Nhiều người khi gặp các triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi do viêm mũi xoang hay viêm mũi dị ứng thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa tại nhà. Trong đó, cách giã nát cây cóc mẵn (còn gọi là cỏ the) lấy nước cốt nhỏ trực tiếp vào mũi đang được chia sẻ rầm rộ trên các hội nhóm mạng xã hội. Không ít người tin rằng vị cay nồng và cảm giác cay xộc lên tận óc của loại cây này sẽ làm thông mũi tức thì và tống hết dịch nhầy ra ngoài.
Tuy nhiên, việc nhỏ trực tiếp dịch ép tươi của cây cóc mẵn vào mũi tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ kích ứng dữ dội và bỏng rát niêm mạc. Mặc dù y học hiện đại ghi nhận loài cây này chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác dụng chống viêm [1], việc tự ý dùng dịch tươi chưa qua tinh chế hay chiết tách chuẩn hóa lại hoàn toàn trái ngược với các khuyến cáo an toàn.
Tác động dược lý thực sự của cóc mẵn với mũi
Cây cóc mẵn có tên khoa học là Centipeda minima, thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loại thảo mộc phân bố phổ biến ở các vùng nhiệt đới châu Á [1]. Theo các tài liệu tổng quan dược liệu học, cóc mẵn là vị thuốc quen thuộc từ lâu đời được sử dụng trong các bài thuốc dân gian trị viêm mũi dị ứng, ho gà, hen suyễn [1]. Cây có vị cay nồng đặc trưng và đã được chứng minh có khả năng làm giảm tiết dịch mũi cũng như giảm ho trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2].
Trong thành phần của cóc mẵn, các nhà khoa học đã phân lập được hơn 100 hợp chất thứ cấp, bao gồm terpenoid, flavonoid, polyphenol, axit béo và amit [1]. Trong số đó, nhóm sesquiterpene lactone chiếm ưu thế và đóng vai trò quan trọng tạo nên các hoạt tính sinh học như kháng viêm, kháng dị ứng, kháng khuẩn và bảo vệ tế bào [1]. Những thành phần này giúp điều hòa phản ứng miễn dịch quá mẫn của cơ thể trước các tác nhân gây dị ứng thông qua nhiều con đường truyền tín hiệu sinh học phức tạp [3].
Cơ chế chống viêm: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm nói gì?
Để làm sáng tỏ cơ chế tác dụng của cóc mẵn đối với bệnh viêm mũi dị ứng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu chi tiết trên mô hình động vật và tế bào. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã so sánh tác động điều trị giữa dạng tươi và dạng khô của cóc mẵn trên chuột bị viêm mũi dị ứng do ovalbumin [3], [4]. Kết quả cho thấy cả hai dạng này đều tác động tích cực đến hệ miễn dịch nhưng thông qua các cơ chế bổ trợ khác nhau [3].
Cụ thể, chiết xuất từ cóc mẵn tươi chủ yếu ức chế đáp ứng của tế bào lympho Th2, giúp làm giảm các chỉ số viêm huyết thanh gồm kháng thể IgE, interleukin-6 (IL-6) và histamine, đồng thời làm tăng nồng độ cytokine kháng viêm interleukin-10 (IL-10) [3], [4]. Ngược lại, chiết xuất cóc mẵn khô lại thúc đẩy hoạt động của tế bào Th1 thông qua việc làm tăng nồng độ interferon-gamma (IFN-gamma) [3], [4]. Phân tích chuyển hóa học xác định được hai hợp chất hoạt tính quan trọng là neocnidilide và 6-gingerol đóng vai trò điều hòa các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và IL-10 thông qua hai con đường tín hiệu NF-kappaB và JAK-STAT [3], [4].
Ở cấp độ tế bào thần kinh và phản ứng viêm toàn thân, một nghiên cứu thực hiện năm 2020 trên chuột cho thấy chiết xuất ethanol của cóc mẵn khi dùng đường uống với liều 100 mg/kg và 200 mg/kg mỗi ngày trong 2 ngày trước khi kích hoạt viêm bằng lipopolysaccharide (LPS) đã ức chế đáng kể con đường tín hiệu NF-kappaB [5]. Nhờ đó, chiết xuất này làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, interleukin-1beta (IL-1beta), đồng thời làm giảm sự biểu hiện của các enzyme iNOS, COX2, NOX2 và NOX4 [5].
Thử nghiệm tinh dầu và chiết xuất tinh chế trên niêm mạc mũi
Khi đánh giá hiệu quả tại chỗ trên đường hô hấp, các nhà khoa học luôn sử dụng các dạng bào chế tinh khiết với nồng độ kiểm soát rất nghiêm ngặt. Trong một nghiên cứu công bố năm 2021, các nhà khoa học đã khảo sát hàm lượng tinh dầu cóc mẵn thu thập từ 7 vùng địa lý khác nhau để đánh giá tác dụng trị viêm mũi dị ứng trên chuột cống trắng Sprague-Dawley [2]. Động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm gồm 10 con (n = 10), trong đó nhóm can thiệp được nhỏ tinh dầu cóc mẵn nồng độ rất thấp là 0,1% với liều lượng chính xác 100 microlit cho mỗi bên mũi, kéo dài trong 15 ngày [2].
Kết quả xét nghiệm miễn dịch sau 15 ngày cho thấy, ở nhóm dùng tinh dầu 0,1%, nồng độ TNF-alpha trong huyết thanh giảm rõ rệt từ 63,66 ± 2,06 pg/mL xuống còn 51,01 ± 4,10 pg/mL [2]. Nồng độ cytokine tiền dị ứng IL-4 giảm từ 41,90 ± 3,90 pg/mL xuống 28,68 ± 3,39 pg/mL, kháng thể IgE giảm từ 22,18 ± 1,40 pg/mL xuống 17,59 ± 1,60 pg/mL, trong khi cytokine bảo vệ IL-2 tăng từ 314,14 ± 10,32 pg/mL lên 355,90 ± 10,01 pg/mL [2]. Phân tích nhuộm hóa mô miễn dịch cho thấy biểu hiện của các protein liên quan đến phản ứng viêm là PTGS2 và MAPK3 ở niêm mạc mũi chuột giảm đi đáng kể so với nhóm đối chứng không được điều trị [2].
Trước đó, một nghiên cứu hình thái bệnh học năm 2005 trên chuột lang bị viêm mũi dị ứng do phấn hoa ragweed cũng quan sát thấy sự tổn thương tế bào niêm mạc rất nặng nếu không can thiệp: biểu mô mũi xuất hiện nhiều lysosome, các bào quan bị không bào hóa, nhân tế bào biến dạng và có sự thâm nhiễm dày đặc của bạch cầu ái toan cùng dưỡng bào [6]. Khi được điều trị bằng chiết xuất hoạt tính chuẩn độ của cóc mẵn, kính hiển vi điện tử truyền qua ghi nhận các biến đổi bệnh lý và tổn thương cấu trúc mô này giảm đi rõ rệt [6].
Rủi ro bỏng rát và kích ứng khi tự ý nhỏ nước ép tươi
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy tiềm năng to lớn của cóc mẵn trong việc chống viêm dị ứng mũi [3], [2], [6], kết quả này không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể tự ý giã cây tươi lấy nước nhỏ vào mũi. Sự khác biệt giữa tinh dầu đã pha loãng đạt chuẩn 0,1% trong nghiên cứu khoa học [2] và nước ép tươi nguyên chất giã tay ngoài đời thực là vô cùng lớn.
Dịch ép tươi của cây cóc mẵn chứa hàm lượng tinh dầu đậm đặc cùng các hoạt chất gây cay nồng mạnh mẽ [2]. Niêm mạc mũi người vốn là một lớp màng nhầy sinh học cực kỳ mỏng manh, chứa nhiều mạch máu nông và các đầu mút dây thần kinh cảm giác. Khi tiếp xúc trực tiếp với dịch ép tươi chưa pha loãng, nồng độ hoạt chất quá cao sẽ lập tức gây phản ứng kích ứng cấp tính, dẫn đến cảm giác nóng rát dữ dội, đau nhức hốc mũi và chảy nước mắt giàn giụa.
Nguy hiểm hơn, việc giã nát cây cỏ thủ công tại nhà không thể đảm bảo điều kiện vô khuẩn. Dịch tươi thu được thường lẫn bụi đất, tạp chất cơ học và vô số vi khuẩn, nấm mốc bám trên thân lá. Khi niêm mạc mũi đang bị viêm loét hoặc tổn thương vi thể do dị ứng, việc đưa một dung dịch nhiễm khuẩn và có tính kích ứng mạnh vào trong hốc mũi có thể dẫn đến nhiễm trùng thứ phát, hoại tử niêm mạc nông, gây phù nề tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng hơn.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Khi tiếp cận các thông tin ca ngợi tác dụng thần kỳ của cóc mẵn trên mạng xã hội, người bệnh cần tỉnh táo nhận diện giới hạn của các nghiên cứu hiện có. Tất cả các phát hiện về hiệu quả điều trị viêm mũi dị ứng của cóc mẵn hiện nay mới chỉ dừng lại ở mô hình thí nghiệm trên chuột lang, chuột cống hoặc chuột nhắt trắng [3], [2], [6]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người nhằm đánh giá hiệu lực và độ an toàn của thảo dược này trong điều trị bệnh lý mũi họng vẫn còn rất hạn chế [7], [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học luôn sử dụng các kỹ thuật chiết xuất chuẩn hóa, loại bỏ hoàn toàn tạp chất lạ, kiểm soát nồng độ hoạt chất ở mức rất thấp (chẳng hạn dung dịch 0,1%) để tránh gây độc tế bào [2]. Người dân khi tự làm tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được nồng độ, liều lượng, cũng như sự biến thiên của các thành phần hóa học vốn phụ thuộc rất lớn vào thổ nhưỡng và vùng địa lý nơi cây sinh trưởng [2]. Do đó, việc chuyển giao trực tiếp từ kết quả phòng thí nghiệm sang thói quen tự chữa bệnh tại nhà là một sai lầm nguy hiểm.
Những hiểu lầm tai hại về việc "thông mũi tức thì"
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng thuốc nhỏ vào mũi càng cay, càng xót và càng hắt hơi nhiều thì độc tố hay dịch nhầy ứ đọng mới được "trục xuất" ra ngoài. Trên thực tế, phản ứng hắt hơi liên tục, chảy nước mũi ồ ạt và cảm giác cay xộc lên não sau khi nhỏ nước ép cóc mẵn tươi không phải là dấu hiệu bệnh đang khỏi, mà là phản xạ tự vệ khẩn cấp của cơ thể trước một chất kích ứng mạnh đang tấn công niêm mạc.
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, dùng bao nhiêu cũng được. Tuy nhiên, bất kỳ hợp chất sinh học tự nhiên nào có hoạt tính dược lý mạnh đều có thể trở thành độc chất gây hại mô nếu sử dụng sai đường, sai nồng độ và sai liều lượng [7], [1]. Hành động nhỏ dịch tươi có thể khiến các tế bào biểu mô có lông chuyển trong mũi bị tê liệt hoặc bong tróc, làm mất đi hàng rào lọc bụi tự nhiên của đường hô hấp và khiến tình trạng viêm mũi chuyển biến thành mạn tính khó điều trị.
Những ai tuyệt đối không nên thử nghiệm nhỏ thảo mộc tươi?
Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước thói quen nhỏ nước ép thảo dược vào mũi là trẻ nhỏ và người cao tuổi. Niêm mạc mũi của trẻ em rất mỏng, lòng đường thở hẹp; một phản ứng kích ứng phù nề cấp tính có thể gây khó thở, co thắt thanh quản vô cùng nguy hiểm. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng tuyệt đối không nên thử các phương pháp truyền miệng này vì nguy cơ kích ứng toàn thân và nhiễm khuẩn chưa rõ độc tính.
Những người đang mắc viêm mũi dị ứng nặng, viêm xoang mủ cấp, người có tiền sử niêm mạc mũi nhạy cảm, dễ chảy máu cam hoặc có polyp mũi càng cần phải tránh xa. Việc đưa dịch cây tươi có tính cay nồng vào các hốc xoang đang viêm loét chỉ làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn nguy hiểm và khiến mô niêm mạc tổn thương sâu sắc hơn.
Chăm sóc mũi an toàn và ứng dụng khoa học đúng cách
Nếu bạn đang bị hành hạ bởi các cơn nghẹt mũi, ngứa mũi hay chảy nước mũi do thời tiết, cách xử trí an toàn hàng đầu là vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% đẳng trương đã được tiệt trùng. Nước muối sinh lý giúp làm mềm rỉ mũi, rửa trôi dị nguyên và dịch tiết dư thừa một cách nhẹ nhàng mà không gây kích ứng hay làm tổn hại cấu trúc niêm mạc.
Đối với cây cóc mẵn, khoa học hiện đại không phủ nhận tiềm năng điều trị to lớn của các hoạt chất bên trong nó đối với các bệnh lý viêm nhiễm và ung thư [7], [1]. Tuy nhiên, thay vì tự biến cơ thể thành vật thử nghiệm với các phương pháp giã nhỏ dịch tươi dân gian, người bệnh nên chờ đợi các sản phẩm thuốc xịt mũi được bào chế khoa học, chuẩn hóa liều lượng và kiểm định độ an toàn qua các nghiên cứu chính thống [2], [1]. Khi các triệu chứng viêm mũi kéo dài dai dẳng làm ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng là bước đi cần thiết để được chẩn đoán chính xác và tiếp cận phác đồ điều trị an toàn, hiệu quả.
