Thức dậy sau đêm quá chén với cơn đau đầu, buồn nôn và mệt rã rời, nhiều người chọn cách nằm bẹp trên giường và bỏ qua bữa sáng. Cảm giác đắng miệng, đau dạ dày khiến việc nhịn ăn tưởng chừng là cách tốt nhất để cơ thể nghỉ ngơi.
Tuy nhiên, nhịn ăn sáng sau đêm say rượu là sai lầm khiến cơ thể kiệt sức thêm. Rượu bia làm cạn kiệt nguồn năng lượng dự trữ và chặn đứng khả năng tự sản xuất đường của gan khi bụng đói [1]. Việc tiếp tục nhịn ăn vào buổi sáng đẩy cơ thể vào tình trạng hạ đường huyết, làm trầm trọng thêm cơn mệt mỏi, suy giảm trí nhớ và đau đầu [1].
Rượu bia rút cạn đường huyết khi bụng đói như thế nào?
Để hiểu vì sao bỏ bữa sáng lại nguy hiểm sau khi uống rượu, cần nhìn vào cách cơ thể duy trì đường huyết lúc bình thường. Sau khi ăn, nồng độ hormone insulin đạt đỉnh vào khoảng 1 giờ rồi giảm dần trong vài giờ tiếp theo [2]. Khi insulin giảm xuống, gan, cơ và mô mỡ giảm hấp thu đường glucose [2]. Lúc này, insulin không còn ức chế quá trình phân giải glycogen (glycogenolysis), tân tạo đường (gluconeogenesis) và phân giải mỡ (lipolysis) [2]. Trong 12 đến 24 giờ nhịn ăn đầu tiên, quá trình phân giải glycogen tại gan cung cấp phần lớn glucose từ kho dự trữ cho cơ thể [2]. Sau khoảng thời gian đó, cơ thể chuyển sang phân giải mỡ và protein để lấy axit béo làm năng lượng, đồng thời dùng glycerol và axit amin cho quá trình tân tạo đường mới [2].
Khi có sự xuất hiện của rượu bia (ethanol), cơ chế tự bảo vệ này bị phá vỡ hoàn toàn. Ethanol là tác nhân điển hình vừa làm tăng tốc độ phân giải glycogen dự trữ, vừa ức chế quá trình tân tạo đường mới [1]. Trong giờ đầu tiên nhịn ăn sau uống rượu, tốc độ phân giải glycogen diễn ra nhanh hơn khiến đường huyết có thể tăng lên ban đầu nhưng ngay sau đó sẽ sụt giảm [1]. Khi tiếp tục nhịn ăn trong nhiều giờ liền (như qua một đêm ngủ dài và bỏ bữa sáng),ethanol gây hạ đường huyết chủ yếu do ức chế quá trình tân tạo đường [1]. Nguyên nhân chính của sự ức chế này là sự gia tăng hoạt động của enzyme phân giải cồn alcohol dehydrogenase (đặc biệt khi hoạt động của enzyme acetaldehyde dehydrogenase bị suy giảm) diễn ra mạnh mẽ nhất tại gan [1].
Sau một đêm nghỉ ngơi và tiếp tục nhịn ăn vào buổi sáng, quá trình tân tạo đường đóng vai trò chính giúp duy trì đường huyết ổn định khi não bộ làm việc [1]. Do rượu đã khóa chặt con đường tân tạo đường tại gan, kho glycogen lại cạn kiệt vì bị đốt cháy nhanh trước đó, lượng đường trong máu sẽ tụt dốc không phanh nếu không nạp thức ăn từ bên ngoài [1]. Khi kho dự trữ glycogen cạn sạch, tình trạng hạ đường huyết chắc chắn xảy ra [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cơn mệt mỏi và tụt đường huyết sau say?
Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu từ sinh lý nội tiết đến quan sát thực tế để giải mã tác động của rượu và việc nhịn ăn lên cơ thể. Một nghiên cứu công bố năm 1976 đã theo dõi sự thay đổi hormone (insulin, glucagon, cortisol, hormone tăng trưởng), đường huyết và axit béo tự do trên 4 người trẻ khỏe mạnh trong và sau khi truyền cồn sau 12 giờ nhịn ăn [3]. Nhóm nghiên cứu cũng thực hiện quy trình tương tự trên 3 người trẻ khỏe mạnh khác sau 36 giờ nhịn ăn, cùng 1 bệnh nhân nghiện rượu mạn tính bị hạ đường huyết sau 12 giờ nhịn ăn [3]. Kết quả cho thấy khi kho glycogen cạn kiệt, hạ đường huyết xuất hiện kèm theo phản ứng kích thích thần kinh giao cảm (adrenergic), đẩy nồng độ axit béo tự do, cortisol và glucagon tăng vọt [3]. Đáng chú ý, phản ứng tiết hormone tăng trưởng đối với kích thích arginine sau khi dùng cồn thấp hơn hẳn so với khi truyền nước muối sinh lý ở tất cả các đối tượng [3]. Ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính, phản ứng hormone tăng trưởng ban đầu rất kém và chỉ trở lại bình thường sau 9 tháng cai rượu [3].
Một nghiên cứu khác năm 1979 so sánh phản ứng đường huyết sau khi uống rượu kèm nhịn ăn kéo dài giữa người có nồng độ canxi máu bình thường và bệnh nhân cường cận giáp nguyên phát bị tăng canxi máu [4]. Ở người có canxi máu bình thường, uống rượu sau thời gian nhịn ăn kéo dài gây sụt giảm đáng kể cả nồng độ glucose lẫn insulin trong máu [4]. Trong khi đó, ở bệnh nhân tăng canxi máu, rượu làm giảm mạnh glucose nhưng insulin không đổi do sự tăng hấp thu canxi vào tế bào beta tuyến tụy; tình trạng này chỉ được bình thường hóa khi truyền tĩnh mạch thuốc chẹn kênh canxi verapamil [4].
Về mặt dịch tễ và điều kiện dinh dưỡng, nghiên cứu công bố năm 2011 chỉ ra sự khác biệt lớn giữa các nhóm dân cư [2]. Tại Mỹ, việc bệnh nhân không mắc tiểu đường nhập viện vì hạ đường huyết là khá hiếm: trong một nghiên cứu kéo dài 8 năm, chỉ có 88 bệnh nhân nhập viện tuyến cuối vì hạ đường huyết, trong đó ngộ độc rượu chỉ chiếm 13 bệnh nhân (15%) [2]. Những ca hôn mê hạ đường huyết do rượu tại Mỹ thường rơi vào nhóm nhịn ăn kéo dài trên 24 giờ trong đợt uống rượu triền miên, hoặc nhịn ăn nhiều ngày kèm uống lượng rượu vừa phải [2]. Ngược lại, tại vùng nông thôn Uganda, các bác sĩ thường xuyên gặp bệnh nhân không tiểu đường nhập viện vì hạ đường huyết ngay sau khi uống rượu cấp tính mà không hề có giai đoạn nhịn ăn dài trước đó, cho thấy nền tảng dự trữ dinh dưỡng ban đầu đóng vai trò quyết định [2].
Bên cạnh chỉ số đường huyết, các triệu chứng vật vờ vào sáng hôm sau (còn gọi là hội chứng nôn nao sau say - hangover) cũng được đo lường chi tiết. Một báo cáo tổng hợp năm 1998 cho biết khoảng 75% người uống đến mức say gặp hội chứng này ít nhất một vài lần [5]. Trong nghiên cứu trên 2.160 nam giới Phần Lan, 43,8% nhóm uống nhiều nhất (hơn 106 gram cồn mỗi tuần, tương đương khoảng 9 ly) bị mệt mỏi sau say hàng tháng hoặc thường xuyên hơn, so với 6,6% ở nhóm còn lại [5]. Một nghiên cứu khác trên 1.041 người uống rượu tại bang New York ghi nhận 50% người uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày gặp tình trạng này trong năm trước đó [5]. Dữ liệu từ 1.410 sinh viên Hà Lan khảo sát 49 triệu chứng sau say cũng xác nhận nhóm triệu chứng "buồn ngủ, lờ đờ" là yếu tố nổi bật [6].
Năm 2016, một nghiên cứu tự nhiên học theo dõi 36 người uống rượu giao tiếp xã hội trong ngày sau uống rượu và ngày đối chứng không uống rượu [6]. Nhóm 18 người bị hội chứng sau say ghi nhận hàng loạt triệu chứng buồn ngủ, suy giảm nhận thức, đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, yếu sức, đau dạ dày, kèm cảm giác chán nản, tức giận, mệt mỏi và giảm sinh lực [6]. Ngay cả nhóm 18 người tự nhận "miễn nhiễm với cơn say" cũng vẫn bị tăng nhẹ các triệu chứng buồn ngủ và mệt mỏi vào ngày hôm sau [6].
Gần đây hơn, nghiên cứu bán tự nhiên công bố năm 2023 đã đánh giá theo từng giờ (từ 9h30 sáng đến 15h30 chiều) trên 15 người nhạy cảm với cơn say và 14 người kháng cơn say sau một buổi tối uống nhiều rượu [7]. Các triệu chứng bắt đầu xuất hiện khi nồng độ cồn trong máu tiến về 0 [7]. Ở nhóm nhạy cảm, các triệu chứng nặng nề nhất vào buổi sáng rồi giảm dần trong ngày, phổ biến và dữ dội nhất là buồn ngủ, mệt mỏi, khó tập trung và đau đầu [7]. Nhóm kháng cơn say dù không đau đầu hay buồn nôn nhưng vẫn ghi nhận tình trạng tăng mệt mỏi và giảm sinh lực so với ngày không uống rượu [7].
Lợi ích của việc nạp đường và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa việc nhịn ăn sau uống rượu và sự sụt giảm năng lượng. Ở người trẻ khỏe mạnh không uống rượu, khi làm việc trí óc kéo dài lúc bụng đói, cơ thể có cơ chế điều hòa tự nhiên bằng cách tạo ra trạng thái tăng đường huyết chức năng nhẹ để duy trì đủ đường cho não hoạt động [1]. Tuy nhiên, ở người sử dụng rượu, khả năng tự điều hòa đường huyết khi làm việc trí óc lúc đói bị rối loạn nghiêm trọng ngay cả sau một thời gian dài ngừng uống [1]. Do đó, việc chủ động nạp glucose (tinh bột, đường) từ bữa ăn sáng là cách trực tiếp nhất để bù đắp lượng đường thiếu hụt mà gan đang không thể tự sản xuất [1]. Nếu một người ăn uống đầy đủ theo các khoảng thời gian đều đặn, cơ thể sẽ có đủ nguyên liệu dự trữ để tránh rơi vào hạ đường huyết [2].
Dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đo lường trực tiếp hormone và đường huyết khi truyền cồn và nhịn ăn như nghiên cứu năm 1976 có cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ thực hiện trên 4 đến 7 người khỏe mạnh và 1 bệnh nhân nghiện rượu [3]. Các nghiên cứu về triệu chứng sau say năm 2016 (36 người) và năm 2023 (29 người) cũng dừng ở quy mô nhỏ và dựa nhiều vào bảng câu hỏi tự đánh giá [6]. Ngoài ra, cơn mệt mỏi sau say không chỉ do hạ đường huyết mà còn do nhiều yếu tố sinh lý khác cộng hưởng: tác động trực tiếp của cồn lên não và các cơ quan, hội chứng cai cồn nhẹ khi cồn rút khỏi cơ thể, độc tính của chất chuyển hóa acetaldehyde và các hợp chất sinh học khác (congeners) có trong đồ uống có cồn [5]. Vì vậy, ăn sáng giúp khắc phục tình trạng kiệt sức do tụt đường huyết nhưng không thể xóa bỏ tức thì toàn bộ các triệu chứng độc tính khác của rượu [5].
Những hiểu lầm thường gặp sau đêm quá chén
Hiểu lầm phổ biến nhất là "uống ít hoặc tửu lượng cao, không thấy đau đầu tức là cơ thể hoàn toàn bình thường, không cần ăn sáng". Thực tế, một số người chỉ uống lượng thấp từ 1 đến 3 ly đồ uống có cồn đã gặp hội chứng sau say [5]. Ngược lại, khoảng 10 đến 20% người uống rượu tự nhận mình không bị mệt mỏi vào ngày hôm sau [7], hoặc trong một khảo sát trên 43 bệnh nhân nghiện rượu điều trị nội trú, có tới 50% báo cáo không bị hội chứng sau say trong năm trước và 23% nói chưa từng gặp [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu đo lường từng giờ đã chứng minh ngay cả những người "miễn nhiễm" này vẫn bị suy giảm sinh lực và tăng mệt mỏi vào sáng hôm sau [7]. Hơn nữa, sự rối loạn điều hòa đường huyết khi nhịn ăn lúc làm việc trí óc vẫn âm thầm diễn ra ở người uống rượu bất chấp việc họ đã ngưng uống một thời gian [1].
Hiểu lầm thứ hai là "nhịn ăn buổi sáng giúp dạ dày và gan nghỉ ngơi để giải độc nhanh hơn". Như cơ chế đã phân tích, việc bỏ đói cơ thể trong nhiều giờ liên tiếp sau uống rượu chính là lúc ethanol phát huy tác dụng ức chế tân tạo đường mạnh nhất tại gan [1]. Thay vì được nghỉ ngơi, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt năng lượng và phải kích hoạt phản ứng căng thẳng thần kinh giao cảm, làm tăng vọt hormone cortisol (hormone căng thẳng) và axit béo tự do trong máu [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Một số nhóm đối tượng có nguy cơ gặp biến chứng nặng nếu nhịn ăn sau khi uống rượu:
Thứ nhất là người uống rượu nhiều ngày liên tiếp hoặc bỏ bữa kéo dài. Dữ liệu lâm sàng cho thấy những người nhịn ăn trên 24 giờ trong đợt uống rượu kéo dài, hoặc nhịn ăn vài ngày kèm uống rượu mức độ vừa phải có nguy cơ rơi vào hôn mê do hạ đường huyết [2].
Thứ hai là người có thể trạng gầy yếu, suy dinh dưỡng hoặc dự trữ glycogen ở gan thấp. Thực tế tại Uganda cho thấy khi nền tảng dinh dưỡng kém, hạ đường huyết cấp tính có thể ập đến ngay sau khi uống rượu mà không cần phải nhịn ăn lâu như ở người có dinh dưỡng tốt [2].
Thứ ba là người phải làm việc trí óc căng thẳng ngay vào sáng hôm sau. Sự ổn định đường huyết ở người đi làm phụ thuộc vào thái độ tiêu thụ rượu, thời gian làm việc trí óc và thời gian đã ngưng rượu [1]. Làm việc trí óc liên tục khi bụng đói sau uống rượu dễ dẫn đến suy giảm nhận thức, mất tập trung và kiệt sức do não thiếu hụt glucose [1].
Thứ tư là người có bệnh lý nền về nội tiết và chuyển hóa. Nghiên cứu chỉ ra người mắc bệnh cường cận giáp nguyên phát có tăng canxi máu sẽ có phản ứng insulin bất thường khi bị hạ đường huyết do rượu [4]. Các nhà khoa học cũng lưu ý việc sử dụng rượu có liên quan đến tình trạng kháng hormone insulin [1]. Những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ vì rượu và tình trạng nhịn ăn có thể làm lệch hướng tác dụng của thuốc [4].
Áp dụng thực tế: Ăn gì và khi nào để phục hồi?
Thời điểm quan trọng nhất để nạp năng lượng là ngay vào buổi sáng sau khi thức dậy, vì đây là lúc nồng độ cồn trong máu giảm về 0 và các triệu chứng mệt mỏi, buồn ngủ, đau đầu, kém tập trung đạt mức đỉnh điểm trong ngày [7]. Đừng chờ đến trưa hay chiều mới ăn, bởi sau 12 giờ nhịn ăn qua đêm, nguồn glycogen dự trữ đã cạn và gan đang bị khóa khả năng tự tạo đường mới [3].
Về loại thực phẩm, hãy ưu tiên các món ăn giàu carbohydrate (tinh bột, đường) dễ tiêu hóa kết hợp cùng nước ấm. Do người sau say thường gặp triệu chứng buồn nôn, đau dạ dày và yếu sức [6], một bát cháo loãng, súp ấm, bánh mì nướng, phở hoặc một ly nước mật ong, nước trái cây ngọt dịu sẽ giúp cung cấp trực tiếp glucose vào máu mà không gây áp lực lớn lên dạ dày. Bổ sung nước song song với tinh bột cũng rất cần thiết để giảm cảm giác khô khát và mệt mỏi.
Bên cạnh bữa sáng phục hồi, giải pháp gốc rễ vẫn là ăn lót dạ đầy đủ trước và trong khi uống rượu. Khi ăn uống đều đặn, cơ thể sẽ duy trì được nguồn dự trữ glycogen tại gan cho 12 đến 24 giờ tiếp theo, giảm thiểu nguy cơ tụt đường huyết đột ngột [2].
Cảm giác chán ăn, mệt lả sau đêm quá chén là tín hiệu cho thấy cơ thể đang cạn kiệt năng lượng và chịu tác động từ các chất chuyển hóa của cồn [1]. Cố gắng nạp một bữa sáng nhẹ nhàng giàu tinh bột và uống đủ nước sẽ giúp vực dậy đường huyết, cắt đứt phản ứng căng thẳng của cơ thể và giúp não bộ tỉnh táo trở lại [1]. Tuy nhiên, thức ăn chỉ giúp hỗ trợ phục hồi nhanh hơn chứ không thể xóa bỏ hoàn toàn tác hại của cồn; uống có chừng mực và hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh lý nền vẫn là nguyên tắc an toàn nhất cho sức khỏe [5].
