Nhiều người tiêu dùng tại Việt Nam thường nhầm lẫn giữa cây nhàu ta và cây nhàu nước do tên gọi dân dã tương tự nhau. Sự nhầm lẫn này dẫn đến việc mua nhầm dược liệu hoặc gán ghép công dụng trị bệnh từ loại này sang loại khác một cách tùy tiện.

Thực tế, nhàu ta (Morinda citrifolia, còn gọi là cây noni) và nhàu nước (Morinda persicaefolia) là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt về mặt phân loại, đặc điểm hình thái cũng như thành phần hóa học. Hầu hết các dữ liệu y văn, bằng chứng thực nghiệm quốc tế hiện nay đều tập trung nghiên cứu trên cây nhàu ta (Morinda citrifolia), trong khi nhàu nước chưa có các bằng chứng lâm sàng xác đáng để chứng minh công dụng tương đương.

Sự khác biệt rõ rệt về hình thái và nguồn gốc

Nhàu ta (Morinda citrifolia) là cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi lớn thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), có nguồn gốc từ vùng Đông Nam Á và đã được con người sử dụng trên 2.000 năm [1]. Cây nhàu ta có lá to bản hình bầu dục xanh đậm, quả hạch kép hình trứng, khi chín chuyển màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, bề mặt xù xì mang nhiều mắt lõm và tỏa ra mùi nồng đặc trưng.

Ngược lại, cây nhàu nước (Morinda persicaefolia) là loài cây bụi thường mọc hoang dại ở các khu vực đầm lầy, ven sông suối hoặc vùng đất trũng ngập nước. Cây có cành nhánh mảnh hơn, phiến lá thuôn dài hẹp giống hình lá đào (tên khoa học persicaefolia chỉ đặc tính giống lá đào), hoa nhỏ và cụm quả kép có kích thước nhỏ hơn nhiều so với nhàu ta. Sự khác nhau rõ ràng về môi trường sống và cấu trúc thực vật học cho thấy không thể coi hai loài này là một.

Khác biệt sâu sắc về thành phần hoạt chất sinh học

Nghiên cứu tổng quan cho thấy quả nhàu ta (Morinda citrifolia) chứa hơn 200 hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học [1]. Nhóm chất này rất đa dạng, bao gồm các acid hữu cơ, cồn, hợp chất phenol, anthraquinone, carotenoid, ester, triterpenoid, flavonoid, iridoid glycoside, lactone, lignan, nucleoside và phytosterol [1]. Giá trị dinh dưỡng và hoạt chất phong phú giúp nhàu ta có tiềm năng kháng khuẩn và chống oxy hóa [1].

Trong họ Cà phê, việc hai loài cùng chi có cấu tạo hóa học khác biệt đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Đơn cử, khi so sánh rễ nhàu ta (Morinda citrifolia) với một loài cùng chi khác là Ba kích (Morinda officinalis), các phân tích sắc ký khối phổ UPLC/Q-TOF-MS và phân tích đa biến cho thấy sự phân tách hoàn toàn riêng biệt giữa hai cây [2]. Cụ thể, các nhà khoa học đã nhận diện được 26 anthraquinone, 15 triterpene và 8 iridoid glycoside trong chiết xuất rễ Ba kích, trong khi chiết xuất rễ nhàu ta chứa 30 anthraquinone, 1 triterpene và 8 iridoid glycoside; hai loài chỉ chia sẻ chung 25 hợp chất [2]. Phân tích OPLS-DA cũng tìm ra 9 hợp chất đánh dấu hóa học đặc trưng để phân biệt rõ rệt rễ của hai loài này [2]. Dù nhàu nước (Morinda persicaefolia) chưa có phân tích đối đầu trực tiếp trong tài liệu trên, kết quả hóa học giữa các loài cùng chi cho thấy việc đánh đồng thành phần giữa nhàu nước và nhàu ta là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Bằng chứng khoa học về công dụng của nhàu ta (Morinda citrifolia)

Khoa học hiện đại đã ghi nhận nhiều tác dụng dược lý của các bộ phận trên cây nhàu ta thông qua các thử nghiệm trong ống nghiệm, mô hình động vật và một số thử nghiệm lâm sàng:

Tác dụng kháng khuẩn trong nha khoa: Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2024 đã đánh giá hiệu quả giảm tải lượng vi khuẩn của chiết xuất nhàu ta (Morinda citrifolia) làm dung dịch bơm rửa ống tủy trên 150 răng hàm sữa của trẻ em từ 6 đến 9 tuổi (chia đều 30 răng cho mỗi nhóm: nhàu ta, Triphala, Camellia sinensis, Chlorhexidine và nước muối sinh lý) [3]. Quy trình can thiệp bao gồm lấy mẫu vi sinh trước và sau khi extirpation tủy, bơm rửa 10 mL dung dịch thử nghiệm ban đầu và tái can thiệp bằng 5 mL dung dịch sau 3 ngày [3]. Kết quả nuôi cấy yếm khí trên thạch máu đếm khuẩn lạc (CFU) cho thấy dung dịch chiết xuất nhàu ta giúp giảm mạnh tải lượng vi khuẩn có ý nghĩa thống kê (p <= 0.001) tương đương với chất sát khuẩn tiêu chuẩn Chlorhexidine [3].

Tiềm năng tái tạo xương và mô quanh răng: Nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 và 2014 đánh giá tác động của dịch chiết nước từ lá nhàu ta (Morinda citrifolia) lên tế bào dây chằng nha chu người (hPDL) [4], [5]. Nuôi cấy tế bào với dịch chiết lá nhàu ta cho thấy mức tăng đáng kể hoạt tính men phosphatase kiềm so với môi trường nuôi cấy đối chứng [4], [5]. Các nốt khoáng hóa chứa chất nền dương tính với nhuộm alizarin red S, giàu canxi và phosphor chỉ hình thành khi có mặt dịch chiết lá nhàu ta [4], [5]. Điều này gợi mở tiềm năng của lá nhàu ta trong việc hỗ trợ tái tạo mô xương và mô quanh răng [4], [5].

Khả năng an thần và hỗ trợ giấc ngủ: Nghiên cứu năm 2014 trên loài gặm nhấm sử dụng chiết xuất nước quả nhàu ta cho thấy các tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương [6]. Trong mô hình gây hấn do cách ly gồm 6 chuột đực mỗi nhóm, chiết xuất nước quả nhàu ta ức chế hành vi gây hấn ở 5/6 cá thể (p = 0.0007) [6]. Thử nghiệm vận động tự phát qua máy đo quang hoạt động ghi nhận mức vận động của nhóm dùng dịch chiết quả nhàu giảm xuống 196,67 +- 3,7 lúc 30 phút và 92 +- 2,5 lúc 60 phút, thể hiện tác dụng an thần rõ rệt so với nhóm chứng (364,67 +- 10,74 và 209 +- 12,98) (p < 0.001) [6]. Thử nghiệm kéo dài thời gian ngủ do ketamine cho thấy chiết xuất quả nhàu rút ngắn thời gian khởi phát mất phản xạ tư thế còn 2,23 +- 0,07 phút và kéo dài thời gian mất phản xạ lên 50,57 +- 0,36 phút (p < 0.001) [6].

Tiềm năng bảo vệ tế bào thần kinh: Năm 2024, một nghiên cứu dược lý in silico kết hợp thực nghiệm in vitro ghi nhận các hợp chất phytosterol trong quả nhàu ta có khả năng gắn kết với enzyme monoacylglycerol lipase (MGL) ở người [7]. Hợp chất beta-sitosterol và chiết xuất cồn quả nhàu ta ức chế men MGL với giá trị IC50 lần lượt là 8,10 microgam/mL và 196,20 microgam/mL (thấp hơn đối chứng tổng hợp JZL195 có IC50 0,028 microgam/mL) [7]. Việc ức chế MGL giúp giảm phân hủy 2-arachidonoylglycerol (2-AG), hạn chế giải phóng acid arachidonic - tiền chất tạo prostaglandin gây viêm trong tổn thương thiếu máu não [7].

Nguy cơ độc tính và cảnh báo an toàn từ các dạng chiết xuất

Mặc dù có nguồn gốc tự nhiên, các sản phẩm từ nhàu không phải lúc nào cũng hoàn toàn lành tính. Độc tính của nhàu ta phụ thuộc lớn vào bộ phận sử dụng và dung môi chiết xuất.

Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên 48 chuột cống trắng Wistar cái trưởng thành (chia 4 nhóm, mỗi nhóm 12 con) nhằm so sánh phản ứng mô và độc tính toàn thân khi đặt mẫu thử vào xương cuống răng [8]. Kết quả sinh hóa máu sau 7 và 14 ngày cho thấy chiết xuất cồn của quả nhàu ta làm tăng đáng kể men Phosphatase kiềm (ALP), Glutathione Peroxidase (GPX) và Glutathione Reductase (GR), kèm theo phản ứng viêm mô hạt quanh chóp cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [8]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất cồn của quả nhàu ta có tính tương thích sinh học kém và độc tính tế bào cao hơn nước ép quả tươi [8]. Mặc dù đến ngày thứ 30 các chỉ số sinh hóa và phản ứng viêm giữa các nhóm không còn khác biệt đáng kể (p > 0.05), dữ liệu cảnh báo việc tự ý chiết xuất hoặc ngâm rượu quả nhàu đậm đặc có thể mang lại tác động bất lợi cho mô sống [8].

Mặt khác, trong thử nghiệm tế bào CCK-8, chiết xuất methanol từ rễ nhàu ta và rễ Ba kích không gây độc cho tế bào bình thường mà còn thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào gan bình thường [2]. Điều này cho thấy tính dung nạp thay đổi lớn tùy bộ phận cây và phương pháp xử lý.

Hiểu lầm thường gặp giữa nhàu nước và nhàu ta

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng "cây nào tên nhàu cũng có tác dụng như nhau". Nhiều người đào rễ hoặc thu hái lá, quả của cây nhàu nước (Morinda persicaefolia) mọc hoang dại ven bờ kênh rạch về ngâm rượu, sắc uống với hy vọng điều trị đau nhức xương khớp, huyết áp hay cải thiện giấc ngủ.

Cần khẳng định rõ: Hiện chưa có nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận cây nhàu nước (Morinda persicaefolia) có tác dụng dược lý tương đương với nhàu ta (Morinda citrifolia). Việc tự ý thu hái cây hoang dại còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn thực vật hoặc nhiễm tạp chất, kim loại nặng từ nguồn nước ô nhiễm. Ngoài ra, việc thần thánh hóa nhàu ta thành thuốc "chữa bách bệnh" cũng là ngộ nhận nguy hiểm; các chế phẩm từ nhàu chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ sức khỏe và cần thêm các nghiên cứu dài hạn trên người [1], [6].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Các dữ liệu lâm sàng hiện nay về tác dụng kháng khuẩn của nhàu ta mới chỉ thực hiện trên khoang miệng trẻ em từ 6-9 tuổi trong bối cảnh bơm rửa ống tủy nha khoa [3], các dữ liệu an thần hay bảo vệ thần kinh mới ghi nhận trên chuột [7], [6]. Do đó:

  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ nhàu nước hay các chiết xuất đậm đặc từ nhàu ta do chưa có dữ liệu an toàn trên thai kỳ.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận: Cần hết sức thận trọng với các chế phẩm chiết xuất cồn từ quả nhàu ta do nguy cơ gây đáp ứng viêm mô và biến đổi men cơ thể [8].
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị: Các hoạt chất trong nhàu có thể ức chế enzyme hoặc có đặc tính an thần gây buồn ngủ [6], do đó cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp với thuốc an thần hay thuốc điều trị mạn tính.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Khi có nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ cây nhàu để nâng cao sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Nhận diện sản phẩm: Chọn mua đúng các chế phẩm chế biến từ quả hoặc lá của cây nhàu ta (Morinda citrifolia, Noni), có nhãn mác rõ ràng từ các nhà sản xuất được cấp phép, tuyệt đối không dùng rễ hoặc quả cây hoang dại không rõ nguồn gốc.
  • Lựa chọn dạng dùng: Dạng nước ép quả tươi hoặc bột khô đã được kiểm định thường có độ tương thích sinh học cao hơn các dạng chiết xuất cồn tự phát [8], [1].
  • Liều lượng: Sử dụng với lượng vừa phải theo đúng khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc chỉ định của chuyên gia y tế, không lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.

Tóm lại, nhàu ta và nhàu nước là hai loài cây khác nhau và không thể thay thế cho nhau. Nhàu ta (Morinda citrifolia) sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có giá trị đã được khoa học ghi nhận, trong khi nhàu nước chưa có bằng chứng y khoa xác thực. Người dân cần tỉnh táo phân biệt để bảo vệ sức khỏe bản thân và luôn trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.