào thực sự tạo nên tác dụng sinh học.

Trong nghiên cứu năm 2010 trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7, chiết xuất methanol của nhàu đã ức chế sự giải phóng axit arachidonic do melittin kích thích theo cách phụ thuộc vào nồng độ ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này cũng làm giảm sự thủy phân cơ chất diễn ra qua trung gian của men cPLA2 và sPLA2 phụ thuộc cả vào liều lượng lẫn thời gian thử nghiệm ^[1].

Tiếp tục đi sâu vào cơ chế tế bào, nghiên cứu năm 2011 cho thấy hoạt chất damnacanthal được phân lập từ nhàu đã ngăn chặn sự kích hoạt của yếu tố nhân NF-kappaB khi tế bào bị kích thích bởi lipopolysaccharide ^[2]. Sự can thiệp này trực tiếp dẫn đến việc ức chế sinh tổng hợp các cytokine tiền viêm, men COX-2 và iNOS ở cấp độ phân tử ^[2].

Đến năm 2019, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác dụng của chiết xuất lá nhàu (Morinda citrifolia) giàu epicatechin và scopoletin trên dòng tế bào bạch cầu Jurkat của người ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá nhàu đã làm tế bào ngừng chu kỳ ở pha G0/G1 và kích hoạt các caspase-3, caspase-8 theo con đường thụ thể tử vong bên ngoài ^[3]. Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng những kết quả ấn tượng này mới chỉ diễn ra trong môi trường đĩa thí nghiệm có kiểm soát chặt chẽ, chưa thể đại diện cho sự hấp thu và chuyển hóa phức tạp trong cơ thể người.

Bằng chứng trên động vật: Phù chân và mức độ đáp ứng viêm

Để tìm hiểu tác dụng sinh học ngoài môi trường tế bào, nhiều nhóm nghiên cứu đã chuyển sang đánh giá dịch chiết nhàu trên mô hình chuột bị gây viêm cấp tính bằng hóa chất.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành chiết xuất và đánh giá nhóm polysaccharide từ cây nhàu (Morinda citrifolia), chủ yếu bao gồm homogalacturonan và rhamnogalacturonan ^[4]. Khi thử nghiệm trên mô hình gây viêm ở động vật với liều 10 mg/kg, nhóm polysaccharide này đã làm giảm đáng kể tình trạng phù chân do carrageenan gây ra cũng như phù nề do các chất trung gian khác kích thích ^[4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận hoạt chất giúp ức chế sự di chuyển của bạch cầu đến vị trí sưng viêm và làm giảm các phản ứng đau do viêm gây ra ^[4].

Cùng chiều hướng đó, nghiên cứu năm 2011 đã thử nghiệm chiết xuất nhàu và hoạt chất damnacanthal trực tiếp trên chuột cống và chuột nhắt ^[2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất đã ức chế hiệu quả tình trạng sưng phù ở bàn chân và tai của các cá thể chuột thí nghiệm ^[2]. Năm 2019, thử nghiệm trên chuột nhắt trắng dòng BALB/c bị gây bệnh bạch cầu bằng cách cho uống chiết xuất lá nhàu liều 100 hoặc 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 4 tuần (so sánh với đối chứng dùng ATRA 5 mg/kg) cũng cho thấy nhiều chuyển biến tích cực ^[3]. Chiết xuất giúp giảm nồng độ nguyên tủy bào trong máu và tủy xương, tăng biểu hiện các gen ức chế khối u (CSF3, SOCS1, PTEN, TRP53), tăng cytokine kháng viêm IL10 và IL4, đồng thời ức chế NF-kappaB và giảm mRNA tạo mạch VEGFA mà không gây độc tính quan sát được trên động vật ^[3].

Ngoài ra, phản ứng tại mô và độc tính toàn thân giữa dịch ép quả tươi và dịch chiết cồn của cây nhàu cũng đã được làm rõ trong một nghiên cứu năm 2021 trên 48 chuột cống trắng Wistar cái ^[5]. Chuột được chia đều thành 4 nhóm (mỗi nhóm 12 con) gồm: nhóm 1 dùng sodium hypochlorite 3%, nhóm 2 dùng nước muối sinh lý (đối chứng), nhóm 3 dùng chiết xuất cồn của cây nhàu, và nhóm 4 dùng nước ép quả nhàu tươi đặt vào xương quanh chóp răng ^[5]. Đánh giá mô bệnh học và xét nghiệm huyết thanh vào các ngày thứ 7, 14 và 30 cho thấy men phosphatase kiềm (ALP), glutathione peroxidase (GPX) và glutathione reductase (GR) tăng đáng kể trong máu ^[5]. Đáng chú ý, phản ứng viêm tại chỗ ở ngày thứ 7 và thứ 14 của nhóm dùng chiết xuất cồn (nhóm 3) cao hơn rõ rệt so với các nhóm khác (p < 0,05) ^[5]. Đến ngày thứ 30, sự khác biệt về viêm và huyết thanh học giữa 4 nhóm không còn ý nghĩa thống kê (p > 0,05) ^[5]. Từ đó, các tác giả kết luận chiết xuất cồn của nhàu kém tương thích sinh học và độc với tế bào hơn dạng nước ép quả tươi ^[5].

Cũng cần lưu ý rằng trong y học cổ truyền, một số loài thực vật cùng chi Morinda khác đôi khi cũng được sử dụng hoặc nghiên cứu tác dụng kháng viêm. Chẳng hạn, rễ cây Morinda longissima chiết cồn 95% đã được thử nghiệm độc tính cấp trên chuột không ghi nhận tử vong ở liều tới 2000 mg/kg thể trọng, và liều 300 mg/kg thể trọng cho thấy hoạt tính chống viêm mạnh mẽ trên mô hình chuột nhờ ức chế chọn lọc COX-2 ^[6]. Hay trên rễ cây Ba kích (Morinda officinalis), hoạt chất monotropein ở liều uống 20 và 30 mg/kg/ngày đã giúp giảm các cơn co thắt đau trên chuột nhắt và giảm phù chân do carrageenan trên chuột cống ^[7]; các hợp chất naphthoate và anthraquinone từ rễ cây này cũng ức chế sinh NO, COX-2, iNOS trên tế bào RAW 264.7 ^[8]. Dù vậy, dữ liệu từ các loài khác nhau không thể đánh đồng hoàn toàn với quả hay lá của cây nhàu nước quen thuộc.

Giới hạn cốt lõi: Khoảng trống lớn trên lâm sàng người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên tế bào và chuột mang lại nhiều triển vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận một thực tế khách quan: chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn được thiết kế chặt chẽ trên người để khẳng định nhàu nước có tác dụng chữa các bệnh viêm nhiễm.

Động vật gặm nhấm và tế bào cô lập trong đĩa nuôi cấy phản ứng rất khác so với hệ thống sinh học phức tạp của con người. Liều lượng tính bằng mg/kg cân nặng ở chuột khi áp dụng sang người đòi hỏi phải tính toán kỹ lưỡng về diện tích bề mặt cơ thể, độ hấp thu qua đường tiêu hóa và tốc độ đào thải qua gan, thận. Việc thiếu hụt dữ liệu lâm sàng người đồng nghĩa với việc chúng ta chưa có hướng dẫn chính xác về liều dùng hiệu quả, chưa biết rõ tỷ lệ đáp ứng thực tế và chưa kiểm soát được những tác dụng không mong muốn nếu dùng lâu dài.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nhàu nước

Nhiều người bệnh khớp thường có tâm lý nóng vội, cho rằng sản phẩm thảo dược hoàn toàn vô hại nên đã mắc phải một số sai lầm phổ biến:

• Xem nhàu nước là "thần dược" trị dứt điểm viêm khớp: Thảo dược hay các dạng nước ép thực vật chỉ mang tính hỗ trợ lối sống, không thể thay thế phác đồ điều trị viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp hay nhiễm trùng khớp do bác sĩ chỉ định.
• Quan niệm cứ chiết xuất là tốt hơn tự nhiên: Như nghiên cứu năm 2021 trên chuột đã chỉ ra, chiết xuất cồn của quả nhàu có thể gây phản ứng viêm mô và độc tế bào cao hơn so với nước ép quả tươi nguyên bản ^[5]. Không phải dạng bào chế đậm đặc nào cũng an toàn cho cơ thể.
• Uống nước nhàu càng nhiều thì kháng viêm càng nhanh: Việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại nước ép nào cũng có thể gây quá tải cho hệ thống chuyển hóa và tiêu hóa của cơ thể.

Ai nên thận trọng khi sử dụng nhàu nước?

Do các nghiên cứu hiện tại chưa được tiến hành đầy đủ trên người, một số nhóm đối tượng đặc biệt cần phải hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến chuyên môn:

• Người có bệnh lý nền về gan hoặc thận: Bất kỳ chất chuyển hóa nào từ thảo dược đậm đặc đều cần gan và thận xử lý. Người suy giảm chức năng gan thận không nên tự ý dùng các chế phẩm từ nhàu với lượng lớn.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị kháng viêm hoặc thuốc chống đông: Các hoạt chất trong nhàu có thể tương tác với quá trình ức chế enzyme (như con đường COX hay chống kết tập tiểu cầu), làm thay đổi hiệu quả của thuốc điều trị.
• Phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào được xác lập trên các nhóm đối tượng này; do đó tốt nhất nên tránh sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ.

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng quả nhàu tươi hoặc nước ép quả nhàu vào chế độ sinh hoạt hàng ngày, bạn nên xem đây là một loại thực phẩm bổ sung thông thường hỗ trợ lối sống lành mạnh:

• Sử dụng lượng vừa phải: Không nên uống dồn dập hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất không rõ nguồn gốc. Chỉ nên uống nước ép nhàu với lượng vừa phải, lắng nghe phản ứng tiêu hóa của cơ thể.
• Ưu tiên nước ép tự nhiên: Dựa trên quan sát độc tính tế bào, nước ép quả tươi nguyên chất thường an toàn hơn các dạng chiết xuất cồn đậm đặc chưa qua kiểm định ^[5].
• Không bỏ thuốc điều trị: Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc kháng viêm hoặc thuốc giảm đau do cơ sở y tế kê đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn bằng nước ép nhàu.

Nhàu nước và các hoạt chất sinh học bên trong nó thực sự bộc lộ tiềm năng ức chế phản ứng viêm rõ rệt trong các mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [1, 3, 6]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm phòng lab đến ứng dụng điều trị trên người là một khoảng cách rất xa. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, coi nhàu nước như một thực phẩm hỗ trợ tự nhiên với lượng dùng vừa phải, và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh lý viêm sưng cần điều trị.