Nhiều người có thói quen thực hiện nhịn ăn gián đoạn để kiểm soát cân nặng và cải thiện thể trạng. Tuy nhiên, khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng viêm đường hô hấp như đau rát họng, sốt hoặc mệt mỏi, việc tiếp tục siết chặt khung giờ ăn uống khiến không ít người băn khoăn.
Khi đang bị viêm họng cấp, câu trả lời an toàn nhất là bạn nên tạm dừng hoặc nới lỏng linh hoạt khung giờ nhịn ăn gián đoạn. Giai đoạn viêm cấp tính đòi hỏi cơ thể phải huy động năng lượng liên tục, bổ sung đủ nước và vi chất để phục hồi niêm mạc tổn thương.
Nhịn ăn gián đoạn và phản ứng miễn dịch: Cơ chế tác động
Nhịn ăn gián đoạn là phương pháp ăn uống xen kẽ giữa các khoảng thời gian nhịn calo và ăn uống bình thường [1]. Ở trạng thái khỏe mạnh hoặc phòng ngừa bệnh mạn tính, biện pháp này kích hoạt quá trình tự thực bào (autophagy) – một hệ thống giám sát và dọn dẹp tế bào giúp củng cố khả năng miễn dịch [2].
Bên cạnh đó, việc nhịn ăn ngắt quãng giúp cơ thể chuyển đổi chuyển hóa năng lượng, giảm tải các sản phẩm peroxy hóa lipid và các protein ức chế miễn dịch [3]. Phương pháp này cũng tác động tích cực đến việc điều hòa tình trạng oxy hóa, kiểm soát phản ứng viêm toàn thân và hỗ trợ tái cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột [4], [5].
Tuy vậy, việc kích hoạt cơ chế tự thực bào hay cải thiện miễn dịch qua nhịn ăn chủ yếu đem lại giá trị bảo vệ, phòng ngừa từ trước [2], [4]. Khi một đợt nhiễm trùng cấp tính bùng phát, phản ứng viêm diễn ra ồ ạt, việc thiếu hụt dinh dưỡng tức thời có thể gây cản trở cho quá trình tái thiết các mô bị tổn thương.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Một bài tổng quan công bố năm 2020 nhấn mạnh rằng nhịn ăn gián đoạn có thể đóng vai trò như một công cụ giúp chuẩn bị trước hệ thống phòng thủ của vật chủ thông qua việc kích hoạt cơ chế tự dọn dẹp tế bào [2]. Nghiên cứu chỉ ra việc hạn chế calo mang lại lợi ích hỗ trợ miễn dịch, nhưng dữ liệu này hướng đến vai trò phòng ngừa dịch bệnh hơn là can thiệp trong đợt nhiễm trùng cấp [2].
Tiếp đó, tổng quan năm 2021 về hình thức nhịn ăn từ bình minh đến hoàng hôn (tương tự như nhịn ăn tháng Ramadan) cho thấy việc ăn uống theo nhịp sinh học giúp ức chế các cytokine gây viêm, giảm stress oxy hóa và cải thiện các chỉ số chuyển hóa như đường huyết và huyết áp [4]. Nghiên cứu cũng lưu ý đây là quá trình cần đồng bộ với chu kỳ thức - ngủ tự nhiên của cơ thể để tránh gây rối loạn sinh học [4].
Đến năm 2022, một bài tổng quan khác phân tích về tình trạng viêm toàn thân và các can thiệp lối sống đã chỉ ra sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chất lượng cao về tác động trực tiếp của nhịn ăn gián đoạn đối với bệnh nhân đang nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính [6]. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò thiết yếu của việc cung cấp đủ các vi chất như vitamin A, B, C, D, E và kẽm trong việc điều hòa phản ứng viêm [6].
Về phản ứng cấp tính, một bài báo năm 2022 xem xét các đáp ứng sinh lý học cho thấy một đợt nhịn ăn đơn lẻ làm thay đổi quá trình chuyển hóa glucose và lipid trong 24 giờ đầu, nhưng biến đổi chuyển hóa protein là tối thiểu trong khung thời gian này [1]. Đáng chú ý, khả năng một đợt nhịn ăn ngắn hạn kích hoạt gia tăng đáng kể cơ chế tự thực bào vẫn chưa được xác định chắc chắn [1].
Trên mô hình động vật, một thử nghiệm năm 2016 trên chuột BALB/c trung niên được áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn trong 40 tuần trước khi gây nhiễm vi khuẩn Salmonella typhimurium [7]. Sau khi nhiễm bệnh, toàn bộ chuột đều được chuyển sang chế độ ăn tự do để tối đa hóa khả năng sống sót; kết quả cho thấy nhóm từng nhịn ăn dài hạn trước đó có lượng vi khuẩn thấp hơn và lượng kháng thể IgA đường ruột cao hơn [7]. Chi tiết này cho thấy ngay cả trong nghiên cứu tiền lâm sàng, khi bước vào giai đoạn nhiễm trùng, động vật vẫn cần được cho ăn đầy đủ để hồi phục [7].
Lợi ích tiềm năng và những giới hạn bằng chứng hiện tại
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy nhịn ăn gián đoạn đem lại nhiều giá trị trong việc kiểm soát các rối loạn chuyển hóa mãn tính như béo phì, đái tháo đường và giảm các chỉ số viêm hệ thống [4], [6]. Ở những bệnh nhân nặng trong môi trường điều trị tích cực, nhịn ăn gián đoạn đang được khám phá như một liệu pháp bổ trợ tiềm năng để cải thiện độ nhạy insulin và bảo tồn khối cơ mà không gây thiếu hụt calo kéo dài [8].
Tuy nhiên, các dữ liệu này có giới hạn rất rõ ràng. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào chứng minh việc tiếp tục nhịn ăn ngắt quãng trong lúc đang mắc các bệnh viêm nhiễm cấp tính thông thường như viêm họng mang lại lợi ích vượt trội [6]. Hầu hết các dữ liệu tích cực đều đến từ nghiên cứu phòng ngừa trước khi nhiễm bệnh, hoặc trên mô hình động vật [2], [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi bị ốm
Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là "càng nhịn ăn, cơ thể càng nhanh thải độc và tiêu diệt vi khuẩn, virus". Thực tế, phản ứng sốt và viêm cục bộ tại họng làm gia tăng tỷ lệ trao đổi chất cơ bản, đòi hỏi cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng hơn bình thường để sản xuất kháng thể và bạch cầu.
Nhiều người cũng cho rằng bỏ bữa vài tiếng không ảnh hưởng gì đến họng. Song, nhịn ăn kéo dài thường đi kèm với việc giảm tần suất uống nước, làm niêm mạc hầu họng bị khô rát, chất nhầy đặc quánh lại, khiến cảm giác đau đớn tăng lên và kéo dài thời gian phục hồi.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi nhịn ăn?
Những người đang gặp các triệu chứng toàn thân như sốt cao, rét run, khó nuốt tuyệt đối không nên duy trì việc nhịn ăn nghiêm ngặt. Thiếu năng lượng và nước trong giai đoạn này dễ dẫn đến hạ đường huyết, choáng váng và kiệt sức.
Bên cạnh đó, các đối tượng có bệnh lý nền đi kèm như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, người cao tuổi hoặc người thể trạng gầy yếu cần dừng ngay việc hạn chế ăn uống khi bị viêm nhiễm [2], [4]. Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo việc dùng thuốc kháng sinh, hạ sốt hay kháng viêm không gây kích ứng dạ dày khi đói.
Gợi ý điều chỉnh chế độ ăn uống khi bị viêm họng cấp
Thay vì áp dụng khung giờ nhịn ăn cứng nhắc như 16:8 hay 20:4, bạn nên tạm thời chuyển sang chế độ ăn trực quan theo nhu cầu của cơ thể. Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày với thức ăn mềm, lỏng, ấm như cháo dinh dưỡng, súp gà hoặc canh củ quả để giảm áp lực co bóp cơ học lên vùng họng đang tổn thương.
Chú trọng bổ sung đầy đủ các nhóm vi chất quan trọng đã được chứng minh có vai trò điều hòa miễn dịch và giảm stress oxy hóa như vitamin C, vitamin D, kẽm và các chất chống oxy hóa [6]. Uống từng ngụm nước ấm đều đặn suốt cả ngày để giữ ẩm bề mặt niêm mạc, hỗ trợ cơ thể đào thải độc tố tự nhiên.
Khi các triệu chứng sưng rát, đau họng và mệt mỏi đã chấm dứt hoàn toàn, bạn có thể quay trở lại nhịp nhịn ăn gián đoạn quen thuộc một cách từ từ để cơ thể thích nghi trở lại.
