Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ rễ nhàu nước hay cây nhàu có thể giúp ổn định và trị dứt điểm chứng tăng huyết áp. Thói quen tự ý đào rễ, phơi khô rồi sắc đặc uống hằng ngày khá phổ biến ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng thảo dược khi chưa hiểu rõ cơ chế và giới hạn khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe tim mạch.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất từ một số bộ phận của cây nhàu bước đầu ghi nhận khả năng hỗ trợ hạ huyết áp trên mô hình động vật. Dù vậy, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh cao huyết áp vẫn còn rất thiếu hụt, đặc biệt là dữ liệu chứng minh hiệu quả riêng biệt của nước sắc từ phần rễ cây [1].
Nguồn gốc truyền miệng và sự thật về cây nhàu
Cây nhàu có tên khoa học thuộc chi Morinda, trong đó loài phổ biến nhất là Morinda citrifolia (thường gọi là Noni), thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) [2], [1]. Loài thực vật này có lịch sử sử dụng trong y học dân gian của người Polynesia từ hơn 2000 năm trước để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau [3]. Các tài liệu dân gian ghi chép rằng cây nhàu có khả năng kháng khuẩn, kháng viêm, giảm đau và hỗ trợ hạ huyết áp [3].
Tại nhiều quốc gia như Ấn Độ, các loài thuộc chi Morinda được biết đến rộng rãi dưới những tên gọi như đại nhàu, dâu tằm Ấn Độ hay quả phô mai [2]. Người dân đã quen thuộc với việc bào chế nhiều dạng sản phẩm khác nhau như viên nang, viên nén, sản phẩm chăm sóc da và nước ép quả nhằm cải thiện sức khỏe [2]. Chiết xuất từ các bộ phận rễ, lá và quả của cây nhàu đã được xác định chứa hàng loạt hoạt chất sinh học đa dạng [1].
Dù có lịch sử ứng dụng dân gian lâu đời, quan niệm cho rằng nước sắc rễ nhàu nước có thể thay thế thuốc đặc trị hạ huyết áp lại là một nhận định thiếu cơ sở khoa học vững chắc. Y học cổ truyền ghi nhận kinh nghiệm dùng rễ cây, nhưng y học thực chứng đòi hỏi các thử nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt để xác định rõ liều lượng, hoạt tính và mức độ an toàn trên cơ thể người [1].
Cơ chế tác động hạ áp được ghi nhận như thế nào?
Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy các loài thuộc chi Morinda chứa nguồn hợp chất tự nhiên rất phong phú bao gồm iridoid, flavonoid, flavonoid glycoside, anthraquinone, coumarin, lignan, nonioside, phenolic và triterpenoid [2]. Những nhóm hợp chất này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các hoạt tính sinh học, chống oxy hóa và điều hòa chuyển hóa trong cơ thể [2].
Trong chiết xuất cồn từ lá nhàu (Morinda citrifolia), hàm lượng phenolic tổng số đạt khoảng 1,789 ± 0,116 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam mẫu [4]. Trong chiết xuất cồn từ quả nhàu, chỉ số phenolic tổng số được ghi nhận ở mức 1,677 ± 0,051 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam [4]. Hoạt chất rutin được định lượng chiếm khoảng 0,92 ± 0,19% trong chiết xuất lá, trong khi hoạt chất scopoletin chiếm 0,46 ± 0,05% trong chiết xuất quả [4].
Các hoạt chất như rutin và scopoletin đã được các nhà khoa học biết đến với đặc tính chống oxy hóa và giãn mạch. Khi các gốc tự do bị ức chế, thành mạch giảm thiểu được tình trạng viêm và xơ vữa, từ đó hỗ trợ cải thiện sự đàn hồi của hệ thống mạch máu. Bên cạnh đó, nước ép quả nhàu cũng được ghi nhận có khả năng làm giảm các gốc superoxide, đồng thời hỗ trợ điều hòa nồng độ mỡ máu như HDL và LDL [2].
Tuy nhiên, phần lớn các hoạt chất có lợi này được phân tích và trích ly kỹ lưỡng từ dịch chiết lá và quả bằng dung môi ethanol hoặc quy trình chiết xuất hiện đại [4]. Việc đun sôi rễ cây theo phương pháp sắc nước truyền thống tại gia đình chưa chắc đã giải phóng được các hợp chất này với nồng độ mong muốn, thậm chí nhiệt độ cao kéo dài có thể làm phân hủy các hoạt chất nhạy cảm.
Bằng chứng thực nghiệm tiền lâm sàng trên động vật
Hầu hết các dữ liệu y khoa chứng minh khả năng hạ huyết áp của cây nhàu hiện nay đều dừng lại ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật thí nghiệm [4], [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành đánh giá chiết xuất cồn từ lá và quả cây nhàu trên chuột bị gây tăng huyết áp bằng hoạt chất dexamethasone [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy cả chiết xuất cồn từ lá, chiết xuất cồn từ quả và sự kết hợp của hai loại chiết xuất này đều làm giảm huyết áp một cách rõ rệt ở chuột thí nghiệm [4]. Đáng chú ý, nhóm sử dụng kết hợp chiết xuất lá và quả cho hoạt tính hạ áp cao nhất trong đợt thử nghiệm [4]. Tỷ lệ giảm huyết áp tâm thu ghi nhận được là 16,71 ± 3,95%, huyết áp tâm trương giảm 21,49 ± 7,90% và huyết áp động mạch trung bình giảm 19,58 ± 6,35% [4].
Mặc dù mang lại kết quả hạ áp khả quan trên chuột, nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra một giới hạn rất lớn: tất cả các nghiệm pháp điều trị bằng chiết xuất nhàu đều không thể phục hồi hoặc ngăn chặn tổn thương thận do dexamethasone gây ra [4]. Điều này chứng minh rằng chiết xuất thảo mộc chỉ can thiệp vào một phần đáp ứng mạch máu tức thời chứ không giải quyết được căn nguyên tổn hại cơ quan đích do huyết áp cao và thuốc gây nên [4].
Hơn nữa, thử nghiệm trên tập trung vào chiết xuất lá và quả của cây nhàu (Morinda citrifolia), hoàn toàn không nghiên cứu trên nước sắc rễ của loài nhàu nước thông thường [4]. Do đó, việc tự ý suy diễn kết quả hạ áp từ lá và quả trên chuột sang hiệu quả của rễ cây trên người bệnh là một sai lầm nghiêm trọng về mặt khoa học.
Khoảng trống lớn giữa nghiên cứu và ứng dụng lâm sàng
Trong thực hành lâm sàng, nước ép quả nhàu (Morinda citrifolia) và các chế phẩm liên quan đôi khi được sử dụng để hỗ trợ duy trì huyết áp và cải thiện chỉ số mỡ máu [2]. Tuy nhiên, một đánh giá tổng quan công bố năm 2013 nhấn mạnh rằng dù có một lượng lớn nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) và một số nghiên cứu trên động vật (in vivo) ghi nhận các tác động có lợi, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn hoàn toàn thiếu hụt [1].
Hiện nay, giới khoa học vẫn chưa thể xác định rõ mức độ liên quan thực tế giữa các kết quả dược lý thực nghiệm với hiệu quả điều trị lâm sàng ở người [1]. Các chuyên gia y tế cho rằng câu hỏi này cần phải được khám phá chi tiết thông qua các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trước khi đưa ra bất kỳ khuyến nghị chính thức nào về việc điều trị [1].
Đối với phần rễ, các nghiên cứu trong chi Morinda chủ yếu tập trung vào các loài khác, chẳng hạn như viên nang hoặc viên nén chứa chiết xuất rễ cây ba kích (Morinda officinalis) được ứng dụng để điều trị vấn đề về thận và rối loạn chức năng tình dục [2]. Số lượng nghiên cứu thực hiện trên các loài Morinda khác tại bản địa vẫn còn rất ít ỏi [2]. Bằng chứng chứng minh nước sắc rễ nhàu nước hạ được huyết áp ở người bệnh gần như không có trong các tài liệu thử nghiệm chuẩn mực.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ nhàu trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem nước sắc rễ nhàu như một vị thuốc "toàn năng" có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh tăng huyết áp. Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính đòi hỏi quá trình theo dõi lâu dài và kiểm soát chặt chẽ bằng lối sống kết hợp thuốc đặc trị do bác sĩ chỉ định. Không có bất kỳ loại thảo dược thô nào có thể chữa dứt điểm căn bệnh này.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Người bệnh thường nghĩ rằng uống càng đặc, uống thay nước lọc hằng ngày thì huyết áp càng nhanh hạ. Trên thực tế, việc dung nạp các chất chiết không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn công dụng giữa các bộ phận của cây và giữa các loài cùng chi. Nhiều người đọc thông tin thấy nước ép quả nhàu giúp ổn định huyết áp liền vội vàng đi đào rễ cây nhàu nước về nấu uống với hy vọng đạt hiệu quả tương tự [2]. Mỗi bộ phận của cây tích lũy hàm lượng hoạt chất rất khác biệt, và phương thức chiết xuất thô sơ bằng nước sôi không đồng nhất với chiết xuất dung môi chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [4].
Nguy cơ độc tính và những ai cần thận trọng
Dù các chiết xuất từ rễ cây ba kích (Morinda officinalis) dạng cồn và nước được đánh giá là an toàn trong điều trị, dữ liệu độc tính đối với chi Morinda nói chung đòi hỏi sự cảnh giác cao độ [2]. Các nghiên cứu độc chất học đã cảnh báo rằng việc sử dụng nước ép quả nhàu (Morinda citrifolia) liều cao từ 4.000 đến 5.000 mg/kg kéo dài từ 2 tháng trở lên có thể gây ra tác dụng độc hại đối với gan và thận [2].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc men gan cao cần hết sức thận trọng khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ cây nhàu. Khi gan đang tổn thương, các hợp chất phức tạp chưa qua tinh chế từ thảo dược có thể làm tăng gánh nặng giải độc, dẫn tới suy giảm chức năng gan trầm trọng hơn.
Người mắc bệnh thận mạn tính cũng là đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc rễ nhàu. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh chiết xuất nhàu không hề có tác dụng bảo vệ hay phục hồi các tổn thương thận [4]. Thêm vào đó, việc uống một lượng lớn nước sắc từ rễ thảo mộc không rõ hàm lượng khoáng chất và độc tính có thể gây tích tụ chất độc, thúc đẩy suy thận diễn tiến nhanh hơn [2].
Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh sử dụng nước sắc rễ nhàu nước do chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên những nhóm đối tượng đặc biệt này. Việc tự ý dùng thảo mộc dân gian có thể gây ra những tương tác bất lợi khó lường cho sức khỏe mẹ và bé.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp kiểm soát huyết áp, việc đầu tiên và quan trọng nhất là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc hạ áp tây y để chuyển sang uống nước sắc rễ nhàu nước, bởi hành động này có thể dẫn tới những cơn tăng huyết áp kịch phát, gây đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.
Trong trường hợp muốn sử dụng các sản phẩm từ cây nhàu đã được cấp phép như nước ép quả để hỗ trợ sức khỏe tổng thể, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia y tế [2]. Nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo hoạt chất trong thảo dược không tương tác với các loại thuốc hạ áp đang sử dụng.
Kiểm soát huyết áp bền vững luôn bắt nguồn từ lối sống khoa học: duy trì chế độ ăn giảm muối, bổ sung nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng và tập luyện thể dục đều đặn. Việc giữ tinh thần thoải mái kết hợp tái khám định kỳ là chìa khóa vàng giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch an toàn, thay vì đặt niềm tin vào những bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng [1].
