Nhiều người trong chúng ta từng nghe về chế độ nhịn ăn gián đoạn như một phương pháp giảm cân, cải thiện vóc dáng hoặc thanh lọc cơ thể sau những ngày ăn uống quá độ. Gần đây, cộng đồng quan tâm đến sức khỏe lan truyền thông tin rằng việc nhịn ăn ngắt quãng có thể kích hoạt quá trình "tự thực", giúp tế bào tự dọn dẹp lỗi hỏng và ngăn ngừa ung thư từ sớm.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy nhịn ăn gián đoạn thực sự có khả năng kích hoạt cơ chế tự thực (autophagy) của tế bào thông qua nhiều con đường chuyển hóa năng lượng [1]. Tuy nhiên, autophagy trong bối cảnh ung thư là một cơ chế phức tạp mang tính hai mặt, và việc nhịn ăn không thể coi là biện pháp thay thế các phác đồ y khoa chính thống [2].
Cơ chế tự thực (autophagy) dọn dẹp tế bào lỗi hoạt động thế nào?
Cơ thể con người được cấu tạo từ hàng nghìn tỷ tế bào, và qua thời gian, nhiều cấu trúc bên trong tế bào sẽ bị lão hóa hoặc hư tổn. Quá trình tự thực (autophagy) là cơ chế dọn dẹp nội bào tự nhiên, giúp phân hủy các bào quan hư hại và protein lỗi để tái tạo năng lượng [1]. Quá trình này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng nội môi tế bào và kiểm soát chất lượng tế bào [1].
Khi cơ thể liên tục được nạp thức ăn, mức năng lượng luôn dư thừa khiến tế bào ít có nhu cầu kích hoạt hệ thống tự dọn rác. Ngược lại, khi nguồn dinh dưỡng tạm thời bị cắt đứt trong các khoảng thời gian nhịn ăn, tế bào buộc phải tự tiêu hóa các thành phần không cần thiết hoặc bị tổn thương để sinh tồn [1]. Cơ chế này giúp tế bào tái cấu trúc mô và phòng vệ trước các tác nhân gây hại [1].
Ngoài ra, việc tăng cường dòng tự thực còn hỗ trợ bảo vệ các bào quan trước những tổn thương tích tụ theo thời gian [3]. Nếu quá trình dọn dẹp này diễn ra trơn tru, các tế bào lỗi sẽ được loại bỏ hoặc sửa chữa kịp thời, hạn chế sự tích tụ của các đột biến nguy hiểm [3].
Nhịn ăn gián đoạn kích hoạt autophagy qua những con đường nào?
Nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng nhịn ăn gián đoạn tác động đến quá trình tự thực thông qua một mạng lưới các tín hiệu phân tử phức tạp [1]. Cụ thể, việc nhịn ăn kích hoạt enzym AMPK (protein kinase hoạt hóa bằng adenosine monophosphate) và ức chế phức hợp mTOR [1]. Đồng thời, các yếu tố điều hòa như SIRT1, PPAR-alpha, FXR, cùng các chất truyền tín hiệu như glucagon và FGF21 cũng tham gia vào chuỗi phản ứng này [1].
Những chuyển hóa nhịp nhàng này giúp cơ thể duy trì sự cân bằng năng lượng và nội môi tế bào khi thiếu hụt calo tạm thời [1]. Bên cạnh đó, việc điều hòa các con đường chuyển hóa axit béo thông qua kích hoạt AMPK và SIRT1 còn giúp tăng cường chức năng ty thể [4]. Quá trình này thúc đẩy autophagy, giảm thiểu stress oxy hóa và ức chế các dạng chết tế bào bất thường như apoptosis hay ferroptosis [4].
Tại gan, nhịn ăn gián đoạn kích hoạt autophagy giúp bảo vệ tế bào gan trước các yếu tố di truyền và môi trường gây hại [1]. Sự kích hoạt này có thể làm giảm biểu hiện của các phân tử liên quan đến lão hóa, hỗ trợ ngăn ngừa sự hình thành các khối u gan liên quan đến thoái hóa mỡ [1]. Các con đường này cũng kích thích các cytokine tiền viêm như IL-6 và TNF-alpha nhằm thực hiện vai trò bảo vệ tế bào [1].
Các bằng chứng khoa học nói gì về nhịn ăn và nguy cơ ung thư?
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm ban đầu đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc hạn chế năng lượng ngắt quãng với sự suy giảm nguy cơ phát triển khối u [5]. Chẳng hạn, một thử nghiệm trên loài khỉ rhesus có bộ gen gần tương đồng với người cho thấy chế độ ăn hạn chế 30% calo giúp giảm 50% tỷ lệ mắc ung thư tự phát so với nhóm ăn uống tự do [5].
Ở người, các nghiên cứu theo dõi dài hạn cũng đem lại những kết quả đáng chú ý [5]. Dữ liệu từ Carlsson và các cộng sự sau thời gian theo dõi trung bình 20 năm cho thấy việc can thiệp hạn chế calo giúp giảm 29% tỷ lệ mắc ung thư và giảm 20% tỷ lệ tử vong do ung thư [5]. Tỷ lệ mắc ung thư thấp hơn được ghi nhận có liên quan mật thiết đến lối sống và chế độ dinh dưỡng lành mạnh [5].
Trong nghiên cứu trên động vật công bố năm 2023, 30 con chuột cống đực bạch tạng được chia thành 3 nhóm gồm nhóm chuột trưởng thành 3 tháng tuổi, nhóm chuột già 15 tháng tuổi và nhóm chuột già 15 tháng tuổi được áp dụng nhịn ăn gián đoạn [6]. Sau 3 tháng can thiệp, các nhà khoa học nhận thấy nhịn ăn gián đoạn giúp cải thiện những bất thường về mô học tuyến tiền liệt ở nhóm chuột già [6]. Nhịn ăn gián đoạn làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA), tăng mức glutathione (GSH) và cải thiện quá trình tự thực thông qua việc điều hòa con đường Beclin-1/P62, từ đó ngăn ngừa tình trạng tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt do tuổi tác [6].
Ngoài ra, một bài tổng quan năm 2021 ghi nhận nhịn ăn có thể nâng cao hiệu quả đáp ứng của khối u đối với hóa trị thông qua việc kích hoạt dòng autophagy và sửa chữa tổn thương DNA ở các mô bình thường [3]. Nhịn ăn cũng làm thay đổi quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis), giúp tế bào bình thường tránh tổn thương nhưng lại tăng độ nhạy cảm của tế bào ung thư với các kích thích tiêu diệt [3]. Chế độ này còn làm suy giảm tế bào T điều hòa và tăng cường kích thích các tế bào miễn dịch CD8 [3].
"Con dao hai lưỡi": Giới hạn và vai trò kép của autophagy
Mặc dù autophagy có tiềm năng loại bỏ tế bào lỗi, nhưng y học hiện đại khẳng định đây là một cơ chế mang tính hai mặt rõ rệt [2]. Ở giai đoạn sớm khi tế bào chưa bị biến đổi ác tính, autophagy đóng vai trò như một yếu tố ức chế khối u nhờ dọn dẹp các mảnh vỡ tế bào và giảm đột biến [2]. Nhờ đó, việc duy trì autophagy khỏe mạnh giúp ngăn chặn các bước đầu tiên của quá trình sinh ung thư [2].
Tuy nhiên, khi khối u ác tính đã hình thành, autophagy lại có thể trở thành cơ chế sinh tồn giúp tế bào ung thư sống sót dưới điều kiện thiếu dưỡng chất hoặc thiếu oxy [2]. Lúc này, các tế bào ung thư lợi dụng chính quá trình tự thực để tự nuôi sống bản thân và chống lại các tác động tiêu diệt của hóa trị hay xạ trị [2]. Do đó, hiệu quả của việc kích hoạt autophagy phụ thuộc rất lớn vào loại ung thư và từng giai đoạn phát triển cụ thể của bệnh [2].
Bên cạnh đó, các chuyên gia cảnh báo bằng chứng hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ mô hình động vật hoặc tế bào in vitro [3]. Số lượng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người với quy mô mẫu lớn và thời gian theo dõi dài hạn vẫn còn rất hạn chế [4]. Dữ liệu can thiệp dinh dưỡng trong nhiều thử nghiệm lâm sàng hiện nay vẫn chưa đầy đủ và thiếu tính đồng nhất về mặt hướng dẫn thực phẩm [5]. Do vậy, chúng ta không thể vội vàng khẳng định nhịn ăn gián đoạn là giải pháp ngăn ngừa hay điều trị dứt điểm ung thư ở người [3].
Những hiểu lầm phổ biến về nhịn ăn gián đoạn và phòng ung thư
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan điểm cho rằng "nhịn ăn càng lâu thì tế bào lỗi bị tiêu diệt càng sạch". Nhịn ăn quá mức hoặc áp dụng sai phương pháp có thể dẫn đến suy kiệt năng lượng, suy dinh dưỡng và sụt cân nghiêm trọng [2]. Tình trạng này làm suy giảm sức đề kháng của cơ thể, gây phản tác dụng đối với hệ thống miễn dịch tự nhiên [2].
Một sai lầm khác là tin rằng nhịn ăn gián đoạn có thể thay thế hoàn toàn cho các biện pháp tầm soát hoặc điều trị y tế quy chuẩn. Hiện tại, chưa có một chế độ ăn uống nào được chứng minh là có thể chữa khỏi bệnh hoặc ngăn ngừa tái phát ung thư một cách chắc chắn [7]. Nhịn ăn gián đoạn chỉ nên được xem xét như một sự thay đổi về lối sống hoặc một phương pháp hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa [7].
Nhiều người cũng nghĩ rằng trong khung giờ được ăn, họ có thể thoải mái tiêu thụ đồ ngọt, thức ăn nhanh hoặc thực phẩm chế biến sẵn. Thực tế, chất lượng thực phẩm đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với hệ vi sinh đường ruột và sức khỏe miễn dịch [8]. Chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc nhịn ăn gián đoạn khi kết hợp với nguồn dinh dưỡng lành mạnh mới mang lại tác động tích cực lên hệ vi sinh vật và kích hoạt các con đường chống ung thư [8].
Những ai tuyệt đối nên thận trọng khi nhịn ăn gián đoạn?
Mặc dù có nhiều lợi ích tiềm năng trên mô hình chuyển hóa, nhịn ăn gián đoạn không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người. Các bệnh nhân đang trong quá trình điều trị ung thư tiến triển, người có thể trạng suy kiệt, sụt cân không kiểm soát cần đặc biệt cẩn trọng [2]. Việc tự ý cắt giảm bữa ăn khi đang hóa trị hoặc xạ trị có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng và gây nguy hiểm đến tính mạng [2].
Những người mắc bệnh tiểu đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cũng không được tự ý thực hiện nhịn ăn gián đoạn vì nguy cơ tụt đường huyết đột ngột. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ vị thành niên đang trong độ tuổi phát triển cần nguồn dinh dưỡng liên tục để duy trì các chức năng sinh học bình thường.
Người có tiền sử rối loạn ăn uống, người mắc bệnh lý tim mạch nặng hoặc bệnh suy giảm chức năng gan, thận giai đoạn muộn cũng cần tránh việc nhịn ăn kéo dài. Bất kỳ ai đang có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị hàng ngày đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thay đổi thói quen ăn uống.
Gợi ý áp dụng nhịn ăn gián đoạn an toàn và hiệu quả
Để kích hoạt các phản ứng chuyển hóa có lợi mà không gây căng thẳng quá mức cho cơ thể, người khỏe mạnh có thể bắt đầu với những hình thức nhịn ăn nhẹ nhàng. Phương pháp phổ biến và dễ tiếp cận nhất là mô hình 16/8, tức là nhịn ăn trong vòng 16 giờ và ăn các bữa trong khung thời gian 8 giờ còn lại trong ngày. Khoảng thời gian nhịn ăn có thể tận dụng phần lớn lúc ngủ ban đêm để cơ thể thích nghi tự nhiên.
Trong các khung giờ nhịn ăn, bạn vẫn cần uống đủ nước lọc để duy trì tuần hoàn và thanh lọc chất thải. Nước khoáng không đường, trà thảo mộc loãng hoặc cà phê đen nguyên chất không thêm đường hay sữa là những lựa chọn phù hợp không làm ngắt quãng trạng thái nhịn.
Khi đến khung giờ ăn uống, chất lượng thực phẩm nên được đặt lên hàng đầu. Nên ưu tiên các thực phẩm nguyên phần tương tự chế độ Địa Trung Hải như rau xanh, quả mọng, ngũ cốc nguyên cám, cá béo và các loại hạt để nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột có lợi [8]. Tránh tiêu thụ thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ, đồ ngọt tinh luyện và nước ngọt có gas.
Nhịn ăn gián đoạn là một công cụ hỗ trợ chuyển hóa đầy hứa hẹn giúp kích hoạt cơ chế tự thực và bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [1]. Tuy nhiên, phương pháp này không phải là "phép màu" ngăn chặn hoàn toàn bệnh ung thư. Việc xây dựng một lối sống cân bằng, kết hợp ăn uống giàu dinh dưỡng, tập thể dục đều đặn và thăm khám định kỳ mới là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
